د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
نن که تاسې یوې هتۍ ته ورغلي یاست، ښايي هغه توکي چې تل به مو ارزانه رانیول، اوس یې بیې لوړې شوې وي. ډېری کسان باور لري چې بیې یوازې د افغانستان او پاکستان د ستونزو له امله لوړېږي، خو دا یوازې نیمه کیسه ده؛ ځکه په ایران او منځني ختیځ کې کړکېچ د نړۍ په اقتصاد منفي اغېز کړی.
تصور وکړئ چې د نړۍ یوه مهمه سمندري لاره د جګړې یا ګواښ له امله بنده شي. یا د سیمې یو لوی هېواد لکه ایران په جګړه کې ښکېل شي. دا موضوع یوازې د منځني ختیځ د خلکو اندېښنه نه ده. دا فضا د امریکا، اروپا، چین، جنوبي اسیا او حتا د افغانستان او پښتونخوا د خلکو پر ورځني ژوند هم اغېزه کوي.
نن ورځ د نړۍ په بېلابېلو برخو کې هممهاله جګړې روانې دي، په منځني ختیځ کې د امریکا، ایران او اسراییل ترمنځ کړکېچ، د روسیې او اوکراین جګړه، د پاکستان او طالبانو جګړه او د افغانستان ناڅاپي اقتصادي فشارونه ټول یو ګډ تاثیر لري: نړۍوال اقتصاد ګډوډېږي، د توکو قیمتونه لوړېږي او د خلکو ورځنی ژوند د فشار لاندې راځي.
هرموز تنګی؛ د نړۍ د انرژۍ حساسه لاره
د نړۍ په اقتصادي بدن کې یو رګ د هرموز تنګی ت ټولو زیات نازک دی. دا تنګی د فارس خلیج او عمان ګلف ترمنځ موقعیت لري او د نړۍ د خامو تېلو نږدې ۲۰ سلنه یا پنځمه برخه د همدې لارې تیریږي.
که دلته جګړه، توغندیز برید، یا امنیتي ګډوډي رامنځته شي؛ د تېلو بیې به سمدستي لوړې شي، د انرژۍ نړۍوالي بیې به په څو ساعتونو کې پورته وخېژي او دا مهال یې ښه مشاهده کولی شو او د بار وړونکو کښتیو لېږد به ورو، ګران او حتا ځنډنی شي.
دا تاثیرات بیا د افغانستان او پښتونخوا په بازارونو کې د تېلو، اوړو، غوړو، دواګانو، سمنټو او ټولو نورو وارداتي توکو په بیو کې ښکاري.
ولې ایران د افغانستان لپاره حیاتي دی؟
افغانستان له سمندر سره مستقیمه لاره نه لري. له همدې امله د خپلو اړتیاوو یوه مهمه برخه له ایران څخه پوره کوي؛ تیل او سونګ توکي، ګاز او برېښنایي مواد، خوراکي توکي، ساختماني وسایل او د کور اړتیاوې او دې ته ورته ضروري څیزونه له ایرانه واردوي.
که ایران له اوږدمهاله جګړې، بندیزونو یا اقتصادي ګډوډۍ سره مخ شي، وارداتي لارې به تنګې شي، د تېلو او نورو اساسي توکو بیې به لوړې شي، بازار به بېثباته شي.
یوه بله مهمه نقطه هم دا ده چې په ایران کې میلیونونه افغان کډوال ژوند کوي. که هلته جګړه یا اقتصادي فشار زیات شي، ممکن زرګونه کسان بېرته افغانستان ته ستانه شي، چې دا به د کار، کور، خوراک او مرستو پر سیستمونو ډېر فشار زیات کړي.
د پاکستان اغېز او د کراچۍ بندر رول
افغانستان ډېری واردات د پاکستان د کراچۍ له بندر څخه هم کول، چې د وروستیو جګړو او لارو د بندښت له امله دا بندر هم متضرره شوی او منفي اغېز یې د افغانستان پر بازارونو ښکاري. همدا لامل دی چې د افغانستان په بازارونو کې د توکو بیې قیمته شوې دي.
ښايي دا یې پیل وي، خو که دوام وکړي نو افغاني بازار لا تر فشار لاندې راوستلی شي.
د منځني ختیځ هر امنیتي بدلون حتا هغه چې زرګونه کیلومتره لرې پېښېږي هم د افغانستان او پښتونخوا د خلکو ژوند بدلوي. ځکه: موږ وارداتي اقتصاد لرو، سمندر ته لاره نه لرو، انرژي له ګاونډیانو راځي، نړۍوال باروړونکي د جګړې په شرایطو کې خطر نه مني؛ نو د یوې نړۍوالې جګړې انعکاس په لومړي سر کې د انرژۍ بیې پورته کوي او بیا د خلکو پر ورځني ژوند د خوراک، ترانسپورټ، درملو، ساختماني توکو او نورو پر بیو ښکاري.
