په اسلاماباد کې د افغان کډوالو کيسې، ډېر وخت له پوليسو سره د مخامخ کېدو او د هغو ورځو او شپو څخه پيلېږي چې له وېرې او پټ ژوند سره تړلې دي. دا کيسې د ناڅاپي دروازې ټکولو، نيولو او د سلګونو ډالرو او کلدارو له ورکولو ډکې دي چې خلک يې د خلاصون لپاره ورکوي.
ځينې کورنۍ داسې هم دي چې ټوله شپه او ورځ يې يوازې دا ده چې له پوليسو ځانونه پټ کړي.
د دې راپور د برابرولو لپاره، د هغو افغانانو د ژوند په اړه چې برخليک يې د تلو د ژمنې او د نيول کېدو د سيوري تر منځ ځوړند پاتې دی، په اسلاماباد کې له لږ تر لږه څلورو کورنيو سره خبرې شوې دي.
دوی کاناډا، جرمني او فرانسې ته د لېږد منل شوي اسناد لري.
د دې کسانو په جېبونو کې د لوېديځو هېوادونو د وېزې د ترلاسه کولو ژمنليکونه شته، خو د څو ورځو لپاره په اسلاماباد کې د پاتې کېدو لپاره، تر هغې چې هغه الوتنه راورسي چې ژوند يې بدل کړي، له سختو ستونزو سره مخ دي.
يوه هټۍ چې د پيسو او زاريو په بدل کې د شپې پناهځای شوه
فريدون د هرات اوسېدونکی دی. يو کال مخکې، کله چې هغه د جنسي لږکيو د ملاتړ په يوه لاريون کې برخه اخيستې وه، د طالبانو له خوا ونيول شو او څو اوونۍ بندي و. کله چې هغه په موقتي ډول خوشې شو، پاکستان ته وتښتېد. اوس دی او کورنۍ يې کاناډا ته د تګ په بهير کې دي.
هغه وايي چې د پاکستان د پوليسو چلند د ده او د هغه د ماشومانو ژوند تريخ کړی دی. د دوی وېزه پای ته رسېدلې او هره ورځ د نيول کېدو له وېرې تېروي. د هغه په وينا، دا فشار تر دې حده رسېدلی چې د کورنۍ نږدې ټول غړي یې د شپې د خوب ګوليو ته اړ کېږي.
که څه هم هغه د پوليسو څخه د تېښتې ډېرې کيسې لري، خو يوه پېښه ورته هېره نه ده. هغه شپه چې د ده کورنۍ او بله افغان کورنۍ په يوه کوچنۍ هټۍ کې ويده شول.
هغه وايي: «د هغه مېلمستون مسؤل چې موږ پکې په ناقانونه ډول اوسېدو، خبر راکړ چې کېدای شي شپه پوليس د پلټنې لپاره راشي. موږ د پاتې کېدو ځای نه درلود، له بلې افغان کورنۍ سره يو ځای له مېلمستونه ووتلو، ان نه پوهېدو چې چېرته ځو».
هغه زياتوي: «په لاره کې مو يوه هټۍ وليده چې لا هم خلاصه وه. موږ ورنږدې شو او له دوکاندار څخه مو په زاريو وغوښتل چې اجازه راکړي شپه د هغه په کوچنۍ هټۍ کې تېره کړو».
هغه وايي چې دوکاندار په لومړي سر کې نه منله، ځکه د پوليسو له ستونزې وېرېده. فريدون وويل: «په پای کې مو ورته ښه اندازه پيسې ورکړې، تر څو راضي شو چې موږ ته په هغه هټۍ کې، چې هېڅ اسانتياوې نه وې، د شپې پاتې کېدو اجازه راکړي».
فريدون دوه مياشتې مخکې د يوې لور پلار شوی، چې په اسلاماباد کې، په داسې حال کې چې د کورنۍ ژوند ډېر ستونزمن دی، زيږېدلې ده. هغه وايي ان د پاکستاني ټکسي چلوونکي هم، که پوه شي چې موږ وېزه نه لرو، له موږ څو چنده زياته کرايه اخلي.
هغه سړی چې خپلې مېرمنې سره د ټلېفوني خبرو لپاره پاکستاني پولیسو ته پیسې ورکوي
ما له يو داسې سړي سره خبرې وکړې چې خپله وېزه لا هم اعتبار لري، خو د مېرمنې او درې ماشومانو وېزې يې پای ته رسېدلې دي. پوليسو د هغه د کورنۍ غړي نيولي او د اسلاماباد په څنډه کې يې يو کمپ ته لېږدولي دي؛ داسې ځای چې اوس يې يوازېنۍ اړيکه لنډې خو ډېرې ګرانې ټليفوني خبرې دي.
دا سړی وايي: «زما مېرمن هر څو ورځې وروسته له ما سره ټليفوني خبرې کوي، او د هر ځل لپاره موږ د کمپ کارکوونکو ته ډېرې پيسې ورکوو».
