پخوانی سناتور او د سیمه ییزو چارو شنونکی
که د شلمې او یوویشتمې پېړۍ د اقتصادي پرمختګ تاریخ ته وکتل شي، څرګندیږي چې د اقتصاد او تجارت نړیوال کېدل چټک شوي، خو دا هم روښانه ده چې د نړیوال کېدو بنسټیز اصل سیمهییزه اقتصادي او تجارتي همکاري ده.
نو ځکه دا خبره طبیعي برېښي چې یوازې د نړۍ د هغو سیمو هېوادونه تر نورو چټک او د لوړ کیفیت اقتصادي ودې او پرمختګ په ترلاسه کولو کې بریالي شوي دي، چې د ګاونډ او سیمې د هېوادونو ترمنځ د اقتصادي همکارۍ او تجارت د لوړې سویې ځواکمن او پایښت لرونکي سازمانونه موجود وو او د تجارتي ورکړې راکړې عنعنه غښتلې او خلل نه منونکې وه؛ لکه د شرقي اسیا د هېوادونو د همکارۍ سازمان اسیان (ASEAN)، د خلیج د هېوادونو د همکارۍ شورا (GCC)، اروپايي اتحادیه (EU) او یا هم د امریکا د دولتونو سازمان (OAS) د یادونې وړ دي.
په یادو سیمو کې د نړۍ تر ټولو ځواکمن هېوادونه وجود لري، چې له خپلو ګاونډیانو سره یې په همکارۍ د لوړې سویې اقتصادي وده کړې ده، تر دې چې د امریکا، چین، روسیه او نورو اروپايي ابرقدرتونو لپاره هم د سیمهییزې همکارۍ په لاره تګ اړین پاتې شوی دی.
د پورته یاد شوي اصل پر اساس، که د جنوبي اسیا اوضاع وڅېړل شي، نو دلته د سیمې د هېوادونو ترمنځ د همکارۍ وده به د نورې نړۍ په مقایسه وروسته پاتې شوې وبرېښي.
که څه هم د جنوبي اسیا اوو هېوادونو په کال ۱۹۸۵ کې د جنوبي اسیا د سیمهییزې همکارۍ سازمان سارک (SAARC) تاسیس کړی و (افغانستان په کال ۲۰۰۷ کې په دغه سازمان کې ورګډ شوی دی او د غړو شمېر یې اوس اتو هېوادونو ته رسېدلی دی)، خو د هند او پاکستان ترمنځ د اوږدو شخړو، دښمنۍ او جګړو له امله سارک په ټپه ولاړ پاتې شوی دی.
په افغانستان کې جګړو او د پاکستان او افغانستان ترمنځ شخړو هم د سارک په وده کې خنډ اچولی دی. جالبه خبره دا ده چې که هر څومره د سارک غړو هېوادونو تر خپلمنځې تجارت د پراختیا لپاره جامع تصمیمونه ونیول او پاکستان هم په تصمیم نیولو کې ګډون درلود، خو وروسته پاکستان د هغو تصمیمونو د پلي کولو نه انکار وکړ. د بېلګې په توګه، په کال ۱۹۹۳ کې سارک د جنوبي اسیا د تجارت معاهده تصویب کړه، چې هدف یې د سیمې د هېوادونو ترمنځ تجارت ته وده ورکول وو. په کال ۲۰۰۴ کې سارک په جنوبي اسیا کې د ازاد تجارت معاهده لاسلیک کړه، چې هدف یې د ګمرکي ټکسونو په کمولو سره د تجارت پراختیا وه، او ورپسې په خپلمنځې تجارت کې یو او بل ته د تر ټولو غوره قوم (The Most Favoured Nation) حیثیت ورکول هم وو، چې په لنډه توګه (MFN) بلل کېږي.
د سارک نورو ټولو غړو دغه لوظنامې پلي کړې، خو پاکستان دا کار ونه کړ. هند په خپل خارجي تجارت کې پاکستان ته په کال ۱۹۹۶ کې د تر ټولو غوره قوم (MFN) حیثیت ورکړ، خو پاکستان تر نن ورځې پورې هند ته په دوه اړخیز تجارت کې دغه حیثیت نه دی ورکړی.
همدغه علت دی چې که سړی د جنوبي اسیا د بېلابېلو هېوادونو د ځانګړیو پالیسیو جاج واخلي، نو دا حقیقت جوتېږي چې د سیمهییزې همکارۍ په وده کې تر ټولو لوی خنډ د پاکستان بهرنی سیاست پاتې شوی دی.