د طالبانو او پاکستان د وروستیو نښتو په ترڅ کې د ټولنیزو رسنیو فضا د ګڼو ادعاوو شاهده ده، له دې بېاساسه خبرو چې ګواکې طالبان تر جمروده رسېدلي، تر هغو افواهاتو پورې چې ویل کېږي د پاکستان پوځیان په جلالاباد کې لیدل شوي، ټولې ادعاوې دي.
تر دې دمه هیڅ معتبره، رسمي، خپلواکه یا نړۍواله سرچینه دا ډول معلومات نه تاییدوي، خو د ټولنیزو رسنیو فضا پرې ډکه ده. ډېری دا روایتونه د هغو کسانو لهخوا جوړېږي چې د موبایل د څو ثانیو ایډیټ په وسیله "خبر" تولیدوي.
دا د معاصرې جګړې هغه بڼه ده چې معلوماتي جګړه بلل کېږي، هغه جګړه چې د وسلو پر ځای د تصویر، ادعا، احساس او رواني فشار په وسیله پر مخ ځي.
په ټولنیزو علومو کې معلوماتي جګړه هغې هڅې ته ویل کېږي چې پکې د معلوماتو د بدلولو، پټولو، اغېزمنولو یا کنټرول له لارې د ټولنې رواني او فکري چلند ته شکل ورکول کېږي.
د لیکوال او څېړونکي لارسن او زېګلر (2017) څېړنې ښيي چې د معلوماتو د تحریف پروسې درې کچې لري:
د افغانستان، پښتونخوا او بلوچستان غوندې په جګړهځپلو ټولنو کې دا کچې ډېرې چټکې او پیاوړې عمل کوي.
د ارواپوهنې ګڼو څېړنو (Kahneman, 2011) ثابته کړې چې انسان لومړی احساساتي او وروسته منطقي عکسالعمل ښيي. ټولنیزې شبکې همدغې احساساتي برخې ته مستقیم لاسرسی پیدا کوي.
دا ټول د انسان “ذهني لنډې لارې” (Cognitive shortcuts) فعالوي چې اصلي هدف یې چټک غبرګون دی نه دقیق تحلیل.
نو کله چې یو څوک یو ویجاړ شوی جېټ یا یو مصنوعي انځور ویني، ذهن د واقعیت او افواه تر منځ د توپیر کولو فرصت نه پیدا کوي.
معلوماتي جګړه د ټولنې پر رواني او ټولنیزو جوړښتونو څلور ستر اغېزې لري:
د ذهني روغتیا کمزورتیا
نا تایید شوې ویډیوګانې، د جګړې ادعاوې او وېروونکي روایتونه د خلکو د فشار هورمون (Cortisol) کچه لوړوي، چې په پایله کې یې وېره، خپګان، بېخوبۍ او د ورځني فعالیت کمزورتیا رامنځته کیږي. اوس یوه شېبه فکر وکړئ ایا په تاسو کې دا نښې پېدا شوي؟
د ټولنیز باور ماتېدل
کله چې معلومات غیر دقیق وي، عامه ذهنیت د بېباورۍ پر لور ځي.
دا بېباوري بیا په دوو لارو زیان رسوي:
اقتصادي بېثباتي
اقتصادي څېړنې ښيي چې افواهات او رواني ناامنۍ د اسعارو پر تبادله مستقیم اغېز کوي.
همدا اوس د افغانۍ رسمي، نرخ یو ډالر په ۶۵.۳۰ دی خو په بازار کې یو ډالر په ۷۱ افغانۍ پلورل کیږي، چې د همدې رواني فشار پایله ده.
اقتصادي سیستمونه د باور پر بنسټ کار کوي؛ کله چې باور کم شي، ارزښت بدلېږي.
د واقعیت او دروغو تر منځ کرښه
کله چې یو کس په یوه ورځ لسګونه متضاد خبرونه ویني، د معلوماتو د فلټر کولو وړتیا یې کمېږي.
دا حالت د «معلوماتي ستړیا» (Information fatigue) په نوم یادیږي او د زدهکوونکو، سوداګرو او کارکوونکو د پرېکړې ځواک کمزوری کوي.
خو اساسي پوښتنه لا هم پر ځای ده، ولې خلک د افواهاتو ملاتړ کوي؟
په جګړهځپلو ټولنو کې خلک “منل کېدو” ته اړتیا لري؛ نو کله چې یو شخص د خپلې خوښې روایت وانه وري، هغه څوک چې دا روایت رد کړي، په اتومات ډول د مخالف یا دښمن په سترګه ورته کتل کېږي.
دا پدیده د ټولنیزو علومو په اصطلاح کې د Social Conformity په نوم یادېږي.
پایله یې دا ده چې ډېری خلک د حقایقو پر ځای د خپلې ډلې د احساساتو تایید ته لومړیتوب ورکوي.
