د افغانستان انټرنشنل - پښتو خبریال
د بلوڅانو د ازادۍ غورځنګ د «بلوچستان د ازادۍ منشور» د پښتو او فارسي په ګډون ګڼو ژبو باندې یو سیاسي سند وړاندې کړی، چې پهکې د بلوچستان بشپړه خپلواکي، د سیکولر او ولسواک نظام رامنځته کول او د وګړو د بنسټیزو حقونو تضمین د مبارزې وروستۍ موخې اعلان شوې دي.
دغه منشور چې په څو برخو کې چمتو شوی، د بلوڅانو د یو خپلواک دولت نظر، حقوقي او سیاسي چوکاټ روښانه کوي.
د منشور په سريزه کې بلوچستان د بلوڅ ولس تاریخي او پلرنی ټاټوبی بلل شوی چې د نولسمې او شلمې پېړۍ د استعماري بدلونونو له امله د سیمې او استعماري قدرتونو ترمنځ ووېشل شو. په سند کې د میر نصیرخان بلوڅ د واکمنۍ پر مهال د بلوچستان د پولو یادونه شوې او وروسته د برېتانیا لهخوا د دې خاورې نیول او بیا د هغې د برخو ایران او پاکستان ته ورګډول غندل شوي دي.
منشور ټینګار کوي، چې په ۱۹۴۷ کال کې د برېتانیا له وتلو وروسته بلوچستان خپله خپلواکي اعلان کړه، خو د سند د لیکوالانو په وینا دغه خپلواکي د ۱۹۴۸ کال د مارچ په میاشت کې د پاکستاني پوځ په ننوتلو سره پای ته ورسېده. د منشور جوړوونکي دا ګام «جبري اشغال» بولي او وایي، چې دا کار د ملتونو د خپل برخلیک د ټاکلو له حق سره په ټکر کې و.
د «بنسټیزو حقونو» په برخه کې د بلوڅ ولس مبارزه د یوه ازاد او ولسواک دولت د جوړولو لپاره مشروع او عادلانه حق بلل شوی دی. منشور څرګندوي، چې د انسانانو برابري، د ژوند حق، د فکر او بیان ازادي او د ښځو او نارینهوو بشپړه مساوات د راتلونکي مطلوب نظام اساسي ستنې دي.
په دې سند کې په ډاګه شوې، چې د بلوڅانو ملي غورځنګ سیکولر بڼه لري او دین له دولت او سیاست څخه جلا ګڼل کېږي. همداراز هر ډول مذهبي او ایډیالوژیک بنسټپالنه د بلوڅ ټولنې له ارزښتونو سره په ټکر کې بلل شوې ده.
د منشور له مهمو ټکو څخه یو دا دی، چې د ایران او پاکستان په پارلمانونو کې ګډون رد شوی دی. په سند کې ویل شوي، چې د دغو هېوادونو په سیاسي جوړښتونو کې برخه اخیستل د ازادۍ غوښتنې له اصولو سره اړخ نه لګوي. له سیاسي بهیرونو غوښتنه شوې، چې که منشور مني، نو له یادو بنسټونو څخه دې ځان وساتي.
په عین حال کې ټینګار شوی، چې د مبارزې ټولې لارې به د نړۍوالو قوانینو او د بشري حقونو د تړونونو په چوکاټ کې تعریف او عملي کېږي.
په ورپسې برخو کې له خپلواکۍ وروسته د بلوچستان د سیاسي جوړښت وړاندیز شوی انځور بیان شوی دی. د دې طرحې لهمخې به «بلوچستان ولسواک جمهوريت» ولري، چې لاندې موارد به رانغاړي:
• سیکولر او عصري اساسي قانون
• ټاکل شوی پارلمان د «هر وګړی، یوه رایه» پر بنسټ
• خپلواک قضایي ځواک
• ازادې او رڼې ټاکنې
• د واکونو جلاوالی او ملي شورا ته د دولت بشپړ ځواب ورکول
منشور د اعدام د سزا پر لغوه کېدو او د هر ډول شکنجې او غېرانساني چلند پر بندیز هم ټینګار کوي او ژوند د انسان تر ټولو بنسټیز حق ګڼي.
د «برابر فرصت؛ د تبعیض پر ضد» تر سرلیک لاندې هر ډول جنسي، قومي، مذهبي او فکري تبعیض رد شوی دی. منشور کې راغلي، په راتلونکي بلوچستان کې به قومي او مذهبي لږکي له مساوي حقونو برخمن وي او د هغوی د ژبې او کلتور ساتنه به تضمین کېږي.
همداراز د فساد پر ضد مبارزه، په دولتي چارو کې روڼتیا او د وړتیا پر بنسټ د مسوولانو ټاکنه د دې سند له مهمو اصولو څخه ګڼل شوې دي.
په منشور کې له خپلواکۍ وروسته د «بلوچستان ملي پوځ» د جوړېدو یادونه شوې ده. دغه ځواک به د ټاکل شوي دولت تر قوماندې لاندې او د اساسي قانون په چوکاټ کې دنده ترسره کوي. د پوځیانو لاسوهنه په سیاسي او اقتصادي چارو کې منع بلل شوې او بې اجازې د وسلې ګرځول جرم ګڼل کېږي.
منشور اقتصادي وده د خپلواک بلوچستان د دولت له لومړیتوبونو څخه بولي. د سیمې شتمنو طبیعي زېرمو، جیوپولیټیک موقعیت او سوداګریزو او انرژۍ ظرفیتونو ته اشاره شوې او د انرژۍ، لېږد رالېږد، زدهکړو، روغتیا او ټېکنالوژۍ په برخو کې د عصري بنسټونو پر جوړولو ټینګار شوی دی.
په سند کې راغلي، چې د ټولو طبیعي زېرمو اداره او واک به د بلوچستان د ولس پورې اړه ولري او هېڅ بل هېواد به د دغو سرچینو د ګټې اخیستنې حق ونه لري.
د «شخړو حل» تر سرلیک لاندې له نړۍوالې ټولنې غوښتنه شوې، چې که خپلواکي رامنځته شي، د پولو په ټینګښت او د سیاسي او قضایي بنسټونو په جوړولو کې باید ورسره مرسته وکړي. همداراز وړاندیز شوی، چې د ملګرو ملتونو تر څار لاندې دې یو کمېسیون جوړ شي څو په بلوچستان کې د ورکو شویو کسانو او د بشري حقونو د سرغړونو څېړنه وکړي.
د «بلوچستان د ازادۍ منشور» یو داسې سند دی، چې هڅه کوي هم د بلوڅو ملي غورځنګ تاریخي دریځ پیاوړی کړي او هم د راتلونکي خپلواک دولت نظري چوکاټ وړاندې کړي. بشپړه خپلواکي، سیکولر نظام، پارلماني ولسواکي، د ښځو او نارینهوو برابري، د اعدام لغوه کول او اقتصادي پراختیا د دې سند اساسي محورونه دي.
د دغه منشور خپرېدل د بلوڅ ازادۍ غوښتونکو د سیاسي یووالي لپاره هڅه بلل کېږي او موخه یې دا ده، چې په کورني او نړۍوال ډګر کې د دوی د اهدافو او غوښتل شوي نظام رسمي انځور وړاندې کړي.
