پاکستان وايي په بلوچستان کې د وسله والو په بریدونو کې ۱۰ امنیتي ځواکونه وژل شوي دي

د پښتون ژغورنې غورځنګ مشر منظور پشتین نن یکشنبه، د سلواغې پر ۱۱مه په ټولنیزو رسنیو کې لیکلي، چې خپلو کسانو خبر ورکړی چې د تېرا بازارونه او درمل پلورنځي بند دي او په کورونو کې میرمنې ښځینه ډاکترانو او درملو ته اړتیا لري ترڅو په دې اړه له بهره مونږ یو روغتیايي کیمپ ترتیب کړو.

منظور پشتین لیکلی:« پښتون ژغورنې غورځنګ ښځینه کمیټې د ښځینه ډاکټرانو ډله جوړ کړه او د اړتیا وړ درمل یې په ډېره اندازه له ځان سره واخیستل او د تېراه پر لور روان شول خو د پنجابي فوج نوکرانو دوی د تیراه نه مخکې د تالاشۍ په یوې پوسته کې ودرول او مخکې تېرېدو ته یې پرېنښودل که څه هم دوی ورته روغتیاپالانو کارډونه او درمل هم وښودل، خو بیا یې هم اجازه ورنه کړه.»
منظور پشتین نیوکه کړې ده، چې پنجاب یو ځل په تیراه کې اولسونه له سختیو سره مخ کړي او بل اړخ ته یې درملنې ته هم څوک نه پریږدي.

پشتین ویلي، چې د نړیوالو بشري حقونو پر سازمانونو به څوک څه باور وکړي، چې د انساني حقونو د دومره ښکاره سرغړونو پر وړاندې هم غلي پاتې دي.

د پښتون ژغورنې غورځنګ مشر د تېرې شپې په ویډيوي پېغام کې ویلي و، چې د پاکستان پوځ غواړي د عملیاتو په نامه پښتانه وځپي او له خپلو سیمو یې وباسي. منظور پشتین د پښتونخوا له پښتنو غوښتي ول، چې په تیرا کې د پاکستاني پوځ د عملیاتو د مخنوي لپاره یو موټی شي او پرضد یې راپورته شي.

دا څرګندونې په داسې حال کې کېږي، چې د خېبرپښتونخوا د خېبر ولسوالۍ د تیرا درې یو شمېر اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل-پښتو سره په خبرو کې ویلي، چې پوځ ورته سپارښتنه کړې وه، څو خپلې مېنې پرېږدې او له دغه سیمې څخه ژر تر ژره ووځي. بې‌ځایه شوې کورنۍ وایي، کاروبارونه یې خراب شوي او تش لاس راوتي دي.

د پاکستان پخواني سناتور حافظ حمدالله نن شنبه، د سلواغې ۱۱مه په اېکس خواله رسنۍ کې لیکلي، چې په بلوچستان کې د مصنوعي سیاسي خلکو یو تش په نوم حکومت مسلط شوی دی، چې د خلکو ژوند، ملکیت، عزت او وقار خوندي نه دی.

نوموړي لیکلی:«له همدې امله، حکومت باید خپله ناکامي ومني او استعفا ورکړي.»

پاکستاني رسنیو راپور ورکړی، چې د بلوچ بیلتونپالو لخوا د بلوچستان په ۱۲ بېلابېلو سیمو کې د یو وخت بریدونو وروسته په کویټه، سیبي او چمن کې مخابراتي خدمات قطع شوي دي.

پاکستان امنیتي ادارو منلې چې په دې بریدونو کې د پاکستان ۱۰ امنیتي ځواګونه وژل شوي دي.

دوی ادعا کړې چې په دې بریدونو کې شاوخوا ۵۰ تنه بلوچ بیلتونپاله وسلوال وژل شوي دي.

په ورته وخت کې، د بلوچستان د روغتیا ریاست د ټپیانو د درملنې لپاره د ایالت په ټولو دولتي روغتونونو کې بېړنی حالت اعلان کړی دی.

د بلوچ ازادۍ پوځ(بي ایل ای) دا عملیات د «اتل» په نامه یاد کړي دي.