د ګډوډۍ پر وړاندې یوازینۍ ستراتیژي: علمي، دقیق او مسوولانه چلند دی، د معلوماتي جګړې پر وړاندې موثره دفاع درې ساده اصول لري:
تر ټولو لومړۍ مساله دا ده، چې د سرچینې ارزونه وکړو او له ځانه درې پوښتنې وکړو:
د بېاعتباره پاڼو او اشخاصو انسجامي له پامه غورځول هم یو مسوول چلند ګڼل کیږي. هغه حسابونه چې دوامدار نا تایید شوي مواد خپروي، باید قصدي “Unfollow” شي.
درېیمه مساله د سرعت پر ځای دقت ته لومړیتوب ورکول دي. په معلوماتي جګړه کې سریع شریکول خطرناک او احتیاطي ځنډ ګټور دی.
که یې لنډه کړو، د طالبانو او پاکستان ترمنځ اوسنی ټکر یوازې نظامي بُعد نه لري؛ بلکې د روایتونو، احساساتو، دروغو او بېمنبعه محتواوو یوه موازي جګړه هم روانه ده. په دې فضا کې د هر فرد مسوولیت دی چې د معلوماتو په انتخاب کې دقیق، واقعبین او علمي چلند غوره کړي.
د حقیقت درناوی، د معلوماتو تصدیق او د افواهاتو مخنیوی هغه عناصر دي چې د ټولنې فکري سلامتۍ، ټولنیز ثبات او ملي یووالي ته لاره هواروي.
د افغانستان او پاکستان د واکمنو اړیکې د وروستیو لسیزو تر ټولو خطرناک پړاو ته رسېدلې دي. دواړه لوري له ۲۰۲۶ کال راهیسې په هغه پوځي کړکېچ کې ښکېل دي چې پاکستان یې «پرانیستی جنګ» بولي او طالبان یې «ځوابي عملیات» ګڼي.
دا وضعیت نه یوازې د دواړو هېوادونو ترمنځ مستقیمه نښته جاري ساتلې، بلکې د سیمې د امنیتي معادلو لپاره هم ژورې پایلې لرلی شي.
د کړکېچ پیل او د جګړې پراختیا
د بحران تازه څپه هغه مهال راپورته شوه چې پاکستان په ننګرهار او پکتیکا کې هوايي بریدونه وکړل. د ملګرو ملتونو د سیاسي استازولۍ دفتر (یوناما) د راپور له مخې، په دغو بریدونو کې ملکي وګړي هم وژل شوي دي. له دې وروسته طالبانو د پاکستان پر سرحدي پوستو ځوابي بریدونه وکړل او نښته نوره هم پراخه شوه. طالبان ادعا کوي چې پاکستان د افغان خاورې دننه بریدونه پيل کړي او دوی مجبور شوي چې مقابله وکړي.
جګړې اوس پراخه تبلیغاتي بڼه خپله کړې ده. د دواړو خواوو د تلفاتو شمېرې متضادې دي او لا هم خپلواکو او نړۍوالو سرچینو په کره توګه نه دي تایید کړې. طالب چارواکي ادعا کوي چې تر ۱۰۰ ډې
ر پاکستاني پوځیان یې وژلي او شاوخوا ۲۵ پوستې یې نیولې دي. په مقابل کې پاکستانی اړخ د ۴۳۵ طالبانو د وژل کېدو او ۳۱ پوستو د نیولو دعوه کوي. دغه شمېرې د ژورنالیستیکي معیارونو له مخې خپلواک تثبیت ته اړتیا لري.
طالبانو د لږ تر لږه ۵۲ ملکي افغانانو د وژل کېدو راپور هم ورکړی، چې دا مساله ملي او نړۍوالې اندېښنې زیاتوي.
د امریکايي وسلو ویجاړی
تر ټولو بحثپاروونکی اړخ د پاکستان له لوري د طالبانو په واک کې د ملي اردو د پخوانیو پوځي وسایطو د ویجاړۍ تکراري خبرونه دي. دا موضوع هغه روایت تقویه کوي چې ګواکې پاکستان غواړي په افغانستان کې له امریکا پاتې شوې وسلې له منځه یوسي.
دا چې د دغو اعلانونو هدف چا ته ډاډ ورکول دي، ښايي دا پوښتنه له جګړې وروسته روښانه شي.
ځینې شننونکي باور لري چې د روانې جګړې یوه موخه هم د همدې وسلو ویجاړول دي، څو پاکستان ته د پېښو راتلونکو امنیتي ګواښونو مخه ونیول شي.
سیاسي او اقتصادي فشارونه
د جګړې دوام یوازې امنیتي تلفات نه زیاتوي، بلکې د کابل او اسلاماباد سیاسي او اقتصادي چاپېریال هم سختوي. پاکستان له ژور اقتصادي بحران، د اسعارو له نوسان، لوړ انفلاسیون او بانکي ستونزو سره مخ دی. اوږدمهاله جګړه د پوځ او حکومت ترمنځ پر همغږۍ هم اغېز کولی شي او د عملیاتو لوړ لګښتونه د اقتصاد پر اوږو دروند بار ګرځي.