پاکستان په کال ۱۹۴۷ کې له خپل تاسیس نه سملاسي وروسته د غربي هېوادونو په پوځي لوظنامو کې برخه واخیسته او د اقتصادي او تجارتي همکارۍ لپاره یې هم د ګاونډیو او سیمې د هېوادونو پر ځای لرې پراته غربي هېوادونه غوره کړل.
هند او پاکستان په خپل منځ کې په تېرو اته اویا کلونو کې ټولې پنځه لویې او وړې جګړې کړې دي او د هرې جګړې نه وروسته د دواړو هېوادونو ترمنځ تجارتي اړیکې د اوږدې مودې لپاره پرې شوې دي او هېڅکله په بشپړه توګه بېرته نه دي رغېدلې. له افغانستان او ایران سره د پاکستان د اقتصادي او تجارتي اړیکو تاریخ هم دې ته ورته دی. پاکستان د خپلې ځمکې له لارې د افغانستان د ټرانزیټي تجارت حق تل تر پښو لاندې کړی دی او تل یې د افغانستان له دغه حق څخه پر افغانستان د فشار اچولو د الې په توګه استفاده کړې ده. اوس که څوک د هند او افغانستان سیاستونه د پاکستان د پالیسۍ سره مقایسه کړي، نو دا خبره جوتېږي چې هند که څه هم د پاکستان سره تجارتي او اقتصادي اړیکې خرابې پاتې شوې دي، خو د نورو ګاونډیو هېوادونو لکه چین، بنګلهدېش، نیپال، سریلانکا او میانمار (برما) سره یې په لویه کچه تجارت کړی دی.
د چین او هند ترمنځ تجارت د سیاسي اړیکو د خرابوالي په شرایطو کې هم راکم شوی نه دی. همدارنګه، په افغانستان کې هر حکومت د نورو ګاونډیو هېوادونو لکه چین، ایران، تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان سره خپلې تجارتي اړیکې په پرلهپسې توګه ټینګې کړې دي. افغانستان کله هم د پاکستان سره د تجارتي اړیکو په ساحه کې خپل دریځ د دغه هېواد سره د خپلو سیاسي اړیکو د څرنګوالي پر اساس نه دی نیولی، خو پاکستان د افغانستان سره د سیاسي اړیکو د خرابېدو په صورت کې تل سملاسي د ټرانزیټ تجارت مسدود کړی دی، چې د تجارت له بینالمللي قوانینو څرګنده سرغړونه ده.
د پاکستان د تجارتي پالیسۍ د کوږوالي تر شا عمده علتونه دوه دي. لومړی علت یې دا دی چې د پاکستان د صادراتو عمده برخه امریکا او د اروپايي اتحادیې هېوادونو ته ځي او تر څو کاله وړاندې په ګاونډیو هېوادونو کې د پاکستان د صادراتو لویه برخه (څلور میلیارده ډالره، چې د غیررسمي صادراتو سره تر پنځو میلیارده ډالرو اوښتله) افغانستان ته صادرېده.
د چین او پاکستان ترمنځ د تجارت کچه خورا پراخه ده، خو دغه تجارت د چین په ګټه دی، ځکه چې پاکستان یوازې د دوو میلیارده ډالرو په ارزښت توکي چین ته صادروي او د چین نه د شلو میلیارده ډالرو په ارزښت توکي واردوي.
د پاکستان د بهرني تجارت د نیمګړتیا دویم علت د پاکستان د دولتي سیاستونو په جوړښت کې د جنرالواکۍ پراخ نقش دی. د پاکستان سیاستوالو څو څو ځله د ګاونډیو هېوادونو سره معقولې تجارتي لوظنامې لاسلیک کړې دي، خو کله چې د پلي کولو وخت یې راغلی دی، نو د جنرالانو تر فشار لاندې ملکي حکومتونه له هغو لوظنامو څخه شاته شوي دي، چې د سارک لوظنامې یې تر ټولو څرګند مثال دی.
