د خیبر پښتونخوا د خېبر ولسوالۍ په لنډي کوتل سیمه کې افغانستان ته د ستنېدونکې کډوالې کورنۍ موټر د برېکونو خرابېدو له امله له یو غر سره ټکر شوی، چې له امله یې درې کسان ټپیان شوي دي.
ځایي چارواکي وايي، ټپیان سملاسي د لنډي کوتل ولسوالۍ مرکزي روغتون ته لېږدول شوي او تر درملنې لاندې دي. د پېښې د ټپیانو روغتیايي وضعیت په اړه نور جزییات نهدي ورکړل شوي.
د کډوالۍ نړیوال سازمان ويلي، د دغه سازمان د افغانستان د دفتر مشره تورخم ته ورغلې او هغه فعالیتونه یې کتلي چې له افغان راستنېدونکو کډوالو سره د بېرته ستنېدو وروسته بېړنۍ مرستې برابروي.
سازمان پر خپله اېکس پاڼه ليکلي، د همغږۍ د ډلې د مشر په توګه، د کډوالۍ نړیوال سازمان د سرحدي مرستو چارې همغږي کوي او له خپلو شریکانو سره کار کوي، څو افغان راستنېدونکو کډوالو ته پر وخت، منظم او د خوندیتوب پر بنسټ خدمتونه وړاندې شي.
د سازمان له مخې، په دغو مرستو کې اړینو خدمتونو ته د لاسرسي برابرول او د اړتیا پر مهال اړوندو ادارو ته د راستنېدونکو راجع کول شامل دي.
د کډوالۍ د نړيوال سازمان د افغانستان د دفتر مشر په داسې مهال تورخم ته ورغلی، چې په وروستيو کې طالبانو له دغې سازمان غوښتي چې د افغان کډوالو د ستونزو په حل کې دې ورسره مرسته وکړي.
نزدې اونۍ وړاندې د طالبانو د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت ويلي و، د دغه وزارت چارواکي د کډوالۍ نړۍوال سازمان له استازي سره د کډوالو د ستونزو د حل او همکاریو پیاوړتیا په اړه غږېدلي او دواړو لوریو له راستنېدونکو سره د مرستو او د همکاریو پر دوام ټینګار کړی دی.
افغانستان په وروستیو میاشتو کې د ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړې توګه ایران او پاکستان، له لوري د افغان کډوالو د پراخې بېرته ستنېدنې شاهد دی. د طالبانو حکومت او نړیوالې مرستندویه ادارې وايي، د راستنېدونکو د سرپناه، لومړنیو خدمتونو او بشري مرستو د برابرولو لپاره د همغږۍ او ملاتړ هڅې روانې دي.
په پاکستان کې د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو له روان بهیر سره ګڼې داسې کورنۍ هم شته، چې کلونه یې په پاکستان کې تېر کړي؛ خو اوس د ستنېدو ترڅنګ له سختو اقتصادي ستونزو سره هم مخ دي. افتخار خان، اشرف ګل او شفیعالله هم د همدې کورنیو له ډلې دي.
افتخارخان چې په پېښور کې زېږېدلی وایي، پلار یې د افغانستان د جګړو پرمهال پاکستان ته کډه شوی و. نوموړی له ماشومتوبه په پېښور کې د کباړ په راټولولو د خپلې کورنۍ نفقه برابره کړې؛ خو شاوخوا ۲۵کاله وروسته په سرطان ناروغۍ اخته شو او اوس د پخوا په څېر سخت کار نه شي کولای.
د هغه دوه زامن چې یو یې په پنځم او بل یې په دویم ټولګي کې زدهکړې کولې د بېوزلۍ له امله له ښوونځي پاتې شول. اوس دواړه هره ورځ کباړ راټولوي او نږدې له ۱۰۰۰ تر ۱۲۰۰ روپیو پورې عاید ترلاسه کوي، چې د اووه کسیزې کورنۍ یوازینۍ د عاید سرچینه ده.
افتخار خان وایي: « زموږ هیله دا وه، چې ماشومان مو زدهکړې وکړي؛ خو بېوزلۍ اړ کړي چې د کتابونو پر ځای کباړ ټول کړي. که افغانستان ته ستانه شو دومره وس هم نهلرو چې د سفر لګښت پرې ورکړو».
اشرف ګل چې د افغانستان د ننګرهار ولایت اوسېدونکی دی وایي، څو کاله مخکې د کار او روزګار په لټه له خپلې کورنۍ سره پاکستان ته راغلی او په پېښور کې یې د مزدورۍ له لارې د خپلې کورنۍ لګښتونه برابرول. هغه وایي، د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو له امله اوس له سختو ستونزو سره مخ دی؛ ځکه نه یې ثابت کار پاتې دی او نه هم دومره مالي توان لري چې په اسانۍ افغانستان ته ولاړ شي.