له بلې خوا طالبان هم د نړۍوال مشروعیت د نه شتون، اقتصادي رکود او داخلي ثبات د کمزورۍ له امله په حساس حالت کې دي. بانکي سیسټم هم تر بندیزونو لاندې دی. داسې شرایط معمولا د سخت دریځه سیاستونو احتمال لوړوي.
که څه هم پاکستان د هوايي ځواک، ټېکنالوژۍ او لوژستیک له پلوه د طالبانو په پرتله ډېر امکانات لري، خو ستراتیژیک بار یې دروند دی. د اوږدې جګړې هره ورځ د تیلو، مهماتو او تجهیزاتو لوړ لګښتونه لري او نامعلوم پای یې د پاکستان اقتصاد نور هم زیانمنولای شي.
په همدې فضا کې ټي ټي پي او ورته ډلې هم د بسیج او تبلیغ فرصت ترلاسه کوي، چې دا د پاکستان د کورني امنیت لپاره جدي ګواښ ګڼل کېږي.
دا نښته په داسې وخت کې زور اخلي چې سیمه له پراخو جیوپولیټیک بدلونونو سره مخ ده. د سیمې امنیتي توازن نازک شوی او هر نوی کړکېچ کولی شي د فشارونو کړۍ نوره هم تنګه کړي. پاکستان، چې پخوا د لوېدیځ مهم شریک و، اوس له څو اړخیزو فشارونو سره مخ دی.
د طالبانو نسبي سیاسي ګټه؟
سره له دې چې طالبانو پوځي زیانونه لیدلي، خو په کوردننه یې ځینې نسبي لاسته راوړنې هم لرلې دي. دوی جګړه د «حاکمیت دفاع» بولي. دغه شعار د هغوی د لیکو د منسجمېدو او حتا د ځینو مخالفو افغانانو د ملاتړ سبب شوی دی.
په افغانستان کې د پاکستان پر وړاندې تاریخي بېباوري شته. دې جګړې د طالبانو پر ضد داخلي نیوکې تر یوه بریده کمزورې کړې او پر هغه روایت یې سیوری غوړولی چې ګواکې طالبان د پاکستان تر نفوذ لاندې دي.
طالبان هڅه کوي نړۍوالو ته وښيي چې د یوه اټومي هېواد پر وړاندې جګړه اداره کوي او پاکستان د خپلو امنیتي مسایلو له مخې دا جګړه په ترهګرۍ ضد جګړه توجیه کوي.
د طالبانو او پاکستان جګړه د ادعاوو، متقابلو تبلیغاتو، تاریخي بېباورۍ او سیمهییزو سیالیو ګډ انځور دی. نه طالبان مطلق بریالي کېدای شي او نه هم پاکستان کولی شي په بشپړ ډول خپل اهداف ترلاسه کړي. خو تر ټولو ډېر زیان یې د افغانستان ولس ویني.
تلپاتې حل د توپونو او وسلو په ډزو کې نه دی. حل لاره په ډیالوګ، ډېپلوماسۍ، د باور جوړونې میکانیزمونو او ګډو امنیتي ترتیباتو کې ده. که دواړه لوري د جګړې پر ځای د سیاسي حل لور ته حرکت ونه کړي، دا بحران به نه یوازې دوه هېوادونه، بلکې ټوله سیمه له اوږدمهالې بېثباتۍ سره مخ کړي.
د جمهوریت دورې د تجربوله مخې هغو جنګي او مافیایي کړیو، چې د مخدره موادو په قاچاق، اختطاف، اداري فساد او نورو جرمونو کې ښکېلې وې او د نظام د کمزوري کېدو لامل شوې، نه شوای کولای د همغه نظام مشروع بدیل وګرځي. اوس هم بدیل نه دي.
له جمهوریت وروسته هم یو شمېر فرصت طلبه سیاستوال او ځان بولې اپوزېسیوني څېرې پر صحنه پاتې شوې دي. د دوی سیاسي فعالیت په ظاهره پر افغانستان متمرکز دی، خو سیاسي حساب او تکیه یې په بهرنیانو راڅرخي.
د پښتو عامیانه متل په مصداق، « کوړت کوړت دلته کوي او هګۍ» په اسلام اباد او تهران کې. د وروستیو تحولاتو په بهیر کې د دغو څېرو سیاسي موقعیت تر ډېره روښانه شوی؛ ډېری یې وپېژندل شول او پاتې نور هم ورو ورو خپله اصلي څېره بربنډوي.
هغه جریانونه چې د افغانستان په نوم سیاست کوي خو عملي اتکا یې پر اسلاماباد او تهران وي، په واقعي معنا د داخلي مشروعیت د ترلاسه کولو ظرفیت نه لري. په داسې معادله کې که طالبان هم له سیاسي صحنې وځي، بدیل به یې په ډېر احتمال د نورو سختدریځو ډلو په بڼه راڅرګند شي، نه هغه څېرې چې ټولنیز بنسټ او مستقل سیاسي ثقل ونه لري.