عجیبه دا ده چې دغه لوظنامې د لومړي وزیرانو او د هغوی د کابینو له خوا هم تصویب شوې وې، خو د جنرالانو فشار د هغو د پلي کېدو مخه نیولې ده. د پاکستان د بهرني تجارت د پالیسیو دغه کوږوالی د مرکزي اسیا او جنوبي اسیا د سیمهییز تجارت د مخنیوي سبب ګرځېدلی دی او دغه کږلیچ پخپله د پاکستان پر اقتصاد هم ناوړه اغېزه کړې ده. په تېرو اته اویا کلونو کې د پاکستان دولت د اقتصادي او مالي ډوپه توب نه د ځان ژغورلو لپاره پنځه ویشت ځله د مرستې ترلاسه کولو لپاره د نړیوال وجهي صندوق خوا ته ورغلی دی او اوسنۍ نښې داسې دي چې پاکستان به په راتلونکي کې هم دغې مرستې ته اړتیا ولري.
طالبان، اخوانالمسلمین او داعش د همدې سیاسي اسلام درې مهمې بېلګې دي، خو ترمنځ یې بنسټیز توپیرونه شته چې د سیمې او نړۍ پر سیاست ژور اغېز لري.
په وروستیو لسیزو کې د «سیاسي اسلام» اصطلاح د نړیوال سیاست، امنیتي بحثونو او رسنیزو تحلیلونو یوه مرکزي موضوع ګرځېدلې ده. خو ستونزه دا ده چې دا اصطلاح ډېری وخت په مبهم، ساده او عمومي ډول کارول کېږي؛ داسې انګېرل کېږي لکه طالبان، اخوانالمسلمین او داعش چې د یوه واحد فکر بېلابېل نومونه وي. حال دا چې د دغو درېیو جریانونو ترمنځ توپیرونه بنسټیز، ژور او د سیاست، جګړې او ټولنې پر راتلونکې مستقیم اغېز لري.
سیاسي اسلام
سیاسي اسلام هغه فکر ته ویل کېږي چې اسلام یوازې د فردي عبادت دین نه، بلکې د حکومت، قانون او ټولنیز نظم سرچینه ګڼي. خو دا فکر په یوه چاپېریال کې د انتخاباتو له لارې واک ته رسېږي، په بل ځای کې د ټوپک له لارې او په درېیم ځای کې د عام وژنې له لارې.
همدلته یوه اساسي پوښتنه راپېدا کیږي، چې ولې د یوه دین له نومه درې دومره متضادې سیاسي پروژې راټوکېدلې دي؟
ځواب یې په تاریخ، ټولنه، استعمار، جګړو او د قدرت په تشه کې نغښتی دی.
طالبان: محلي اسلام او قبیلوي سیاست
طالبان د سیاسي اسلام هغه بڼه وړاندې کوي چې ریښه یې تر ډېره محلي، قبیلوي او دودیزه ده.
د دوی فکري سرچینه د افغانستان او پاکستان د مدرسو دیني زدهکړې، د افغاني پخوانیو دودونو او د جګړې اوږده تجربه ده.
طالبان اسلام د یو کورني نظم او کنټرول وسیله بولي، نه د نړۍوال انقلاب پروژه. د دوی تمرکز پر افغانستان دی او که څه هم له نړۍوالو جهادي شبکو سره تاریخي اړیکې لري، خو اوسنی رسمي دریځ یې دا دی چې د نورو هېوادونو په چارو کې لاس وهنه نه کوي.
طالبان د سیاسي اسلام هغه بڼه ده چې د دولت د سقوط، کورنۍ جګړې او ټولنیزې ګډوډۍ له رحمته راولاړه شوه. دا ډله د ۱۹۹۰مو کلونو په نیمایي کې د افغانستان په جنوب کې د مدرسو له زدهکوونکو جوړه شوه، خو ډېر ژر یې وسلهواله بڼه خپله کړه.
دوی مطلق طالبي سیاسي جوړښت لري، چې د دې سیاسي جوړښت بنسټ پر متمرکز مشرتابه ولاړ دی، چېرې چې ټول واک د یوې محدودې کړۍ او په ځانګړي ډول د دیني امیر په لاس کې متمرکز وي. امیر نه یوازې سیاسي مشر ګڼل کېږي، بلکې د دیني مشروعیت سرچینه هم بلل کېږي، نو پرېکړې یې له نقد، سیاسي بحث او عامه حسابورکولو څخه پورته ګڼل کېږي. دا ډول جوړښت د واک د توازن، د قانون حاکمیت او د بنسټیزو ادارو رول له منځه وړي او پر ځای یې د شخصي اطاعت او بیعت فرهنګ پیاوړی کوي.