په یوه اعلامیه کې د دې ډلې ویاند، جیند بلوچ د بریدونو دا مرحله د «اشغالګر حکومت او د هغې د پوځي جوړښتونو» په وړاندې د کلک مقاومت په توګه اعلان کړل.

یاده جرګه، چې نن شنبه د سلواغې په ۱۱مه جوړه شوې، پکې د جمعیت علمای اسلام، عوامي نشنل پارټي، پاکستان تحریک انصاف، مسلم لیګ، پاکستان پیپلز پارټي او جماعت اسلامي استازو ګډون درلود.

د جرګې ګډونوالو د تیراه د بې‌کوره شوو کورنیو پر ستونزو، د مرستو رسولو بهیر، د سیمې د بیارغونې او د خلکو د خپلو مېنو ته د بېرته ستنولو پر چارو بحثونه کړي او د پاکستان له حکومته یې د سمدستي او عملي ګامونو پورته کولو غوښتنه کړې.

په جرګه کې د جمعیت علمای اسلام ګوند استازي ویلي، چې د تیراه د خلکو بې‌کوره کېدل د اعلی وزیرپه خوښه او اجازې ترسره شوي او دې چارې سلګونه کورنۍ له جدي ستونزو سره مخ کړې دي. د هغوی په وینا، اعلی وزیر مسولیت لري چې د خپلو خلکو ستونزو ته رسېدنه وکړي.

همداراز د پاکستان تحریک انصاف ګوند استازو وویل: « د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر یوازې تش په نوم مشر دی او لازم قانوني صلاحیتونه نه لري». هغوی پر یووالي او د اختلافاتو پر له منځه وړلو ټینګار وکړ او زیاته یې کړه، که د تیراه د خلکو په بودجه او مرستو کې هر ډول درغلي وشي، نو دوی به یې پر وړاندې اقدام وکړي.

په غونډه کې د نورو سیاسي ګوندونو استازو او قومي مشرانو هم د تیراه د خلکو د ستونزو د حل لپاره پر عملي او جدي اقداماتو ټینګار وکړ.

بلوڅ بیلتون پالې ډلې ادعا کړې چې هیروف په نامه عملیات یې د بلوچستان ایالت د نوشکي، مستونګ او کوېټه په ګډون په لسو ښارونو کې د پاکستان پوځ پر ضد پیل کړي دي.

د راپورونو له مخې، په کویټه کې د دوو چاودنو وروسته د ډزو غږونه هم اورېدل شوي دي.

بلخوا، د پاکستان حکومت ویلي چې امنیتي ځواکونو پر وخت غبرګون ښودلی او اوس مهال وضعیت تر کنټرول لاندې دی.

تر اوسه د دواړو لورو له خوا د مرګ‌ژوبلې په اړه رسمي او کره شمېرې نه دي خپرې شوې، خو دولتي سرچینې وايي چې بریدونه شنډ شوي او امنیتي ځواکونو کنټرول بېرته ترلاسه کړی دی.

اېکسپرېس ټرېبیون ورځپاڼې په یوه مقاله کې لیکلي، پر ډیورنډ کرښه د سوداګریزو لارو بندېدو د پاکستان پر اعتبار جدي منفي اغېز کړی او دغه هېواد یې د څو اړخیزې سوداګرۍ او ټرانزیټي ژمنو په برخه کې له تضاد ډک دریځ سره مخ کړی دی.

د اسلام‌اباد د امنیتي څېړنو او مطالعاتو خپلواک مرکز مشر امتیاز ګُل اېکسپرېس ټرېبیون ورځپانې ته په یوې لیکنه کې وایي، چې د دغو لارو بندېدو اقتصادي پایلې د خېبرپښتونخوا لپاره ډېرې درنې دي. نوموړی لیکي، د رسمي شمېرو له‌مخې، د ورځنۍ سوداګریزې راکړې ورکړې کچه چې پخوا یې ارزښت د ۵۰ تر ۶۰ میلیونه ډالرو پورې اټکل کېده، اوس نږدې په بشپړه توګه درېدلې، په داسې حال کې چې ناقانونه قاچاق لا هم پرته له کوم اغېزناک کنټرول څخه دوام لري.