وروستیو سیمهییزو تحولاتو وښوده چې ځینې سیاسي ډلې د افغانستان د ملي ګټو پر ځای د خپلو سیاسي محاسبو او مقطعي دریځونو تابع دي. دا ډول چلند د ملي اجماع او اعتماد د لا کمزوري کېدو سبب ګرځي. هغه سیاسي قشر چې په تېرو کلونو کې یې د شعارونو او معاملاتو سیاست پر مخ وړی، نن یې هم له خپلې هغې تګلارې لاس نه دی اخیستی. دا ډول سیاست، چې پر مقطعي معاملې او دوهګوني دریځ ولاړ وي، نه پخوا د باور وړ و او نه هم اوس دی.
د طالبانو پر ضد د شعارونو سیاست هم نوې پدیده نه ده. پخوا هم تشې ادعاوې مطرح کېدې او نن هم ورته شعارونه د سیاسي معاملې د وسیلې په توګه کارول کېږي.
نړیوالو قدرتونو، د سیمې هېوادونو لکه چین، روسیې او هند، او همداراز داخلي سیاسي ځواکونو دا واقعیت درک کړی چې له ټولنیز بنسټ او شفافې اجنډا پرته سیاسي دعوې پایښت نه لري. له همدې امله د معاملې دا بازار ورځ تر بلې تنګېږي.
په پایله کې، هغه سیاست چې په کوردننه ریښه ونه لري او سترګې یې تل بهر ته وي، نه شي کولای د افغانستان د راتلونکي لپاره باور وړ بدیل وړاندې کړي. مشروع بدیل یوازې هغه مهال رامنځته کېږي چې سیاسي عمل د ملي ګټو، داخلي مشروعیت او روښانه برنامې پر بنسټ ولاړ وي، مشروعیت پر دوهګوني دریځ او مقطعي محاسبې نه را منځته کیږي.
اوس دوه لارې دي چې یا به په کوردننه د افغانستان کې د مشروع او قانونمند نظام د جوړیدو لپاره مثبت تغیر رامنځته کیږي او د طالبانو غلطې پالیسۍ به ودریږي او یا به نورې افراطي ډلې رامنځته کیږي او طالبان به له منځه ځي. په وروستي تغیر کې د افغانانو او د سیمې هیوادونو خیر نشته او هر څوک که په داخل یا بهر کې څه کولی شي، د اول بدیل لپاره باید لاس په کار شي.
په دې معادله کې تکیه پر بهر مېشتو سیاسي مدعیانو د حل لاره نه ده. نړیوال لوبغاړي هغوی ښه پېژني او د واقعي بدلون لپاره تر ډېره په داخلي توازن او مشروعیت تمرکز کوي.
همداراز، هغه کسان چې د واک پر مهال یې له دولتي منابعو ناوړه استفاده کړې او د پراخو فسادونو او سرغړونو تورونه پرې دي، نه شي کولای په اسانه توګه د نوې سیاسي پروسې محور وګرځي. د باور د بحران حل یوازې د شفافیت، حساب ورکونې او نوې سیاسي اجماع له لارې شونی دی.
په مدني او فرهنګي ډګر کې هم هغه شبکې چې په مستقیم یا غیرمستقیم ډول د پخوانیو مافیایي یا جنګي جوړښتونو تر اغېز لاندې یا د هغوی برخه وې، د اعتماد وړ بدیل نه شي کېدای. مشروع بدلون هغه مهال رامنځته کېږي چې رښتینی ټولنیز بنسټ او ملي اجماع ورسره مل وي.
وروستۍ پرېکړه د افغان ولس ده. هغه کسان چې په داخل کې ژوند کوي، پاکه سابقه لري او د مثبت او عملي بدلون فکر ورسره وي، کولای شي د راتلونکي په جوړولو کې رغنده رول ولوبوي.
که څه هم د افغانستان او سیمې وضعیت پېچلی او د چټکو بدلونونو په حال کې دی، بیا هم فرصتونه شته. شرط دا دی چې سیاسي چلند د احساساتو پر ځای پر تدبیر، ملي ګټو او واقعي مشارکت ولاړ وي. د یوې رښتینې او ټولشموله لویې جرګې جوړېدل، چې د ټول ملت استازیتوب وکړي، کولای شي د ملي اجماع بنسټ کېږدي. د لویې جرګې دایریدل نه بې طالبانو کیدلی شي او نه یې بې د ملت د ټولو سیمو او اقشارو پرته جوړولی شي او نه ګټه لري. یوازې د ملایانو جرګه مشکل نه شي حل کولی.
په ننګرهار او پکتیکا کې د پاکستان پر وروستیو بریدونو، چې د ښځو او ماشومانو مرګژوبله پکې ثبت شوې ده، له هند پرته بل هیڅ هېواد غبرګون نه دی ښودلی، حتا روسیه او ایران چې له طالبانو سره نږدې اړیکې پالي.
