د هند د بهرنیو چارو وزیر جی شنکر ویلي، چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي ورسره په یوې ټیلفوني اړیکه کې د هند او افغانستان تر منځ د بې باورۍ بې اساسه راپورونه یې رد کړي دي. جی شنکر دا د کابل له سقوط وروسته لومړنۍ اړیکه بللې ده.
جی شنکر د پنجشنې په ورځ پر خپل اېکس ولیکل، چې د طالبانو د بهرنو چارو له وزیر امیرخان متقي سره یې ښې او رغوونکې خبرې وکړې.
نوموړي زیاته کړې: « د پهلګام ترهګریز برید په اړه د متقي له خوا د غندنې مننه کوم. د هند او افغانستان ترمنځ د بېباورۍ رامنځته کولو لپاره وروستیو دروغجنو او بېاساسه راپورونو ته د هغه د قاطع رد هرکلی وایم».
شنکر زیاته کړې چې هند د افغان ولس سره تاریخي دوستي لري او د افغانستان د پرمختیايي اړتیاوو ملاتړ ته دوام ورکوي.
د هند او پاکستان ترمنځ د شخړې پرمهال پاکستان دعا وکړه، چې هندي توغندي په افغانستان کې هم لګېدلي، خو طالبانو دغه رپوټونه رد کړل.
د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زیلېنسکي په استانبول کې له خپل ترکي سیال رجب طیب اردوغان سره له لیدنې وروسته وویل، چې دی د مسکو او کییف په خبرو اترو کې برخه نه اخلي، ځکه روسیې یو تشریفاتي پلاوی ور استولی.
ولادیمیر پوتین له زیلینسکي سره په استانبول کې د مخامخ خبرو لپاره ترکیې ته نهدی تللی. پوتین یوازې د ټیټې کچې پلاوی لېږلی.
زیلینسکي دا پلاوی تشریفاتي وباله او ویې ویل دا یو شخصي سپکاوی دی، نه یوازې ده ته، بلکې اردوغان او ډونالډ ټرمپ ته هم. هغه زیاته کړه، « که جدي خبرې نه وي، زه په استانبول کې نور څه کار لرم».
ټاکل شوې ، چې د اوکراین د پلاوي مشري ددغه هېواد دفاع وزیر وکړي.
زیلینسکي له اردوغان سره د اوربند، امنیتي تضمینونو او د اوکراین د بیا رغونې پر موضوعاتو بحث کړی.
په ورته وخت کې د روسیې استازي ولادیمیر میدینسکي ویلي، چې دوی د خبرو اترو لپاره جدي دي.
خو روسیه وایي چې اوربند یوازې هله عملي کېدای شي چې د جګړې د حل عمومي ستراتیژي برابره شي
د پښتو ژبې یوه تاریخي چاربېته چې د حضرت ابراهیم (ع) په تړاو ویل شوې ده: ځمکه د مکې به زنګېدله لکه ټال په شان د زلزلې به لړزېده امر د رب و د عربو د خاورې په وروستي پنځه کلن تاریخ کې د ۲۰۲۵ کال د می میاشت تر ټولو شانداره میاشت ده، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ یې مېلمه و.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ۲۰۲۵ کال د می په ۱۳مه له سعودي عربستان نه خپل څلور ورځنی سفر پیل کړ، چې د قطر او متحده عربي اماراتو په ګډون یې ګڼې سیاسي، اقتصادي او تشریفاتي نندارې له ځان سره لرلې.
په دغه سفر کې د عربو ځمکه رښتیا هم په ټال وزنګېده، دا په نړۍ کې د تشریفاتو او ډېپلوماتیک عرف یوه شانداره ننداره وه، چې ټرمپ ته وړاندې شوه.
دا سفر، چې د ټرمپ د تجارتي او سیاسي لیدلوري انعکاس و، نه یوازې د نړۍوالو سوداګریزو تړونونو ډک و، بلکې د شاندارو پروټوکولو او دودیز درناوي نندارو ته هم ځانګړی شوی و.
د دغو نندارو او درناوي په لیدو د سبزعلي خان چاربېته رایادیږي چې وايي:
ښایسته و بې حسابه بلېده لکه مشال
ځمکه د مکې به زنګېدله لکه ټال
دا چاربېته د ابراهیم (ع) په وصف کې ویل شوې وه، کله چې هغه مکې ته راغلی و او له کړاوونو وروسته له نبوت سره مخ کېده.
د عربو له خوا ټرمپ ته شانداره پروټوکول د عربو ځمکه لکه د ټال وزنګوله او په نړۍ کې یې د ډېپلوماتیک پروټوکول یو نوی سبک پرېښود.
سعودي عربستان: د سرې غالۍ شاهي مراسم
ډونالډ ټرمپ ته سعودي عربستان ته د راتګ پر مهال شاهي استقبال ورکړل شو. د ولعهد محمد بن سلمان له خوا د هوایي ډګر په دروازې کې شاهي لښکر استقبال وکړ. د ټرمپ موټریز کاروان چې د زرو کسانو له امنیتي ټيم سره یوځای و، د درنې سرې غالۍ له لارې قصر ته ورسول شو.