په داسې نظام کې مدني سیاست، ګوندي فعالیت او انتخابات د «فتنې» یا «غربي مفکورې» په نوم ردېږي. ولس د واک سرچینه نه بلل کېږي، بلکې په اطاعت مکلف ګڼل کېږي او سیاسي مشارکت ته د مشروعیت پر ځای د ګواښ په سترګه کتل کېږي. د انتخاباتو او مدني سیاست رد د دې لامل ګرځي چې واک د خلکو له ارادې بېاړیکې پاتې شي او هر ډول مخالفت یا بدیل فکر د دیني سرغړونې په توګه وځپل شي، چې پایله یې اوږدمهاله سیاسي انحصار او ټولنیزه بېثباتي ده.
طالبان ځان د دولت په توګه معرفي کوي، خو د دولت مفهوم یې له معاصرو سیاسي معیارونو سره ټکر لري، په ځانګړي ډول د ښځو، مدني ازادیو او قانون حاکمیت په برخه کې د دغې ډلې خشنې تګلارې د دوی او معاصرې دولتدارۍ تر منځ د واټن کرښه لا پیاوړې کوي.
طالبان سیاسي اسلام د کنټرول او اطاعت په معنا تعبیروي. د دوی له نظره، اختلاف فتنه ده او په سیاسي مشارکت کې تنوع ګناه ده.
دا ډله نړۍوال جهاد نه غواړي، ځکه جهاد د حکومت د نیولو وسیله بولي، نه د نړۍوال انقلاب پروژه. د دوی لپاره افغانستان هدف دی او غواړي په افغانستان کې بېساری واک ولري. له همدې امله داعش ورته تر ټولو لوی ګواښ ښکاري.
اخوانالمسلمین: قدرت د انتخاباتي صندوق له لارې
اخوانالمسلمین د سیاسي اسلام تر ټولو زړه او سازمانیافته بڼه ده. دا خوځښت په ۱۹۲۸ کال کې په مصر کې رامنځته شو او موخه یې د اسلامي ارزښتونو له لارې د ټولنې اصلاح وه، نه سمدستي وسلهوال انقلاب.
اخوانالمسلمین اسلام د سیاست، ټولنې او اخلاقو لپاره د یو اصلاحي او تدریجي چوکاټ په توګه مطرح کوي، نه د سملاسي انقلابي یا تاوتریخجن بدلون د وسیلې په توګه. دا جریان باور لري چې اسلامي ارزښتونه کولای شي د معاصرو سیاسي جوړښتونو دننه پلي شي، له همدې امله د سیاسي ګوندونو جوړولو ته مخه کوي او د قانوني او مدني لارو له لارې واک ته د رسېدو هڅه کوي. د دغه ډلې له نظره، سیاست د دعوت او اصلاح یوه بڼه ده، نه یوازې د واک د نیولو جګړه.
په همدې اساس، اخوانالمسلمین په انتخاباتو کې ګډون کوي او له موجودو دولتونو او سیاسي نظامونو سره معامله کوي، که څه هم دا دولتونه بشپړ اسلامي نه وي. دوی هڅه کوي د پارلمان، حکومت او مدني بنسټونو له لارې تدریجي بدلون رامنځته کړي او د ټولنې اخلاقي او سیاسي فضا بدله کړي. دا انعطافپذیره تګلاره اخوان المسلمین له سختدریځو ډلو جلا کوي، خو په عین حال کې یې د دولتونو له لوري د سیاسي فشار، محدودیتونو او ځپلو سره هم مخ کړې دي.
که څه هم ځینې څانګې یې له تاوتریخوالي سره تړاو لري، خو عمومي کرښه یې سیاسي مشارکت او تدریجي بدلون دی. همدا ځانګړنه ده چې اخوان المسلمین یې د لوېدیځ لپاره هم د منلو وړ او هم د شک وړ ګرځولي دي.
غوره بېلګه یې په افغانستان کې د حزب اسلامي ګوند دی چې فکري کرښې یې اخوان المسلمین ترسیموي او دوی په سیاسي مشارکت باور لري.
د کورنیو جګړو پر مهال هم ګلبدین حکمتیار چې د حزب اسلامي امیر و، په ټاکنو باور لاره او سیاسي مشارکت طرحه یې وړاندې کړې وه او د جمهوري دولت پر مهال هم په خپله په وروستیو ولسمشریزو ټاکنو کې نوماند و.
