په ۲۰۲۵ کال کې د امریکا کانګرس د عامه فشار او رسنیزو څېړنو له زیاتېدو وروسته، د عدلیې وزارت څخه په رسمي ډول وغوښتل چې د جېفري اپسټین د قضیې ټول هغه اسناد چې محرم نه دي، عام ولس ته یې وړاندې کړي. د کانګرس دا غوښتنه د دې لپاره وه، چې خلک پوه شي عدالت ولې کلونه ځنډېدلی و او څوک د دې شبکې تر شا ولاړ وو.
دا غوښتنه په عملي ډول په ۲۰۲۶ کال کې پلي شوه، کله چې د اپسټین اړوند د اسنادو یوه بېسارې اندازه خپره شوه. د دغو افشا شویو معلوماتو حجم د امریکا په معاصر تاریخ کې کمساری بلل کېږي او دا یې وښوده چې قضیه تر هغه ډېره پراخه وه، څومره چې مخکې انګېرل کېده.
د خپرو شویو اسنادو لهمخې، له ۳ میلیونو زیاتې پاڼې، تر ۱۸۰ زرو زیات انځورونه او له ۲ زرو ډېرې ویډیوګانې عامې شوې. دا مواد د اېمېلونو، د الوتنو لاګونو، د سفرونو تفصیلي ریکارډونو، شخصي اړیکو او رسمي حکومتي یادښتونو پراخ معلومات رانغاړي، چې د اپسټین د شبکې د پراخوالي انځور وړاندې کوي.
په دغو اسنادو کې د اپسټین د پاسپورټ معلومات هم شامل وو، چې د هغه د پلان شویو او ترسره شویو سفرونو نوملړ پهکې راغلی و. د یادو شویو هېوادونو په منځ کې افغانستان، سینیګال او قزاقستان هم شامل وو، چې دا موضوع نوې پوښتنې راپورته کوي او ښيي چې د اپسټین فعالیتونه یوازې په امریکا او اروپا پورې محدود نه وو، بلکې نړۍوال اړخ یې درلود.
ولې دا قضیه نړۍواله شوه؟
په اسنادو کې د سیاستوالو، سوداګرو او مشهورو څېرو نومونه راغلي دي. که څه هم یوازې نوم یادېدل جرم نه ګڼل کېږي، خو دې مسلې دا پوښتنه راپورته کړه: ایا ځواکمن کسان له عدالته پورته دي؟
دا قضیه د بشري حقونو نړۍوال نظام ته هم ستر چلینج بلل کېږي.
د جېفري اپسټین قضیه نړۍ ته درې مهم درسونه راښيي:
لومړی، شتمني او ځواک که بېمسوولیته وکارول شي، پایلې یې ډېرې خطرناکې دي. کله چې خلک یوازې د خپلې ګټې لپاره ځواک او پیسې وکاروي، قانون او اخلاقي حدود ډېر وخت ماتېږي او د بېګناه خلکو ژوند ته زیان رسېږي.
دویم، د عدالت سیستم کله ناکله د بانفوذه کسانو پر وړاندې کمزوری ښکاري. د اپسټین قضیې وښوده، چې ان جدي تورونه او شواهد هم د ځواکمنو اړیکو له امله ځنډول کېدای شي او عدالت د پټولو یا نرمې معاملې له لارې محدود پاتې کېدای شي.
درېیم، د قربانیانو غږ، که هر څومره ناوخته هم وي، بالاخره اورېدل کېږي. د اپسټین د قضیې د میلیونونو اسنادو افشا او د قربانیانو رښتیني کیسې وښوده، چې د حق غوښتنه هېڅکله نه ضایع کېږي. د دې قضیې پای ته رسېدنه لا هم نه ده شوې، خو روښانه ده چې دا یوه ستره بېلګه ده د ځواک، سیاست او عدالت د سیستمونو د ازمېښت لپاره او دا تجربه لا هم دوام لري.
په اعلامیه کې راغلي: «له څه باندې څلورو کلونو راهيسې د نجونو پر مخ د منځينو، لیسې او لوړو زدهکړو دروازې تړل شوې دي. پوهنتونونه یو په بل پسې تړل کېږي، استادان او محصلین یا د هېواد پرېښودو ته اړ کېږي او یا هم تر ډول ډول فشارونو لاندې يې د چوپتیا او ګوښه کېدو لاره نيولې ده».
د نجونو د زدهکړو ملي کمپاین دغه وضعیت د بشر د اساسي حقونو ښکاره نقض بولي او زیاتوي، دا د هېواد پر ملي ګټو، اقتصادي پرمختګ، ټولنیز ثبات، خپلواکۍ او روښانه راتلونکي یو نهجبرانېدونکی ګوزار دی.