اشرف ګل وایي:« موږ کلونه مزدوري وکړه او د خپلو ماشومانو نفقه مو برابره کړه؛ خو ټولې سپماوې مو د ورځنیو اړتیاوو په پوره کولو ولګېدې. اوس که بېرته ولاړ شو نه د سفر کرایه لرو نه د خپلو وسایلو د لېږد توان او نه هم دومره امکانات چې په افغانستان کې نوی ژوند پیل کړو. په افغانستان کې شخصي کور هم نهلرو». د هغه په وینا؛ که ستانه شي لومړی باید د اوسېدو ځای پیدا کړي، بیا د ماشومانو د خوړو، زدهکړو او د کار روزګار غم وخوري.
اشرف ګل وایي: «زما ماشومان هره ورځ پوښتنه کوي، چې ایا رښتیا هم افغانستان ته ځو؟ هلته به زموږ کور چېرته وي؟ او په کوم ښوونځي کې به زدهکړې کوو؟ خو زه د دوی دغه پوښتنو ته هېڅ ځواب نهلرم».
د ځایي چارواکو د معلوماتو له مخې په وروستیو میاشتو کې هره ورځ د تورخم او نورو لارو زرګونه افغانان خپل هېواد ته ستنېږي. په دغه ستنېدونکو کې ګڼې هغه کورنۍ هم شاملې دي، چې له کلونو راهیسې په پاکستان کې اوسېدې او ماشومان یې یا هلته زېږېدلي او یا یې هم خپلې زدهکړې همالته ترسره کړې دي.
کوټه، نوښار، هري پور، پېښور، چارسده، کوهاټ، اټک، اسلاماباد او راولپنډۍ هغه مهم ښارونه دي چې له هغو څخه تر ټولو زیات افغانان خپل هېواد ته ستانه شوي دي. شفیع الله وایي، په اټک کې یې یو ګودام درلود چې هلته یې کارتن، اوسپنه او کاغذ اخیستل او پلورل. د هغه په خبره؛ کاروبار یې ښه روان و او د خپلو ماشومانو د روښانه راتلونکي خوبونه یې لیدل.
شفیع الله وایي: «دلته مې ګودام و، روزګار مې و او ژوند مو ښه تېرېده؛ خو اوس هر څه پای ته ورسېدل. خپل کور، کاروبار او د کلونو خواري شا ته پرېږدو او افغانستان ته روان یو. یو ماشوم یې د اټک په ښوونځي کې زدهکړې کولې او هیله یې دا وه، چې لوړې زدهکړې وکړي؛ خو د اوسنیو شرایطو له امله دا خوب هم نیمګړی پاتې شو».
شفیع الله وایي، پولیسو ونیوه یوه شپه یې په توقیف کې وساته او له خوشې کېدو وروسته ورته وویل شول چې له خپلې کورنۍ سره دې افغانستان ته ستون شي. هغه وایي: «له نیول کېدو وروسته بله لار نه وه. مجبور شوم خپل ګودام او ټول سامان په نیمه بیه وپلورم؛ ځکه په بېړه باید افغانستان ته تللی وای».
شفیعالله اوس د تورخم له لارې افغانستان ته روان دی. د هغه په وینا؛ تر ټولو ستر درد دا دی چې هغه ژوند کاروبار او د کلونو زحمت چې په پاکستان کې یې جوړ کړی و، په څو ورځو کې له لاسه ورکړ.
د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې ویاند قیصر اپریدی وایي، د ۲۰۲۳کال له پیل راهیسې تراوسه شاوخوا ۲۵ لکه افغان کډوال له پاکستان نه افغانستان ته ستانه شوي دي چې له دې ډلې نږدې دوه نیم لکه کسان د جبري اېستلو د پالیسۍ له مخې افغانستان ته لېږدول شوي دي چې له دې ډلې شاوخوا ۲۵۰زره کسان د جبري اېستلو د تګلارې له مخې بېرته افغانستان ته لېږدول شوي دي.
په ننګرهار کې د طالبانو رسنیز دفتر خبر ورکړی، چې د تېرو دوو اونیو په ترڅ کې په دغه ولایت کې ۱۹۰۲ راستنو شویو کډوالو کورنیو ته استوګنیزې نمرې وېشل شوې دي.
د یاد دفتر په خبرپاڼه کې چې د سېشنبې په ورځ (د زمري ۶مه) خپره شوې راغلي، چې دغه نمرې د ننګرهار د روداتو ولسوالۍ په راغې سیمه کې په کډوالو ښارګوټي کې د طالبانو د کور او ښار جوړولو ریاست لهخوا وېشل شوې دي.
د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون د وروستي راپور له مخې؛ تراوسه په ټول هېواد کې ۴۷زره او ۹۹۱ راستنو شویو کډوالو کورنیو ته استوګنیزې نمرې وېشل شوې دي.
سره له دې چې طالبانو افغانستان ته د بېرته ستنېدونکو کډوالو لپاره په ځینو ولایتونو کې د اوسېدو ځانګړي پنډغالي او ښارګوټي جوړ کړي؛ خو تازه ستانه شوي کډوال له بېکارۍ او د سرپناه له نشتوالي شکایت کوي او ځینې کسان هڅه کوي بېرته پر ناقانونه لارو له هېواده ووځي.
