ایټالیا کې د افغان کډوالو د سوځېدو پېښه؛ لومړۍ وزیرې د څېړنو او عدالت د پلي کېدو خبر ورکړ

امیرخان متقي د کابل په یوې دیني مدرسه کې زده‌کوونکو ته په خپله وینا کې د زده‌کوونکو پر ویښتیا له ټينګار سربېره هغو ته په خطاب کې وویل: «تاسې باید همېشه داسې ویښ او بیداره واوسئ چې د دنیا له حالاتو باخبره واوسئ، څو ایندې ته اماده‌ګي ولرئ، څو بیا ورسره سمه مقابله وکړای شئ».

متقي وویل، سره له دې چې له هغو شاوخوا پنځوسو هېوادونو چې ورسره ۲۰ کاله جنګېدلي تمه نه‌لري، خو بیا یې هم خپل بهرنی سیاست بریالی وباله او زیاته یې کړه: «له دنیا سره، سره له دې چې ۲۰ کاله له شاوخوا ۵۰ هېوادونو سره جنګېدلي یو، نن باید توقع ونه‌کړو چې هغه هېوادونه دې پر موږ ګلان وشیندي، خو با وجود له دې هم په سیمه کې یوازې یو هېواد پاتې دی چې هلته موږ سفارت نه‌لرو».

هغه د دغه هېواد نوم وانخیست، خو د افغانستان په شمال او په منځنۍ اسیا کې تاجکستان یوازنی هېواد دی، چې په‌کې د افغانستان سفارت د تېر جمهوري نظام د سفیر له لوري اداره کېږي او تاجکستان هم سره له دې چې له طالبانو سره د اړیکو رغولو ته چندانې لېوالتیا نه‌لري، په سرحدي سیمو کې له خپل امنیت څخه هم ډاډمن نه‌دی.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر څرګنده کړه: «د سیمې په نورو هېوادونو کې چې له پخوا راهیسې افغانستان سفارتونه او کونسلګرۍ درلودې هغه اوس هم فعالې دي. حتا په غربي هېوادونو کې هم سفارتونه او کونسلګرۍ بعضې بعضې فعالې دي».

په ځینو اروپايي هېوادونو کې سره له دې چې ځینې طالب استازي یوازې د اېستل کېدونکو افغان کډوالو د هویت د تثبیت او اداري پروسس لپاره منلي، خو دغې چارې هم ګڼ غبرګونونه راپارولي او له یادو هېوادونو یې د طالب استازو د اېستنې غوښتنه کړې ده.

د اروپا په پارلمان کې له افغانستان سره د اړیکو د پلاوي مشرې راکل ګارسیا هرمیدا وندر‌وال له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې بروکسل ته د طالب استازو د احتمالي بلنې په اړه سختې نیوکې کړي او د ښځو پر وړاندې یې د دې ډلې تګلاره «جنسیتي اپارتاید» او د بشریت ضد جنایت بللی دی.

اروپایۍ سیاستواله: د طالبانو ځای په اروپايي ټولنه کې نه، بلکې د جرمونو نړیوالې محکمه کې دی | افغانستان انټرنشنل پښتو

هغې ټینګار وکړ، چې د طالبانو غړي باید د اروپايي ټولنې له هرکلي سره مخ نه‌شي، بلکې ونیول شي او د جرمونو نړیوالې محکمې ته وسپارل شي.

د افغانستان په تر ټولو لوړې ډيپلوماټیکې څوکۍ ناست دغه طالب چارواکي همداراز خپل سیاست «متوازن سیاست» او «خپلواک» وباله او زیاته یې کړه: «د افغانستان سیاست اوس مستقل دی. اوس متوازن سیاست له ټولو سره د اسلامي اصولو په رڼا کې اړیکې غواړو چې څوک یې نه‌راسره غواړي هغه د هغوی کار دی».

اقتصاد او ټرانزیت

متقي خپل اقتصادي سیاست بریالی وباله او زیاته یې کړه: «د سیمې او نړۍ له هېوادونو سره اقتصادي اړیکې ورځ په ورځ ښه په مخ روان دي، چې یوه لاره بنده شي، دوه لارې نورې پیدا کوو».