په شاهي قصر کې د هغه لپاره د عربو دودیزو نڅاګانو یوه ځانګړې ننداره ترسره شوه، چې پکې "عرضه" د تورو نڅا مهم رول درلود.
د ټرمپ لپاره ځانګړې طلايي ډوډۍ برابره شوې وه، چې د سعودي د سلطنتي کور دودیز خوراکونه او نادر خواړه پکې شامل وو.
سعودي مقاماتو د ټرمپ په درناوي ځانګړې شاهي تمغه هم ورکړ او هغه ته د اقتصادي همکاریو د پراخېدو په ویاړ یوه طلايي شمش یا د سرو زرو دړه هم ورکړل شوه.
قطر: سایبر ټرک موټریز کاروان او د دوحې رنګینه شپه
ټرمپ د می په۱۴مه قطر ته ولاړ، چې هلته ورته د حیرانوونکي عصري استقبال تابیا شوې وه. د ده موټر سایبر ټرک (Cybertruck) و، چې د لوکسو موټرو یو قطار بدرګه کاوه.
په دوحه کې د امیر شیخ تمیم بن حمد ال ثاني له خوا د ټرمپ په ویاړ یوه شانداره ماښامنۍ (ګالا ډېنر) جوړه شوې وه. دغه مېلمستیا د سمندر پر غاړه د لوسیل ماڼۍ په انګړ کې وه، چې پکې مشهورو اشخاصو، سوداګرو او سیاستوالو څخه هم ګډون شوی و.
په مېلمستیا کې د قطري دود له مخې ورته "مجبوس"، "حریص" او نور خواړه وړاندې شول. دا ټول مراسم د شپې له لیزر نندارو، موسیقۍ او اورلوبو سره پای ته ورسېدل، چې د دوحې اسمان یې رنګین کړ.
بل خوا بیا په اماراتو کې د نجونو د وېښتو غورځول، شاهي نڅاوې او سندرو ټرمپ ته برابره شوې شاهي میلمستیا نوره هم خوندوره کړې وه.
شاهي پروتوکول یا سیاسي پیغام؟
د ټرمپ دا سفر که څه هم د اقتصادي تړونونو او پانګونو له نظره مهم و؛ خو تشریفاتي او پروټوکولي جزییات یې هم ډېر مهم پیغامونه انتقال کړل.
سعودي عربستان د ټرمپ په درناوي کې تر اوسه نادیده پروټوکولونه وکارول، چې له ۲۰۱۷ کال راهیسې ورته ساری نه و. قطر بیا ټرمپ ته نه یوازې سوداګریز فرصتونه برابر کړل، بلکې عصري درناوی یې هم ورته وکړ، چې له لوکس ټرانسپورټ تر شاهي مېلمستیاو پورې شامل و.
یوه خبره واضحه ده، خلیجي هېوادونه لا هم امریکا ته د اوږدمهالي او یوازیني قدرت په سترګه ګوري او غواړي له دغه هېواد سره خپلې اړیکې لا پیاوړې وساتي.
یو اسلام او دوه تعبیره
په عربي خاوره کې د می د میاشتې ننداره دا روښانه کوي چې سیاست او ډېپلوماسي یوازې ګټې پېژني.
عربان چې په نړۍ کې د اسلام سرلاري دي له لویدیځ سره د غښتلو اړیکو په لټه کې دي؛ خو برعکس په افغانستان کې بیا د اسلام په نوم حاکمه ډله له اسلام څخه کاملاً متفاوت انځور وړاندې کوي او له غیرمسلمانو ټولنو سره اړیکې مردودې ګڼي.
عربان او لوېدیځ: واقعبیني که مصلحت؟
عرب هېوادونه لکه سعودي عربستان، قطر، امارات او نور د اسلام له نظره ځانونه "خادم الحرمين" او د اسلامي نړۍ مشران ګڼي، خو په عمل کې یې اړیکې له لوېدیځ سره ډېرې نږدې، هممهاله او حساب شوي دي. مثالونه:
عرب مشران، که څه هم دیني ژبه کاروي، خو سیاست ته د مصلحت، دوام او نړۍوال نظم له زاویې ګوري. دوی هڅه کوي چې خپل دیني ځایګی وساتي، خو د نړۍ له قدرتونو سره هم پریکون ونه کړي.
طالبان: د "کفر و اسلام" له زاویې د اړیکو پرېکون
ملا هبت الله او د طالبانو یو شمېر مشران، د نړۍوال سیاست پر ځای لا هم په جهادي نړۍلید کې پاتې دي. د دوی لپاره سیاست نه، بلکې د دوی خپله جوړه شوې عقیده اصل ده. له همدې کبله:
دا لیدلوری د طالبانو د تاریخي، نظامي او مذهبي ذهنیت زېږنده دی، نه د اسلامي سیاست بشپړ استازیتوب.