لیکوال وایي، خېبرپښتونخوا کې پر ډیورنډ کرښه د پرتو ښارونو اقتصاد چې تر ډېره د سوداګرۍ له اړوندو خدمتونو سره تړلی و، اوس د بې‌کارۍ له سخت زیاتوالي سره مخ شوی دی. په ځانګړي ډول د ټرانسپورټ، ګودام‌دارۍ، بارچلولو او نورو اړوندو خدماتو کارکوونکي د مالي راکړې ورکړې له سقوط وروسته بې‌کاره شوي دي.

د راپور له‌مخې، نږدې لس زره کوچني باروړونکي او مساپروړونکي موټر د تورخم، غلام‌خان او خرلاڅي کې ولاړ پاتې دي. له شلو زرو ډېر مزدوران، د لاسي توکو پلورونکي، لاس ګاډو چلوونکي او دوکانداران د عاید له سرچینو بې‌برخې شوي دي. همدارنګه، زرګونه لوی باروړونکي موټر چې د کراچۍ او ډیورنډ ترمنځ په دوه‌اړخیزه او ټرانزیټي سوداګرۍ کې فعال وو، اوس بې‌کاره ولاړ دي او ګڼ شمېر د توکو او وسایلو بار وسایط په بندرونو او پولو کې بند پاتې دي؛ دا حالت د اکمالاتي او لېږدیزو ځنځیرونو د پراخې ګډوډۍ ښکاره نښه ده.

مقاله کې همداراز راغلي، په ځانګړو اقتصادي برخو کې د سمنټو، بورې، د غنمو اوړو، خوراکي تېلو او تازه کرنیزو حاصلاتو صادرات ـ په ځانګړي ډول هغه ژر خرابېدونکي توکي لکه کینو، مالټه او الوګان له سخت خنډ سره مخ شوي دي. دا وضعیت د پاکستاني محصولاتو د خرابېدو لامل شوی او د خېبرپښتونخوا بزګرانو او فابریکو ته یې درانه مالي زیانونه اړولي دي، چې ټولییزه کچه یې سلګونو مېلیونو ډالرو ته رسېږي.

د صنعتي تولید کمښت، د صادراتو له لارې د مېلیونونو ډالرو عوایدو له لاسه ورکول، د ورځ مزدورانو او خدماتي کارکوونکو بې‌کاري، د کرنیزو صادراتو شاتګ او د خامو موادو د وارداتو د درېدو له امله د تولیدي لګښتونو زیاتوالی، د دې ناورین نورې مهمې پایلې بلل شوې دي.

امتیاز ګل وایي،‌ د دوه‌اړخیزې سوداګرۍ او ټرانزیټي محمولو ځنډول د دې ایالت حیاتي سوداګریز رګونه تړلي دي او سوداګر یې د خپلو صادر شویو توکو له پیسو بې‌برخې کړي دي؛ دې چارې ډېر سوداګر له سخت نغدي ناورین سره مخ کړي، د مالیاتو او پورونو د ورکړې توان یې کم کړی او په بازارونو کې یې پراخ رکود رامنځته کړی دی. دغه رکود په ځنځیري بڼه د ټرانسپورټ، لوژستیک، ګودام‌دارۍ او سرحدي خدماتو هغه برخې هم اغېزمنې کړې دي، چې لسګونه زره کسان په‌کې بوخت دي.

تحلیل وړاندې کاږي، پاکستان د فدرالي عوایدو ادارې (FBR) د ګمرکي تعرفو له لارې د مېلیونونو ډالرو د زیان تر څنګ، د خېبرپښتونخوا د «زېربنایي پراختیا عوارضو» (IDC) عواید هم په بې‌ساري ډول راکم شوي دي. د تېر مالي کال له جولای تر جنورۍ پورې د دې عوارضو ټولییز عواید ۷.۴۲ میلیارد روپۍ و، خو د روان کال په همدې موده کې ۳.۴۸ میلیارد روپیو ته راښکته شوی دی؛ یعنې یوازې په اوو میاشتو کې ۳.۹۴ میلیارد روپۍ مستقیم زیان یې لیدلی دی. د IDC نږدې ۸۰ سلنه کمښت د هغه ایالت لپاره چې لا له وړاندې د نغدو پیسو له کموالي او له مرکزي حکومت څخه د خپل قانوني حق د ترلاسه کولو له ستونزو سره مخ دی، یو ډېر دروند ګوزار بلل کېږي.