یوشمېر افغان کډوال چې په دې وروستیو کې له پاکستان نه بېرته کونړ ولایت ته ستانه شوي افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې تراوسه مناسبه سرپناه نهلري. هغوی له طالبانو غوښتي، چې د ځمکو د وېش بهیر ژر تر ژره پیل کړي او د تازه ستنو شویو کډوالو د مېشتېدو په اړه خپلې ژمنې عملي کړي.
دغه ستنو شویو کډوالو د پیغامونو په رالېږلو سره ویلي، طالب چارواکو د نورګل ولسوالۍ په یوه غونډه کې ژمنه کړې وه چې د دوی ستونزو ته به رسېدنه وکړي او پر تازه ستنو شویو کورنیو به ځمکې ووېشي.
د دوی په وینا؛ تراوسه په دې برخه کې هېڅ عملي اقدام نهدی شوی. دغه کډوال وایي، چې د هېواد په یوشمېر ولایتونو کې د ځمکو د وېش بهیر پیل شوی؛ خو په نورګل ولسوالۍ کې طالبانو لاهم کوم اقدام نهدی کړی او د دغه پروګرام د عملي کېدو وخت یې هم نهدی اعلان کړی.
طالبانو څو ځلې ژمنه کړې وه، چې پر تازه ستنو شویو کډوالو به ځمکې ووېشي او د استوګنې ښارګوټي به ورته جوړ کړي؛ خو یوشمېر ستانه شوي کډوال وایي چې دغه ژمنې په ډېرو سیمو کې لا هم نهدي عملي شوې.
دوی وایي، طالبانو په ځینو هغو ښارګوټو کې چې کډوالو ته ځانګړي شوي؛ د ودانیزو چارو مخه نیولې او خلکو ته د کورونو د جوړولو اجازه نهورکوي. ډېری ستانه شوي کډوال د سرپناه د نشتوالي ترڅنګ له بېکارۍ، بېوزلۍ او د لومړنیو خدمتونو له کمښت سره هم مخ دي.
دغه وضعیت د دوی د بیا مېشتېدو بهیر له جدي ستونزو سره مخ کړی دی. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې؛ له ۲۰۲۳کال راهیسې تراوسه نږدې شپږ مېلیونه کډوال بېرته افغانستان ته ستانه شوي دي. دغه سازمان اټکل کړی، چې د روان زېږدیز کال تر پایه به درې مېلیونه نور افغانان هم هېواد ته بېرته ستانه شي.
د افغانستان، سوډان او کامرون اووه ښځینه محصلانو د بریتانیا د کورنیو چارو وزارت پر ضد د دغه هېواد سترې محکمې ته شکایت کړی او ویلي یې دي چې د دوی د هېوادونو د وګړو لپاره د زدهکړو ویزو د صادرېدو درول، د لوړو زدهکړو هیلې له منځه وړي دي.
د بریتانیا د کورنیو چارو وزارت د روان کال په مارچ میاشت کې د افغانستان، سوډان، کامرون او میانمار د وګړو لپاره د زدهکړو د ویزو صادرول ودرول. د بریتانیا د کورنیو چارو وزیرې شبانه محمود ویلي وو، ځینې کسان د زدهکړو په ویزه بریتانیا ته ننوځي، خو وروسته د پناه غوښتنه کوي.
خو د شکایت کوونکو وکیلانو د دوشنبې په ورځ، د زمري په ۵مه، د سترې محکمې په غونډه کې استدلال وکړ چې دا بندیز ګڼ هغه کسان هم اغېزمن کړي چې هېڅکله یې د زدهکړو له ویزې ناوړه ګټه نه ده اخیستې.
د دوی په وینا، د کورنیو چارو وزیرې خپله پرېکړه د هغو شمېرو پر بنسټ کړې چې د زدهکړو ویزه لرونکو له خوا د پناه غوښتنې حقیقي کچه نه څرګندوي.
د شکایت کوونکو وکیلانو وویل، وزارت د یوه کال په اوږدو کې د صادر شویو زدهکړیزو ویزو شمېر د هماغه کال د پناه غوښتونکو له شمېر سره پرتله کړی، حال دا چې ځینې محصلان بریتانیا ته له ننوتلو څو کاله وروسته د پناه غوښتنه کوي، نه د خپلو زدهکړو په لومړي کال کې.
د شکایت کوونکو په ډله کې دوه افغانې محصلانې هم شاملې دي. یوې افغانې محصلې د مصنوعي ځیرکتیاد ماسټرۍ لپاره د ساسکس او برادفورډ پوهنتونونو څخه وروستی منل شوی وړاندیز ترلاسه کړی، او بله افغانه محصله غواړي د مانچسټر په پوهنتون کې د ملکي انجینرۍ زدهکړې وکړي.
د رسمي شمېرو له مخې، تېر میلادي کال په بریتانیا کې شاوخوا ۴۱زره ویزه لرونکو د پناه غوښتنه کړې ده. د کورنیو چارو وزارت وايي، له دې ډلې ۴۷سلنه پناه غوښتونکي محصلان وو.
د بریتانیا د کورنیو چارو وزیرې ویلي، د پناه غوښتنې لپاره د قانوني ویزو کارول د دغه هېواد د کډوالۍ پر نظام د خلکو باور کمزوری کولای شي.