هغه د دغو لارو په تړاو وضاحت ورنه‌کړ، خو شاوخوا ۸ میاشتې مخکې پاکستان له طالبانو سره له تا ویلې ما ویلې وروسته له افغانستان سره خپلې ټولې لارې بندې کړې او د طالبانو د رييس الوزرا اقتصادي مرستیال بیا له پاکستان سره په بشپړ ډول سوداګریزه راکړه ورکړه بنده کړه او له افغان سوداګرو یې وغوښتل چې بدیلې لارې وموي.

اوس افغانستان د پاکستان د سوداګریزې او ترانزیتي لارې په بدل کې له ایران، منځنۍ اسیا هېوادونو، چین، روسیې او ترکیې سره خپلې سوداګریزې اړیکې پراخې کړې دي.

د پاکستاني چارواکو په وینا، له افغانستان سره پر ډیورند کرښه د لارو د تړل کېدو او د سیمې د سوداګریزو مسیرونو د ګډوډۍ له امله د دغه هېواد بهرنۍ سوداګرۍ ته تر ۱،۴ میلیارد ډالرو زیات زیان اوښتی دی.

له افغانستان سره د لارو بندېدو او سیمه‌ییزې بې‌ثباتۍ پاکستان ته ۱،۴میلیارد ډالر زیان اړولی | افغانستان انټرنشنل پښتو

د «ګلوبل مېټس» د راپور له مخې، دغه معلومات د پاکستان د پارلمان یوې کمېټې ته وړاندې شوي او په کې ویل شوي چې د افغانستان له لارې د تګ‌راتګ بندېدل او د فارس خلیج په سوداګریزو لارو کې بې‌ثباتي د پاکستان پر صادراتو او ټرانزیټي فعالیتونو منفي اغېز کړی دی.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر همداراز د نړۍ وضعیت «څپڅپانده» وباله او زیاته یې کړه: «په دنیا کې ډېر لوی جنګونه شروع دي یا بالقوه اماده‌ګي ورته نیول کېږي... په ټوله دنیا کې دتېل او ګازو نرخونه پورته شوي چې د هر څه پر نرخ منفي اثر کوي، خو په افغانستان کې هر څه نورمال دي».

کډوال او ستنېدل

امیرخان متقي افغانستان ته له نورو هېوادونو او په ځانګړې توګه له ایران او پاکستان څخه د افغان کډوالو د ستنولو ته په اشارې وویل: «۵ میلیونه مهاجرین چې په ټوله دنیا ورخوشې کړئ هغه یې طاقت نه‌لري؛ نارې یې هره ورځ تاسې اورئ؛ دا افغانستان ته راغلل په ډېر ابرومندانه شکل ځای پر ځای شول».

د کډوالو د ځای پر ځای کولو په تړاو دغه څرګندونې په داسې حال کې دي، چې دمګړۍ ډېری ستانه کړای شوي افغانان د سرپناه برابرولو او د ورځني ژوند چلولو ته هک حیران دي او طالبانو له دغو میلیونونو ستانه شویو له منځه یوازې نږدې ۴۰ زره کورنیو ته د استوګنې خالي نمرې ورکړې دي.

تعلیم او تربیه

امیرخان متقي له دیني علومو سربېره پر عصري علومو له ټينګار سربېره وویل: «که موږ په دیني او عصري علومو کې ښه علم ولرو، ښه تعلیم یافته ولس ولرو، بیا د دنیا هېڅ قوت پر تاسې نه‌شي غالبېدای... که پر دیني او عصري علومو سمبال واوسئ بیا به قوت لرئ بیا به موږ هغه وخت هم په سیاسي او هم په نظامي ډګر کې کامیابه یو».

دغه څرګندونې په داسې حال کې دي، چې طالبانو له نږدې پنځو کلونو راهیسې پر نجونو له شپږم ټولګي پورته د زده‌کړو دروازې بندې کړي او د هلکانو لپاره هم د زده‌کړو کیفیت خورا ټيټ شوی دی او د نړۍوال بنسټونو په وینا، یو مکتبي هلک د یوه ساده متن په لوستلو کې ستونزې لري.