نورې عملي بېلګې یې په مصر کې لیدلی شو، چې محمد مرسي د انتخاباتو له لارې ولسمشر شو. دا د سیاسي اسلام په تاریخ کې لومړی ځل و چې یو اسلامي خوځښت د رایې له لارې واک ته ورسېد.
همدا راز په اردن، مراکش او تونس کې د اخوان المسلمین اړوند ګوندونه په پارلمانونو کې فعال وو او لا هم فعال دي.
اخوان المسلمین یوه نړۍواله شبکه لري، خو د داعش برعکس، د خلافت اعلان یا جبري نړۍوال جهاد نه مطرح کوي.
داعش: نړۍوال جهاد او مطلق تاوتریخوالی
داعش د سیاسي اسلام تر ټولو افراطي، سختدریځې او له تاوتریخوالي او ترهګرۍ ډکې بڼې استازیتوب کوي؛ داسې بڼه چې اسلام پکې د اخلاقي، ټولنیز او انساني ارزښتونو پر ځای د جګړې، تکفیر او وېرې د تولید لپاره کارول کېږي.
دا ډله دین د سیاسي واک د یوې وسلهوالې وسیلې په توګه تعریفوي او هر ډول فکري اختلاف ته د دښمنۍ په سترګه ګوري. د داعش په ادبیاتو کې دیني تفسیر تنګ، مطلق او بېانعطافه دی، چې د زور او وینې تویولو له لارې ځان «حق» ثابتوي.
د داعش له نظره، هر څوک چې له دوی سره موافق نه وي ـ که هغه مسلمان وي، عالم وي، حکومت وي یا عادي وګړی ـ «مرتد» ګڼل کېږي او د وژلو مستحق بلل کېږي. همدا تکفیري منطق د دې ډلې د بېساري وحشت بنسټ جوړوي؛ له عامه اعدامونو او ځانمرګو بریدونو نیولې تر ډلهییزو وژنو او ویډیویي تبلیغاتو پورې دوی روا بولي. داعش اختلاف نه زغمي او سیاسي، مذهبي او قومي تنوع د اسلام پر ضد «فتنه» ګڼي.
په سیاسي لحاظ، داعش دولتونه، سرحدونه او ملي هویتونه نامشروع بولي او دا ټول د «کفري نظام» برخې ګڼي. د دې ډلې یوازینی هدف د یوه فرضي نړۍوال خلافت تاسیس دی، داسې خلافت چې له جغرافیا، کلتور او ملي واقعیتونو څخه سترګې پټوي. همدا نړۍوال او سرحد-ماتوونکی تصور داعش د سیمهییزو ډلو په پرتله لا خطرناک کړی، ځکه چې دا ډله ځان یوازې په یوې سیاسي جغرافیا پورې محدود نه بولي، بلکې د نړۍ هر ځای د جګړې میدان ګڼي.
داعش نه محلي سیاست پېژني، نه قومي حساسیتونه او نه هم نړۍوال اصول. د دوی وسلهوال تکتیکونه—ځانمرګي بریدونه، عامه وژنې او وحشت—د سیاسي پیغام اصلي وسیله ده.
په همدې دلیل، داعش د طالبانو او اخوان دواړو لپاره دښمن دی، که څه هم درې واړه د اسلام له نومه استفاده کوي، خو د دوی لا ډېر افراطي او خشن فکر د نورو دواړو ډلو سره د بېلتون کرښه ترسیموي.
دا پرتلنه ښيي چې که څه هم طالبان، اخوانالمسلمین او داعش ټول د سیاسي اسلام تر چتر لاندې راځي، خو د واک، سیاست، ټولنې او نړۍ په اړه یې لیدلوري بنسټیز توپیرونه لري؛ له نسبي سیاسي واقعپالنې (اخوان المسلمین) نیولې تر محلي سختدریځۍ (طالبان) او بیا تر نړۍوال وحشت (داعش) پورې.
ایا ستونزه دین دی که دیني تعبیر؟
دا درې بېلګې ښيي چې د سیاسي اسلام درې بڼې (طالبان، اخوان المسلمین او داعش) نړۍ ته یو واحد خطر یا واحد بدیل نه دی. طالبان د محلي واک د ټینګښت لپاره دین کاروي، اخوان المسلمین دین د سیاسي مشارکت چوکاټ ګڼي او داعش دین د نړۍوال وحشت وسیله ګرځوي.