یوناما په خپل یوه رپوټ کې وویل، چې په دې بریدونو کې ۱۳ ښځې او ماشومان هم وژل شوي دي. د سیمې په کچه دا یو ستر بشري ناورین و، خو تر ټولو دردوونکې پوښتنه لا هم پر ځای ده:
ولې د سیمې هېوادونو او نړۍوالې ټولنې پرې غږ ونه کړ؟
هغه څه چې حیرانوونکي دي، دا دي چې له ټولې نړۍ څخه یوازې هند په ښکاره ډول دا بریدونه وغندل. د هند د بهرنیو چارو وزارت دا بریدونه د پاکستان هڅه وبلله چې خپلې داخلي ناکامۍ په افغانستان وتپي او د بحران پړه له خپلې غاړې وباسي. خو هند له پاکستان سره رقابت هم لري او ډېر وخت د نوي ډیلي او اسلام اباد دریځونه ددوی له خپلمنځي سیالیو هم اغیزمن وي.
خو ولې نور هېوادونه چوپ پاتې شول؟ ځواب یې یوازې په څو جملو کې نه راټولېږي. د سیمې سیاست، لوی قدرتونه، امنیتي تشویشونه او د طالبان د حکومت نړۍوال موقف ټول د دې چوپتیا په جوړولو کې برخه لري.
د روسیې ویره
روسیې په ۲۰۲۵ کې د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژاند او د نړۍ لومړنی هېواد و چې دا ګام یې پورته کړ. دا د مسکو لپاره یوه ستره ستراتیژیکه پرېکړه وه، ځکه روسیې د افغانستان او تاجکستان پر پوله د وسلهوالو ډلو له پراخېدو ژوره وېره لرله.
د روسیې لپاره حقیقي ګواښ دا دی چې که طالبان منزوي پاتې شي، سیمهییزې توندلارې ډلې به لا پیاوړې شي او د منځنۍ اسیا امنیت به جدي خراب کړي. همدا علت دی چې مسکو هڅه وکړه طالبان په رسمیت وپېژني، څو له دوی سره د همکارۍ له لارې سرحدي امنیت کې پرمختګ وکړي.
خو ستونزه لا هم حل شوې نه ده، سره له دې چې روسیې د رسمیت پېژندنې وروستی کارت هم ولوباوه، د منځنۍ اسیا امنیت د وسلهوالو د فعالیتونو له امله لا هم خوندي نه دی او مسکو له دې خطره نه شي تېرېدلی.
د همدې ستراتیژیک حساسیت له امله روسیه پر پاکستاني بریدونو خاموشه پاتې شوه؛ ځکه نه غواړي د طالبانو له امله پاکستان خپه کړي او یو بل اساسي علت دا دی چې له تاجکستان سره پر پوله وروستیو کړکېچونو د روسیې ویره لا هم زیاته کړې ده.
طالبانو ته نېږدې خو محتاط ایران
طالبانو ته یو بل نېږدې هېواد، ایران، هم غلی پاتې شو. په وروستیو کې د تهران چارواکو څرګنده کړې چې د طالبانو رسمي پېژندنې ته نور هېڅ مانع نه شته او ډېر ژر به د دې پروسې وروستی پړاو هم بشپړ شي.
نو ولې ایران د افغانستان پر خاوره د پاکستان د بریدونو ضد دریځ نه نیسي؟
ایران نه غواړي د طالبانو د ملاتړ په بدل کې له پاکستان سره خپلې اړیکې ترینګلې کړي. تهران او اسلاماباد دواړه د سیمې د نفوذ لپاره سیالي کوي، خو په طالبانو پورې اړه لرونکې برخې کې دواړه هېوادونه غواړي اړیکې په ډېر احتیاط مدیریت کړي. ایران پوهېږي چې که د پاکستان پر بریدونو غږ پورته کړي، دا کار ممکن د طالبانو او پاکستان د اړیکو په حساسو معادلو کې ګډوډي راولي، چې خپله د تهران اوسني دریځ او له امریکا او اسراییل سره د ناندریو په درشل کې د تهران په ګټه نه تمامیږي.
له همدې امله، ایران هم چوپ پاتې شو.
لویدیځ ته افغانستان لومړیتوب نه لري
نړۍوال سیاست دا مهال له لویو کړکېچونو سره مخ دی. لوېدیز هېوادونه په ۲۰۲۶ کې له ایران سره د احتمالي پراخې شخړې په درشل کې ولاړ دي او اروپايي هېوادونه د اوکراین د جګړې پنځم کال تجربه کوي، چې وضعیت یې خورا حساس کړی دی.
افغانستان د نړۍوالو په ستراتیژیکو لومړیتوبونو کې شاته تللی دی.