هغه د دې لپاره چې وښيي کورنۍ يې درېيم هېواد ته د لېږد په لاره کې ده او بېرته افغانستان ته ستنېدل ورته خطرناک دي، وکيل نيولی دی. هغه وايي څو ځله يې هڅه کړې خپل حالت روښانه کړي، خو تر اوسه کومه پايله نه ده ترلاسه شوې.
دغه سړی، چې نه غواړي نوم يې ياد شي، وايي چې د کورنۍ د خوشې کولو لپاره ترې ډېرې پيسې غوښتل شوې دي، چې د ورکولو توان يې نه لري. دی خپله له کمپه بهر پاتې دی او کورنۍ يې دننه ده؛ داسې واټن چې هر څو ورځې وروسته يوازې د يوې لنډې ټليفوني اړيکې له لارې ډکېږي.
هغه وېزې چې يوازې پر کاغذ پاتې دي
يو افغان خبريال چې په اسلاماباد کې ژوند کوي او د امنيتي لاملونو له امله نه غواړي نوم يې ياد شي، وايي چې شپږ مياشتې کېږي د ده د وېزې موده پای ته رسېدلې او د تمديد هېڅ لار نه لري. هغه له خپلې کورنۍ سره فرانسې ته د لېږد په تمه دی.
دغه خبريال وايي چې له کورنۍ سره يې ورځې په بېثباتۍ کې تېرې کړي او اړ شوی لږ تر لږه درې ځله د اوسېدو ځای بدل کړي.
هغه چې خپله څو ځله د پوليسو له تعقيب څخه تښتېدلی، وايي چې د بېوېزې افغانانو لپاره د کور موندل ستره ستونزه ده: «هر ځای چې ځو، که پوه شي چې وېزه نه لرو، يا کور نه راکوي، يا ډېر ژر اړ کېږو چې هغه ځای پرېږدو».
دی نږدې دوه کاله کېږي چې په پاکستان کې ژوند کوي.
هغه وايي له يو کال څخه زيات وخت کېږي چې د افغانانو لپاره د وېزې تمديد په عملي ډول درېدلی دی. له بلې خوا، د نوې وېزې ترلاسه کول هم دې ته تړلي دي چې په کابل کې د پاکستان سفارت يا د دې هېواد قونسلګريو ته په خپله مراجعه وشي، چې دا کار د ډېرو لپاره ممکن نه دی.
هغه زياته کړه چې په دې منځ کې د وېزو تور بازار هم رامنځته شوی دی. د هغه په وينا، سره له دې چې د شپږ مياشتنۍ سيلاني وېزې رسمي بيه يوازې ۱۸ ډالره ده، اوس همدا وېزه تر دوه زره ډالرو پورې پلورل کېږي او بيا هم په سختۍ پيدا کېږي.
هغه وايي: «په پای کې د طالبانو او پاکستان تر منځ د اختلاف تاوان عام خلک ورکوي».
وروسته له هغې چې طالبان او پاکستان د افغانستان په خاوره کې د پاکستاني وسلهوالو پر سر سره اختلاف ته ورسېدل، افغان کډوال د فشار وسيله وګرځېدل. د پاکستان حکومت سلګونه زره افغان کډوال له خپلې خاورې ايستلي دي. داسې ښکاري چې اسلاماباد ګومان کاوه چې د کډوالو په ايستلو سره به پر طالبانو فشار راوړي.
خو طالبانو د پاکستان غوښتنې ونه منلې، او د پاکستان حکومت هم ژمنه کړې چې تر وروستي افغان کډوال پورې به ايستل دوام ورکړي.
پاکستان پر لوېديځو هېوادونو لکه جرمني او کاناډا فشار راوړی چې هغه کډوال چې د لېږد ژمنه ورسره شوې، ژر تر ژره له پاکستانه وباسي. خو دغه هېوادونه، چې په کور دننه د کډوالو د کمولو له فشار سره مخ دي، د وېزو په ورکړه او د افغان کډوالو په لېږد کې بېړه نه کوي.
هر څه په پيسو حل کېږي
يوه بله کورنۍ چې جرمني ته د تګ په تمه ده، وايي چې کله ناکله د پوليسو له تعقيب څخه تېښته اړينه نه وي، بس که پيسې ولرئ.
د دې کورنۍ يو غړی وايي: «پخوا مو د پوليسو له فشار څخه د خلاصون لپاره بېلابېلې لارې کارولې، لکه واسطه، تېښته او هره بله لار چې ذهن ته راتله. خو وروسته مو درک کړه چې پيسې يوازې هم کولای شي ټول کارونه حل کړي».
تر دې مخکې هم داسې پېښې شوې دي چې افغانان، سره له دې چې نورو هېوادونو ته د لېږد اسناد لري، د پاکستان له خوا نيول شوي او بېرته افغانستان ته استول شوي دي.
د بېلګې په توګه، درې مياشتې مخکې ۸۱ تنه له پاکستانه کابل ته وشړل شول، او طالبانو دغه کسان په کابل کې په يوه مېلمستون کې تر څار لاندې ونيول.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.