نړۍوال سیاست، رسنۍ او حتا سیمهییز دولتونه که دا توپیرونه له پامه وغورځوي، نو نه یوازې سم تحلیل به ونه کړي، بلکې د افراطیت د لا پیاوړتیا زمینه به هم برابره کړي.
تر هغو چې د سیاسي اسلام دا بېلابېلې بڼې په علمي، تحقیقي او بې پرې ډول ونه څېړل شي، د امنیت، بشري حقونو او ثبات بحث به نیمګړی پاتې وي.
په وروستیو کلونو کې، که څه هم پاکستان ځان د دغه سیاست قرباني ښيي او ادعا لري چې ترې« ستومانه او پښېمانه» شوی، خو واقعیت دا دی چې اسلاماباد د یوې نوې تګلارې له لارې هڅه کوي خپلې پخوانۍ لاسوهنې د «اعتراف» تر پوښښ لاندې راولي او په دې ډول د افکارو د انحراف نوې زمینه برابره کړي.
د «اعتراف او انحراف» مفهومي چوکاټ
د «اعتراف او انحراف» ستراتیژي پر دې ولاړه ده چې یو لوری د خپلو تېرو کړنو ځینې محدودې برخې په کنټرول شوې بڼه افشا کوي، خو په بدل کې د اصلي مسؤلیت، جوړښتي ستونزو او روانو مداخلاتو پر ځای بدیل روایتونه پیاوړي کوي.
په دې لړ کې، د پاکستان ځینې پخواني ملکي او پوځي چارواکي او رسنیز فعالان د افغانستان په اړه داسې څرګندونې کوي چې د واقعیت بڼه لري، خو د تحلیلي مسیر پایله یې د مسؤلیت سپینول دي.
دغه څرګندونې ډېری وخت د طالبانو او نورو نیابتي ډلو په اړه کېږي او ان داسې ښودل کېږي چې ګواکې اوسنی بحران د پاکستان د کنټرول له دایرې وتلی دی. په داسې حال کې چې دا روایت، په غیرمستقیم ډول، د پاکستان د دوامدار نفوذ امکان هم مشروع کوي.
جعلي واقعیتونه او سیاسي روایت
د پاکستان نوی روایت دا انځور وړاندې کوي چې طالبان د افغانستان تر ټولو مهم «اوسنی واقعیت» دي او نړیوال او سیمه ییز لوبغاړي باید خپل سیاستونه له همدې واقعیت سره عیار کړي.
په دې چوکاټ کې، د مشروع نظام او قانونیت تشه، د خلکو د اساسي حقونو نقض، په ځانګړي ډول د نجونو پر زدهکړو بندیزونه او د شاتګ ټول ګړندی بهیر، د افغان ټولنې د کلتوري ځانګړتیاوو په نوم توجیه کېږي.
دا ډول روایت نه یوازې د افغان ټولنې ټولنیزه تنوع له پامه غورځوي، بلکې هڅه کوي تپل شوی سیاسي بحران په فرهنګي او عادي مسالې بدل کړي. له همدې لارې، د افغانستان ستونزه د نیابتي جګړو او بهرنیو لاسوهنو پر ځای، د داخلي «شاتګ» پایله معرفي کېږي.
پاکستان دا تګلاره یوازې د افغانانو لپاره نه کاروي. نړیوالو قدرتونو ته دا پیغام ورکول کېږي چې افغانستان لا هم د اسلاماباد تر اغېز لاندې دی او پاکستان کولی شي د دې نفوذ له لارې سیمه ییز ثبات یا بېثباتي مدیریت کړي. په ورته وخت کې، د پاکستان اقتصادي کمزوري او سیاسي بېثباتي د مرستو د جلبولو لپاره د فشار وسیله ګرځول کېږي.
دا دوهګونی دریځ، هم د کنټرول ادعا او هم د ناتوانۍ ښودل، د پاکستان د بهرني سیاست یوه تکراري بڼه ده چې موخه یې د نړیوالو امتیازاتو ساتل دي.
افغان ټولنه، د اوږدې جګړې او بېثباتۍ له امله، له ژورې سیاسي تشېسره مخ ده. د اغېزناکو ملي بنسټونو نشتوالی او د تحمیل شوي واکمن نظام موجودیت، د دې لامل شوی چې بهرني روایتونه په اسانه د افغان ذهنیت برخه شي. په دې شرایطو کې، د «اعتراف او انحراف» ستراتیژي کولای شي د افغانانو پام د روان بحران له اصلي عواملو واړوي او ذهني مغشوشیت لا پیاوړی کړي.