په همدې حال کې پاکستان د ترهګرۍ ضد عملیاتو ادعا کوي او وایي چې بریدونه یې د وسلهوالو ډلو پر مرکزونو شوي، دا نړۍوالو ته د "دفاعي اقدام" په توګه وړاندې کېږي.
افغانستان د طالبانو په موجودیت کې په نړیوال سټیج، فلټفارمونو او د عدالت غوښتنې په سازمانونو کې رسا غږ نه لري، ددې ډلې سیاستونو او د ښځو پر وړاندې تبعیضي چلند او نورو بندیزونو په افغانستان کې د وضعیت او رامنځته کېدونکو پېښو په تړاو د نړیوالو درک اغیزمن کړی. حکومت یې منزوي دی او ولس هم ددې انزوا قرباني دی.
خو د دې چوپتیا تر ټولو لوی تاوان څوک پرې کوي؟
هغه خلک چې د جګړې برخه نه دي. هغه ماشومان چې د شپې له خوبه راویښ شول او نور یې هیڅکله سهار ونه لید. هغه کورنۍ چې په یوه شیبه کې یې د ژوند ټول بنسټونه له لاسه ورکړل.
د روسیې، منځنۍ اسیا، عربو هېوادونو او حتا منځګړو هېوادونو چوپتیا ښيي چې د طالبانو په موجودیت کې افغانستان لا هم منزوي کیږي او د پاکستان روایت ، چې وسله والو طالبانو ټي ټي پي او نورو وسله والو ډلو ته په افغانستان کې ځای ور کړی دی، تقویه کیږي او د واقعیت په توګه ورسره چلند کیږي.
د شنبې او یکشنبې ترمنځ شپه کې د پاکستان هوايي ځواکونو د افغانستان په ختیزو او جنوبي سیمو کې اووه بېلابېل ځایونه بمباري کړي دي. تر اوسه د خپرو شویو خبرونو له مخې، پاکستانی بمبارۍ د ننګرهار په بهسود، غني خیل او خوګیاڼو او د پکتیکا په برمل او اورګون ولسوالیو کې شوې دي.
تر دې ساعته رارسېدلو خبرونو کې راغلي دي چې د بهسودو ولسوالۍ په ګردي کڅ کې د یوه ملکی وګړي کور په نښه شوی دی چې په دې پېښه کې د کورنۍ ۱۷ غړي مړه شوي دي او د کورنۍ په نولسو تنو کې یوازې دوه کسان ژوندی پاتې دي. په وژل شویو کسانو کې یو کلن ماشوم او ګڼ شمېر ښځې هم شاملې دي. په دغو بمباردمانونو کې زیاتره ملکی خلک وژل شوي او ټپیان شوي دي، او کله چې د دغو لرې پرتو سیمو خبرونه رسنیو ته ورسیږي، د مړو او ژوبل شویو کسانو شمېر به په حتمي توګه لوړېږي.
دا لومړی ځل دی چې پاکستان په رسمي ډول په افغانستان کې د الوتکو له لارې د «دقیقو اهدافو» په نښه کولو خبره مني، او ادعا یې کړې ده چې د پاکستان جنګي الوتکو د تحریک طالبان پاکستان (TTP) او داعش غړي ویشتي دي. د پاکستان د اطلاعاتو وزارت په بشپړه اعلامیه کې دغه بمبارۍ د ټي ټي پيله خوا په اسلام آباد، باجوړ او وزیرستان کې په نږدې ورځو کې د پاکستان په وسلهوالو ځواکونو باندې د بریدونو غچ بللی دی.
د افغان طالبانو د دفاع وزارت هم په افغانستان کې د پاکستانی هوايي بریدونو د خبر تصدیق کړی او د دغو بریدونو په وړاندې د «سنجول شوي» ځواب ویلو ژمنه یې کړې ده. دا خبره ډېره عجیبه ده چې پاکستان له یوې خوا په TTP باندې د روژې په میاشت کې د مسلمانانو د وینې تویولو تور لګوي، خو له بلې خوا یې خپله د روژې په مبارکه میاشت کې په هوايي بمبار کې د مسلمانو ښځو او ماشومانو وژلو او ټپي کولو ته زړه ښه کړی دی.
تیره اونۍ د سعودي عربستان له خوا د افغانستان او پاکستان ترمنځ د موجودې ترینګلتیا د سولهییزو خبرو اترو له لارې د ختمولو د پاره د هڅو خبر هم په رسنیو کې خپور شوی و. په خبر کې راغلي و چې د سعودي عربستان یو لوړپوړي هیئت افغانستان ته په دې موخه سفر کړی و چې د دواړو ګاونډيو مسلمانو هېوادونو ترمنځ د شخړو د سولهییزې هوارۍ لاره پیدا کړي.