د پاشل شوي پوهنیز نظام زده‌کوونکي؛ «نه‌پوهېږو ښوونځي ته تلل ښه دي که نه تلل» | افغانستان انټرنشنل پښتو

امیرخان متقي ته په دغو ناستو کسانو کې ډېری یې له ۱۴ کلو کم عمر لري او د ځينو څارونکو په وینا، دا د طالبانو لپاره راتلونکي «سرتېري» دي.

100%

پر اطاعت ټينګار

امیرخان متقي پر اتفاق، اعتماد او اطاعت له ټینګار سربېره څرګنده کړه: «په ټول افغانستان کې یو فرد او یو مسوول داسې نه‌شته چې د مخالفت غږ یې پورته کړی وي. اتفاق، اتحاد او اطاعت دومره قوي دی، چې تاسو به تر اوسه پورې په ټول نظام کې د چا اواز نه‌وي اورېدلی چې ولې له ماسره داسې وشول».

خو څه موده مخکې د طالبانو د کورنیو چارو وزارت پر دې چې ټول نظام یوازې «طالب» وي او همداراز د تعلیم او تربیې په تړاو خپل مخالفت څرګند کړ او په همدې تړاو د بهرنیو چارو وزارت سیاسي مرستیال شېر محمد عباس ستانکزی د ورته څرګندونو له امله په یوه ډول «تبعید» شوی دی.

په هغه راپور کې چې د چهارشنبې په ورځ، د غبرګولي په ۱۳مه، د دغې څېړنیزې ادارې له لوري خپور شوی، راغلي چې د اوبو کمښت اوس یوازې د فراه او نیمروز په څېر د وچو ولایتونو ستونزه نه ده، بلکې د افغانستان ډېر ښارونه هم له دې کړکېچ سره مخ دي.

راپور زیاتوي چې که څه هم تر ۲۰۳۰ کال پورې د کابل د ځمکنیو اوبو د بشپړېدو اټکل نړیوال پام ځان ته اړولی، خو یوازې کابل نه، بلکې د افغانستان نور ښارونه هم د اوبو له جدي بحران سره لاس او ګرېوان دي.

د افغانستان د څېړونکو شبکې په وینا، د هېواد په بېلابېلو ښارونو کې د اوبو نلونه وچېږي، څاګانې لا ژورې کیندل کېږي او دولتي ادارې د اوبو د مخ پر زیاتېدونکې غوښتنې او د خلکو د اړتیاوو د پوره کولو د کمزوري توان له امله تر سخت فشار لاندې دي.

خو په همدې راپور کې ویل شوي چې د کرنیز اقلیم متخصصینو د غنمو لپاره، چې د افغانستان اصلي کرنیز محصول ګڼل کېږي، نسبتاً مثبت راتلونکی اټکل کړی دی. د راپور له مخې، د وچکالۍ پر وړاندې د مقاومو تخمونو پراخ وېش د دې لامل شوی چې د هېواد په کچه د غنمو حاصلات زیات شي.

د افغانستان د څېړونکو شبکې ویلي چې د هېواد خوراکي نظام له مخ پر زیاتېدونکي فشار سره مخ دی. کورني حاصلات نه کافي دي او نه هم په یوشانډول ترلاسه کېږي، او د سوداګرۍ لارې هم په وروستیو کلونو کې څو ځله بدلې شوې دي.

په راپور کې راغلي چې د پسرلي بارانونه د غنمو د ښه حاصل لپاره کافي وو، خو د اقلیمي بحران اوږدمهاله حقیقت او پرله‌پسې وچکالۍ لا هم ویجاړوونکې اغېزې لري.

راپور وایي، سره له دې چې افغانستان د نړۍ د ککړونکو ګازونو په تولید کې ډېره کمه ونډه لري، خو بیا هم د اقلیمي بدلونونو له امله له مخ پر زیاتېدونکو اقتصادي او ټولنیزو ستونزو سره مخ دی.