خو لیکوال ټینګار کوي، چې اصلي زیان تر دولتي حسابونو ډېر پراخ دی. د ده په وینا، بنسټیزه ستونزه دا ده چې پاکستان د دوه‌اړخیزو او څو‌ اړخیزو سوداګریزو او ټرانزیټي تړونونو د درناوي په برخه کې خپل اعتبار سخت زیانمن کړی دی.

پاکستان دا مهال له افغانستان، اذربایجان، تاجکستان او ازبکستان سره د ټرانزیټ څلور دوه‌ اړخیز تړونونه لري. سربېره پر دې، دغه هېواد په څو مهمو څو‌ اړخیزو تړونونو کې هم شامل دی؛ له ډلې یې د پاکستان، چین، قزاقستان او قرغیزستان ترمنځ د «څلور‌ اړخیز ټرانزیټ تړون» او همدارنګه د «عشق‌اباد تړون» یادولی شو، چې د قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان، ایران، هند، پاکستان او عمان ترمنځ د څو لارو ټرانسپورټي او ټرانزیټي دهلېز رامنځته کوي.

دغه تړونونه د پاکستان سټراتېژیک موقعیت او د شریکو هېوادونو هغه لېوالتیا څرګندوي، چې د عربي سمندر بندرونو په ځانګړي ډول کراچۍ او ګوادر ته له تر ټولو لنډې لارې لاسرسی ولري. خو اوسنی وضعیت د دې مشارکتونو له موخو او روحیې سره ښکاره ټکر لري.

لیکوال د پاکستان د سنا د بهرنیو چارو د دايمي کمېټې یوې وروستۍ ناستې ته په اشارې لیکي، چې د دې هېواد د بهرنیو چارو وزیر اعلان کړی، پاکستان او چین د «چین–پاکستان اقتصادي دهلېز (CPEC)» د افغانستان پر لور د غځولو لپاره چمتووالی نیسي او هڅه کوي چې د پاکستان–چین–افغانستان درې‌اړخیزه همکاري بېرته فعاله کړي. د دې طرحې موخه دا ښودل شوې، چې د CPEC له لارې د افغانستان زېربناوې او اقتصادي اړیکې پیاوړې شي او د سوداګرۍ او سیمه‌ییزې یووالي لپاره نوې لارې پرانېستل شي.

که څه هم د نظري پلوه افغانستان ته د CPEC غځول د ټولو لوریو لپاره ګټور ښکاري، خو لیکوال پوښتنه کوي چې ایا دا هدف له اوسنیو میداني واقعیتونو سره سمون لري او که نه؟ په ۲۰۲۵ کال کې څلور ځله د پولو تړل کېدل چې اوسنی بندښت هم په‌کې شامل دی، په سختۍ سره کولای شي هغه باور رامنځته کړي چې د پاکستان له لارې افغانستان ته د چین نښلول تضمین کړي. دا وضعیت نه یوازې د افغانستان لپاره، بلکې د نورو سیمه‌ییزو شریکانو لپاره هم د باور وړ نه دی. د بېلګې په توګه، په ۲۰۲۵ کال کې د پاکستان له لارې د ازبکستان بهرنۍ سوداګري سخته زیانمنه شوې او د ټرانزیټي تړونونو د عملي اعتبار په اړه جدي پوښتنې راولاړې شوې دي. د افغانستان حکومت هم غوښتنه کړې، چې د سرحدي سوداګرۍ چارې باید له سیاسي کړکېچونو خوندي وساتل شي، هغه کړکېچونه چې په وروستیو کلونو کې یې څو ځله د پولو د تړل کېدو لامل ګرځېدلي دي.

په پایله کې، امتیاز ګُل ټینګار کوي چې هغه څه چې نن روان دي، یوازې د عوایدو کمښت نه دی، بلکې پر ډیورنډ کرښه د پرتو ایالتونو او د پاکستان د فدرالي عوایدو ادارې لپاره یو څو‌ اړخیز اقتصادي ناورین دی. د ټرانزیټي تړونونو د باور وړ شریک په توګه د پاکستان اعتبار او پر ډیورنډ د سوداګرۍ پروړاندې د دې هېواد ژمنتیا تر بل هر وخت ډېره د ازموینې په حال کې ده.