اعلامیه کاږي، د نجونو د زدهکړو پر وړاندې د طالبانو پالیسي نه یوازې له دیني او کلتوري ارزښتونو سره په ټکر کې ده، بلکې «افغانستان یې په سیمهییز او نړۍوال ډګر کې له بېساري انزوا سره مخ کړی دی. له زدهکړو سره دا دوښمني، په حقیقت کې د افغانستان له راتلونکي سره دوښمني ده».
د نجونو د زدهکړو ملي کمپاین په ډاګه کړې، د نجونو د زدهکړو پر وړاندې د طالبانو د دریځ دوام نه یوازې د دوی کورنی او نړۍوال مشروعیت ننګولی، بلکې د اوږدمهاله فقر، افراطیت او بېثباتۍ لامل هم ګرځېدلی دی.
دغه کمپاین له طالبانو غوښتي: «طالبان باید یا صادقانه د نجونو د ښوونځيو د تړلو دلیلونه له ولس سره شریک کړي او یا دې له دې ستر ظلم څخه سمدستي لاس واخلي. په دې برخه کې هر ډول پلمه د دوی د صداقت او کفايت پر نشتوالي دلالت کوي».
په اعلامیه کې د نجونو د زدهکړو پر دوام د افغان ولس او په ځانګړې توګه د کورنیو، دیني عالمانو، فرهنګپالو او روڼاندو پر چوپتیا نیوکې شوي او زیاته شوې، چې د نجونو زدهکړه یو سیاسي بحث نه، بلکې یو دیني، وجداني او ملي مسوولیت او پر دغه «ظلم» چوپتیا له دې «ظلم» سره د موافقت په معنا ده.
د نجونو د زدهکړو ملي کمپاین په دې برخه کې د فعالانو او «مبارزینو» هڅې ستایلي او زیاته کړې یې ده: «خو له ژورې اندېښنې سره ګورو چې دا هڅې ورو ورو پيکه کېږي او دا خطر شته چې ټولنه له دې ستر ظلم سره عادت او معافيت پیدا کړي».
دغه کمپاین په دې برخه کې له نړۍوالې ټولنې د عملي اقداماتو، مشروطو تعاملاتو غوښتنه کړې او په ډاګه یې ویلي: «نړۍواله ټولنه باید روان وضعیت عادي ونه ګڼي. له داسې نظام سره بېقیدوشرطه تعامل چې د هېواد د نیمایي وګړو اساسي حقونه تر پښو لاندې کوي، سیستماتیک تبعیض ته د مشروعیت ورکولو معنا لري».
دغه کمپاین په ټينګار سره ویلي، د نجونو زدهکړه امتیاز نه، بلکې يو مسلم حق دی او په ټولنه کې د ښځو له برابرې ونډې پرته به د افغانستان راتلونکې تل تياره او ناهيلي کوونکې وي.
په ناروې کې د افغانستان پخوانۍ سفیره شکریه بارکزۍ له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې ویلي، زدهکړه یوازې د لیک لوست او مسلک موندلو وسیله نه ده، بلکې د انسان د فکر، شخصیت، اخلاقي درک او ټولنیز شعور د لوړولو اساسي برخه ده.
د بشرپالنې د چارو کارپوه هلال کریمي وایي، په افغانستان کې رسمي زدهکړې له هماغه پیل څخه چې رامنځته شوې دي، تر اوسه له ګڼو ستونزو سره مخ دي.
طالبانو په افغانستان کې له بیا واکمنېدو سره سم، د خپلې واکمنۍ د لومړۍ دورې په څېر د نجونو د زدهکړو له دوام سره مخالفت پیل کړ او په لومړي سر کې یې نجونې زدهکوونکې له شپږم ټولګي پورته او بیا په پوهنتون کې له زدهکړو او په وروستي پړاو کې له طبي انسټيټیوټونو او کورسونو هم منع کړې او په دې برخه کې داخلي او بهرنیو غبرګونونو ته د طالبانو ځواب یوازې دا وو، چې دوی د نجونو د زدهکړو مخالف نهدي او یوازې یې تر «امر ثاني» پورې ځنډولي او دغه «امر ثاني» هم نږدې پنځه کاله پوره کېدونکې دي.
د یادونې وړ ده، چې د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې په ۲۰۱۸ کال کې د «جنورۍ ۲۴مه د زدهکړې د نړۍوالې ورځې» په توګه وپېژندله، څو په دې توګه د زدهکړې پر اړتيا د يوه مسلم انساني حق او عمومي خير په توګه ټيڼګار وشي او د سولې، دوامداره پرمختګ او د فقر، بېعدالتۍ او جنسیتي تبعیض د مخنيوي د وسیلې په توګه وهڅول شي.