د راپور له مخې، اقلیمي پېښې لکه سېلابونه، وچکالۍ، د ځمکې ښوېدل، واورین ښوېدنې او سختې تودوخې هر کال د افغانستان اقتصاد ته په عادي کلونو کې شاوخوا ۵۵۰ میلیونه ډالره او د سختې وچکالۍ په کلونو کې نږدې درې میلیارده ډالره زیان اړوي.

دغه راپور د هوا ککړتیا ته هم اشاره کوي او لیکي چې د کابل ژمي له خفه کوونکي لوګي سره مل وي، ځکه خلک د خپلو کورونو د تودولو لپاره سکاره، لرګي او آن پلاستیک سوځوي او له زړو موټرو څخه کار اخلي.

خو راپور زیاتوي چې په افغانستان کې تر ټولو خرابه هوا په کابل کې نه، بلکې د هېواد په سوېل لوېدیځو او شمالي سیمو کې لیدل کېږي.

په راپور کې دا هم راغلي چې ککړتیا یوازې د هوا ستونزه نه ده. په ښارونو کې د فاضله اوبو پرانیستي کانالونه په کوڅو کې بد بوی خپروي، غیرمعیاري سپټیک څاګانې د ځمکې لاندې اوبه ککړوي او کثافات پر وخت نه راټولېږي.

راپور همدارنګه د غږیزې ککړتیا ستونزې ته اشاره کوي او وایي چې د ورځې له خوا د پلورونکو د لوډسپیکرونو لوړ غږونه او د شپې له خوا د کوڅه‌ډبو سپیو غپا د خلکو پر ورځني ژوند منفي اغېز کوي.

د یاد ادارې د خبرپاڼې له مخې، په بدخشان، تخار، کندوز، پنجشېر، بغلان، سمنګان، بامیان، سرپل، خوست، پکتیا، لوګر، کونړ، نورستان، لغمان، کاپیسا او ننګرهار ولایتونو کې د نسبتاً سختو ورښتونو او سېلابونو اټکل شوی دی.

دوی زیاته کړې چې د یادو ولایتونو په بېلابېلو سیمو کې د ورښت کچه له ۱۰ تر ۳۰ ملي‌مترو پورې اټکل شوې ده.

د هوا پېژندنې ریاست همداراز په مرکزي، شمالي، ختیځو، سوېلي او لوېدیځو ولایتونو کې د تېزو بادونو، دوړو او خاورو د راولاړېدو خبرداری ورکړی دی.

د خبرپاڼې له مخې، د بادونو چټکتیا به په ځینو سیمو کې په ساعت کې له ۵۰ تر ۹۰ کیلومترو پورې ورسېږي.

چارواکو له اوسېدونکو غوښتي چې د احتمالي سېلابونو، تېزو بادونو او نورو طبیعي پېښو پر مهال لازم احتیاطي تدابیر ونیسي او د اړوندو ادارو سپارښتنې په پام کې ونیسي.

دغه پرېکړه لیک چې د ډیموکراتانو له‌خوا وړاندې شوی و، په واشنګټن کې د کانګرس د غړو ترمنځ د روانې جګړې په تړاو د اندېښنو د زیاتېدو ښکارندویي کوي.

په دې رایه اچونه کې ۲۱۵ استازو موافق او ۲۰۸ تنو مخالفه رایه ورکړه، چې په پایله کې یې د ولسمشر ټرمپ پرېکړو ته په کانګرس کې یو بل زیان ورسېد. په دغو موافقو رایو کې څلورو جمهوري غوښتونکو استازو هم د ډیموکراتانو په پلوۍ رایه ورکړې ده، چې دا په جرګه کې د ټرمپ د ګوند د لږ اکثریت سره سره یو مهم پرمختګ بلل کېږي.

دا پرېکړه لیک تر ډېره سمبولیک بڼه لري، ځکه چې د پلي کېدو لپاره باید د امریکا د سنا مجلس لخوا هم تصویب شي. همدارنګه، د دې لپاره چې دا طرحه د ولسمشر ټرمپ د احتمالي او باوري ویټو څخه وژغورل شي، په دواړو مجلسونو کې د غړو د درېیمې برخې اکثریت رایو ته اړتیا شته.