دغه هیئت په دې بریالی شوی و چې درې تنه پاکستانی عسکر د افغانستان له بند څخه ازاد کړي او پاکستان ته یې وسپاري، چې تېر کال د افغانستان او پاکستان ترمنځ د لنډې جګړې پر مهال افغان طالبانو نیولي وو. که څه هم د دغو پاکستانی بندیانو آزادېدل یوه لاس ته راوړنه ګڼل شوې وه، خو داسې ښکاري چې پاکستانی جنرالان او افغان طالبان د یو بل سره په اختلاف کې پر خپل دریځ کلک ولاړ پاتې شول او د مصالحت لار یې غوره نه کړه، چې په نتیجه کې اوس نوې جګړې ته زمینه برابره شوې ده.
د طالبانو پروژې په اړه د پاکستانی جنرالانو دریځ ضد و نقیض خصوصیات لري. د مثال په توګه، پاکستانی تبلیغات په طالبانو باندې د هند د ګټو لپاره د کار کولو تور لګوي، خو دغه تبلیغات د دې پوښتنې کوم ځواب نه لري چې که طالبان رښتیا هم د هند د ګټو لپاره کار کوي، نو د هند دغه متحدین شل پنځویشت کاله په پاکستان کې چا ساتلي وو؟ دوی څنګه د پاکستان له خوا تمویل، تجهیز او حمایه شوي وو؟ ولې پاکستانیانو دوی د اسلام مجاهدین بللي او د دوی دا دعوه برحقه ګڼلې؟ د طالبانو په اړه د پاکستان زوړ او نوی دریځ ولې دومره ضد و نقیض دی؟
حقیقت دا دی چې پاکستان د څلورو لسیزو نه زیات وخت په نیابتي جګړو کې برخه اخیستې او په پرلهپسې توګه یې په افغانستان کې جګړې ته لمن وهلې ده. له دې لارې ګڼ شمېر پاکستانی پوځیان او ملکی واکمنان شمتن شوي او په ډالرو کې میلیاردران شوي دي. اوس په نویو شرایطو کې دغه زاړه سیاستونه د پاکستان د مرۍ د اعدام د پړي غوندې تاو شوي دي. تر ټولو خطرناک ټکی دا دی چې پاکستانی جنرالان په خپلو زړو تېروتنو اعتراف نه کوي، نو ځکه یې نویو تېروتنو ته ملا تړلې ده. د دوی دا خیال دی چې رښتیا ویل اړین نه دي او د رسنیزو تبلیغاتو له لارې تور سپین او سپین تور جوړېدلی شي.
د پاکستان د هوايي بریدونو یوه بله انګیزه د خپل پوځي قوت تظاهر هم دی. پاکستان د څلورو هېوادونو، یعنې چین، افغانستان، ایران او هندوستان سره ګاونډی دی. د پاکستان جنرالواکۍ په دې باور ده چې د هېواد په سیاسي قدرت، اقتصادي منابعو او د مملکت په داخلي او بهرني سیاستونو غلبه د ځواکمنتیا په دلیل لري. دوی اړتیا لري چې وخت په وخت په داخل او خارج دواړو کې د خپل پوځي ځواک تظاهر وکړي. په خپلو دریو نورو ګاونډيو هېوادونو باندې د پوځي برید کولو امکان پاکستان ته نشته، نو یوازینی نظام چې پرې برید کېدای شي، د طالبانو امارت دی، ځکه هغه داخلي او بینالمللي مشروعیت نه لري او پراخ دفاعي نظام نه لري.
له همدې امله پاکستان د طالبانو د امارت د ضعف له لارې په کابل کې د طالبانو مرسته کوله ترڅو دغه ګاونډی هېواد ضعیف وساتي. له دې سره سره، د پاکستان جنرالواکۍ ته یوه بله مساله دا ده چې په تیرو څو کلونو کې په بلوچستان او پښتونخوا کې یې د جګړې او وینې تویولو مخه نه ده نیولې. په ټول پاکستان کې په عامه توګه او په پنجاب کې په ځانګړې توګه، عام خلک پوښتنه کوي چې د هېواد د بودجې غټه برخه په پوځ مصرفېږي، خو دومره لوی پوځ په دې ایالتونو کې د جګړې مخه نه شي نیولی.
جنرالواکۍ له یوې خوا د جګړې ټول مسوولیت په افغانانو اچوي او له بلې خوا د هوايي بریدونو په کولو غواړي وښيي چې ګویا جنرالواکي کراره ناسته نه ده، او څوک چې د جګړې مسوول بولي، د هغوی د مجازات کولو لپاره ورپسې ورځي. خو دلته مساله دا ده چې د افغانستان عام خلک د دغو بریدونو هدف ګرځول کېږي او کله هم طالبان په دغو بریدونو کې زیان نه ویني، نو ځکه د پاکستان ادعاوې د اعتبار وړ نه دي. پاکستان به هله له خپلو ضد و نقیض سیاستونو راووځي چې پر خپلو غلطیو او ناکامیو اعتراف وکړي او د افغانستان په داخلي چارو کې د مداخلې نه لاس واخلي، خو تر اوسه یې په سیاست کې داسې بدلون نه ښکاري.