د پاکستان د «اعتراف او انحراف» ستراتیژي د سیاست د بدلون نښه نه ده، بلکې د نفوذ د دوام لپاره یوه نوې بڼه ده. دا تګلاره هڅه کوي د محدودو اعترافونو له لارې د پراخو لاسوهنو واقعیت پټ کړي او د افغانستان بحران د تحریف شویو روایتونو په چوکاټ کې تعریف کړي.
تر هغه چې افغان ټولنه د خپلواک تحلیلي فکر، ملي سیاسي ادرس او منسجم ټولنیز دریځ څښتنه نه شي، دا ډول ستراتیژۍ به اغېزناکې او پر دوی حاکمې پاتې شي. د افغانستان د ثبات لپاره بنسټیزه اړتیا دا ده چې بهرني روایتونه وپېژندل شي، نقد شي او د ملي واقعیت پر بنسټ بدیل لید وړاندې شي.
دویمه غټه مساله هغه سیاسي انقطاب دی چې د نواز شریف د مسلم لیګ د مرکزي حکومت او د عمران خان د سیاسي ګوند تحریک انصاف په مشرۍ د پښتونخوا د ایالتي حکومت ترمنځ د کال ۲۰۲۴ د ټول ټاکنو نه وروسته منځ ته راغلی دی.
د اسلاماباد د مرکزي حکومت او د پېښور د ایالتي حکومت ترمنځ موجوده ترینګلتیا د وخت په تېرېدو لا پسې زیاته شوې ده. تحریک انصاف د خپل لارښود عمران خان د محبس څخه د ایستلو په موخه د پښتونخوا ایالتي حکومت په یو سنګر بدل کړی دی، او د پښتونخوا د پنځوسو میلیونو نه د زیاتو وګړو له ژوند، ژواک او له نورو ورځنیو مسایلو نه یې مخ اړولی دی.
د جګړې د شننې نه به یې پیل کړو. عین د ۱۹۸۰ د کلونو نه افغانستان کې د شوروي اتحاد د عسکرو او د خلکو دموکراتیک جمهوریت د قواوو په ضد جګړه د هغو قبایلي ضلعو نه کېدله چې اوس د پښتونخوا د ایالت برخه ګرځېدلې دي او په دغو ضلعو یا ولسوالیو کې د جګړې اغېزه یوه طبیعي خبره وه. خو د هغې وخت د جګړې توپیر د ۹/۱۱ نه پس د امریکايي عسکرو او د افغانستان د اسلامي جمهوریت د قواوو په ضد د طالبانو د جګړې سره دا دی چې په وړومبۍ جګړه کې د افغان جنګیالیو دفترونه په ښارونو او د افغان مهاجرو په کمپونو کې په ډاګه او په رسمي توګه فعال وو.
د ۱۹۹۰ په لسیزه کې د طالبانو دفترونو هم څرګند فعالیت کاوه، ولې د ۹/۱۱ نه پس د طالبانو جګړه تر یوې اندازې پټه وه. د دوی کاري مرکزونه زیاتره په قبایلي سیمو کې وو او د محلي خلکو ګډون پکې زیات و. نو ځکه په شمال کې د مالاکنډ ډېویژن (د یو شمېر ضلعو نه جوړه سیمه ډېویژن بلل کېږي) زرګونه محلي خلک او په جنوب کې د بنو او د ډېره اسماعیل خان ډېویژن زرګونه محلي خلک د طالبانو په صفوفو ورګډ شول او په افغانستان کې یې تر کلونو کلونو په جګړه کې برخه واخیسته.
په کال ۲۰۰۷ کې د پاکستان د استخباراتو په تشویق ټي ټي پي د هم دغو جنګیالیو څخه جوړه شوه، ځکه چې یو خو دغه خلک په قبایلي سیمو کې د افغان طالبانو د پټو ځایونو د کوربهتوب لپاره ډېر مساعد وو او بله دا چې د پاکستان جنرالواکۍ دا فکر هم کاوه چې د مذهبي افراطيانو دغه لښکر به د پښتنو د مليګرایۍ د نهضتونو د مخنیوي لپاره مفید تمام شي.