تر دې وړاندې د جګړې د واکونو د محدودولو درې نور پرېکړه لیکونه د استازو په جرګه کې له ماتې سره مخ شوي وو. خو تېره میاشت د امریکا سنا مجلس په یوه جلا خو ورته اقدام کې، له اوو ناکامو هڅو وروسته، د رایې اچونې له لارې ورته طرحه مخته یووړه.

د امریکا او ایران اسلامي جمهوریت ترمنځ دغه جګړه په داسې حال کې روانه ده چې په جېنوا او اسلام‌اباد کې د دواړو لوریو ترمنځ غیرمستقیمې او مستقیمې خبرې اترې له ماتې سره مخ شوې دي. د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ په دې وروستیو کې ویلي چې واشنګټن غواړي د ایران د غني شویو یورانیمو د لېږدولو موضوع په جدي توګه تعقیب کړي، خو د تهران او واشنګټن ترمنځ د غني کولو د کچې پر سر اختلافاتو دغه کړکېچ لا پسې زیات کړی دی.

په کابل کې د جامعه ریاض‌العلوم مدرسې د چهارشنبې په ورځ (د غبرګولي ۱۳مه) د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي نږدې ۲۴ دقیقه‌يي وینا خپره کړې، خو د وینا د کره نېټې په تړاو یې څه نه‌دي ویلي.

امیرخان متقي د یادې مدرسې زده‌کوونکو د وینا په ترڅ کې امنیت د یوه نظام د ساتنې او تقویت لپاره مهم شرط وباله او ادعا یې وکړه، چې دمګړۍ ټول افغانستان کې سراسري امنیت تامین دی او په یو اېنج ځمکه هم «مخالفین» ولکه نه‌لري.

هغه زیاته کړه: «په ټول افغانستان کې په یوه لوېشت او یو اېنج ځمکه مخالفین تسلط نه‌لري او دا په تېرو څه باندې څلورو لسیزو کې اول وار دی، چې یو داسې نظام‌ الله‌ج راکړی، چې په ټول افغانستان مسلط دی».

نوموړي په تونده لهجه خپل مخالفین «ظالمان» وبلل او د پوښتنې په توګه یې مطرح کړل: «له هغوی [مخالفینو] څخه دا پوښتنه باید وشي چې د چیشي لپاره مخالفت کوې، ایا په افغانستان هغه څه چې ته یې د مسلمان په حیث غواړې هغه نه‌دي عملي شوي. د هېواد په ۳۴ ولایتونو او ۴۰۰ ولسوالیو کې شرعي محاکم نه‌دي فعال، حدود نه جارېږي کېږي. په ټول افغانستان کې سود او شراب او همداراز غیر اسلامي ته تبلیغ بند دي».

امیرخان متقي په ګواښمنه لهجه زیاتوي: «نو هېڅ جواز د مخالفت، د بې‌اطاعتۍ او سرکشۍ نه‌شته. هېچاته دا حق نه‌شته چې مخالفت وکړي».

د هغه په باور «مخالفت» او د «وسلې پورته» کول یوازې د «اشغال او بې‌دیني» او له خپل مال او سر څخه د دفاع په مقابل کې جواز لري او څرګندوي: «نو دا چې سر او مال دې محفوظ دي، وطن دې ازاد دی او دین دې حاکم دی بیا د چیشي لپاره څوک باید مخالفت وکړي»؟

د یوه هېواد په تر ټولو لوړې ډيپلوماټيکې څوکۍ ناست د دغه طالب چارواکي دغه ګواښمنې څرګندونې په داسې حال کې دي، چې دمګړۍ د طالبانو پر وړاندې له سیاسي مخالفینو سربېره یو شمېر وسله‌وال مخالفین هم فعال دي او د هېواد په هره برخه کې پر طالبانو له خپلو بریدونو خبر ورکوي او د خپلو کړو بریدونو ویډیوګانې هم خپروي.

د دوی مخالفین هېواد د یوې ډلې له لوري «اشغال» شوی بولي او پر دې نیوکې لري، چې حکومت یې ټول‌ګډونی نه‌دی او د وګړو حقوق او په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو حقوق په سمه توګه نه مراعاتېږي.