تر ډېرو کلونو د ټي ټي پي جنګیالیو پښتانه مليګرا سیاسي فعالین ووژل، خو په افغانستان کې د طالبانو د واکمنۍ نه پس ټي ټي پي سره دا فکر پیدا شو چې هغوی هم د شرعي نظام د شعار په وسیله پښتونخوا نیولی شي او دلته خپله واکمني جوړه کړای شي. که څه هم دوی ځان ته د پاکستان طالبان وایي، خو پنجاب کې یې لاس نه ښخېږي او د دوی جګړه په پښتونخوا پورې محدوده ده. نو ځکه اوس په دې مهال پښتونخوا د یوې ویجاړوونکې جګړې سره مخ ده، چې عام او غریب پښتانه پکې وژل شوي او هره ورځ وژل کېږي.
اوس به لږ د پښتونخوا د ایالتي حکومت او د پاکستان د مرکزي حکومت ترمنځ د سیاسي انقطاب په مساله نظر واچوو. هسې خو په پاکستان کې جنرالواکۍ تل په ټول ټاکنو کې ګوتې وهلې دي، خو د کال ۲۰۱۸ او د کال ۲۰۲۴ ټول ټاکنو کې د پوځي استخباراتو درغلي او لاسوهنه داسې په لویه کچه وه چې د ټول ټاکنو نتایجو ته یې سل په سله بدلون ورکړی دی.
د کال ۲۰۲۴ ټاکنې په واقعیت کې په پنجاب او پښتونخوا کې د عمران خان ګوند تحریک انصاف ګټلې وې، خو د رایو شمېرې شپه په شپه بدلې شوې او استخباراتو په زور پنجاب کې ګټه د نواز شریف ګوند مسلم لیګ ته ورکړه. نو ځکه د پاکستان مرکزي حکومت او د پنجاب ایالتي حکومت مسلم لیګ ته په ګوتو ورغلل.
پښتونخوا کې په ټول ټاکنو کې پوځ د عمران خان ګوند ته د لارې ورکولو برسېره مرسته هم ورسره وکړه، ځکه چې دغه ګوند ورته د پښتنو د مليګرا نهضتونو د سیاسي مخنیوي لپاره یوه موثره وسیله برېښېده. او بله دا خبره هم وه چې د اویا کلن عمران خان د پاپولېزم په اړه د جنرالانو اټکل دا و چې هغه به دولتي اختناق او محبسونو ته ټینګ نه شي، ځکه چې هغه په ځوانۍ کې د نړیوال کرکټ یو ستوری پاتې شوی و او په مغرب کې یې یو اشرافي او ارام ژوند تېر کړی دی. نو د دوی دا خیال و چې هغه به هرو مرو مصالحت ته اړ شي.
د پاکستان د اردو د لوی درستیز څوکۍ ته د عمران خان کاندید جنرال فیض حمید و، خو چې کله په پارلمان کې د سلب اعتماد له لارې د مسلم لیګ او پیپلز ګوند غړو عمران خان د لومړي وزارت د څوکۍ نه برطرف کړ او د هغه پر ځای د نواز شریف کشر ورور شهباز شریف د موقت حکومت لومړی وزیر شو، نو هغه جنرال عاصم منیر ته ترفیع ورکړه او د کال ۲۰۲۲ د نومبر په میاشت کې عاصم منیر د اردو د لوی درستیز په څوکۍ کښېناست. عمران له یوې خوا د عاصم منیر د ترفیع په ضد ولسي کمپاین وکړ او له بلې خوا یې د ۲۰۲۳ کال د مې په میاشت کې د عاصم منیر په ضد د فیض حمید د ناکامې کودتا سره مرسته هم وکړه. نو اوس فیض حمید او عمران خان دواړه بندیان دي. د عاصم منیر او عمران خان ترمنځ مخالفت اوس د ضیاالحق او د ذوالفقار علي بوټو د دښمنۍ غوندې په شخصي دښمنۍ اوښتی دی، نو ځکه د عمران خان د محبس نه راوتل اسان کار نه دی.
خو خبره پښتونخوا ته ګرانه شوې ده.
یوې خوا ته د مرګ، ژوبلې، تباهۍ او بېکورۍ نه ډک جنګ دی، بلې خوا ته په ژور سیاسي انقطاب کې بوخت ایالتي حکومت دی چې د پښتونخوا د ولس د مسایلو حل ته د پاملرنې وخت نه لري او ټوله انرژي او د حکومت منابع د عمران خان د محبس نه د ازادولو په کمپاین مصرفوي. هغه د ستر شاعر رحمت شاه سایل صاحب خبره چې:
موږ ته خپل نصیب په وینو سور را رسېدلی دی