پورته توپیرونو ته په کتو افغانستان له نړۍوالې انزوا سره مخ دی، اقتصادي بندیزونه یې ورځ تر بلې سختېدونکي دي، بشري کړکېچ اوج ته رسېدلی، افغانستان د یو تړلي کلي په څېر پاتې شوی، له زده کړو، تجارت، د کار بازار او ټېکنالوژۍڅخه وروسته پاتې شوی.
د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر د روسي د لومړي وزیر له مرستیال حوسنولین مارات شاکر زیانوویچ سره کتلي او له روسیې ېې غوښتنه کړي، چې د کابل او مسکو ترمنځ دوه اړخیزو اړیکو کچه لوړه او رسمي مرحلې ته داخله کړي.
د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي معاونیت وايي، چې ملا برادر په ساختماني او سیمه ییزو چارو کې د روسیې د لومړي وزیر له مرستیال سره په لیدنه کې پر سیاسي، اقتصادي او سوداګریزو مسایلو غږیدلی دی.
ملا برادر په دې لیدنه کې له روسیې څخه غوښتنه کړې چې د کابل او مسکو ترمنځ د دوه اړخیزو اړیکو سطح لوړه او رسمي مرحلې ته داخله کړي څو پر سیاسي ډګر سربیره په اقتصادي ډګر کې هم د عملي پرمختګونو شاهدان و اوسي.
ملا برادر ویلي، چې کابل به په سیمه کې د مسکو د اقتصادي شریک په توګه مثبت رول ولري.
یاد لوړپوړي طالب چارواکي د روسیې د لومړي وزیر له مرستیال څخه غوښتنه کړې، چې په افغانستان کې د کور جوړولو، دولتي ښوونځیو او روغتونونو، سړکونو، پلونو، اوبو بندونو او د اوبو رسولو سیسټمونو او برېښنا رسولو شبکو کې پانګونه وکړي.
د دغې لیدنې په ترڅ ملا عبدالغني برادر له روسیې څخه د افغان ـ ټرانس پروژې د چارو په بشپړولو کې هم د همکارۍ غوښتنه کړې ده.
د روسیې د لومړي وزیر مرستیال په یاده لیدنه کې د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال ته ډاد ورکړی، چې د ښار او کور جوړولو په پروژو کې به له طالبانو سره همکاري وکړي.
طالبانو ویلي، چې د روسیې د لومړی وزیر مرستیال ژمنه وکړه، چې د افغان ـ ټرانس پروژې، د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ کچې زیاتېدو او بانکي همکاریو غوښتنې به د روسیې له لومړي وزیر او ولسمشر ولادېمیر پوتین سره شریکې کړي.
دوو باخبره سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د افغانستان د ملي مقاومت جبهې مشر احمد مسعود د ایران مشهد ښار ته سفر کړی دی. سرچینو زیاته کړې چې مسعود ته د دغه سفر په جریان کې د ایران له خوا هرکلی شوی او د ایران سپاه پاسداران او د بهرنیو چارو وزارت له چارواکو سره یې لیدلي.
باوري سرچینو د پنجشنبې په ورځ، افغانستان انټرنشنل ته وویل چې احمد مسعود د ایران له یو شمېر لوړ پوړو چارواکو سره لیدلي دي.
ایران ته د مقاومت جبهې د مشر د سفر موخه لا څرګنده نه ده. ایران او د افغانستان د ملي مقاومت جبهې رسمي سرچینو تر اوسه د دې سفر په اړه څه نه دي ویلي.
په همدې اونۍ کې ټاکل شوې، چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي هم تهران ته سفر وکړي او په تهران ډیالو فورم کې برخه واخلي.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت تر چتر لاندې د سیاسي او نړیوالو مطالعاتو انستیتوت دغه نړیواله غونډه د مې له ۱۷مې تر ۱۹مې نېټې پورې دوام کوي. تمه ده چې شاوخوا ۲۰۰ بهرني مېلمانه، چې لوړپوړي چارواکي، وزیران او د سیمې دیپلوماتان هم پکې شامل دي، په دې غونډه کې برخه واخلي.
دا روښانه نه ده، چې ددې غونډه په حاشیه کې به د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر له احمد مسعود سره وګوري او که نه، خو په ۱۴۰۰ کال کې، طالبانو ویلي و، چې د دغې ډلې د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي د تهران د سفر په جریان کې د ملي مقاومت جبهې مشر احمد مسعود او د هرات پخواني والي اسماعیل خان سره لیدلي دي.
تر دې مخکې، پخواني جهادي مشر عبدالرب رسول سیاف او د افغانستان ژغورنې عالي شورا یوه پلاوي، چې مشري یې محمد محقق کوله، ایران ته سفر کړی و څو د افغان کډوالو د اېستلو د مخنیوي په اړه خبرې وکړي.
سره له دې چې ایران د طالبانو له چارواکو سره نږدې اړیکې لري او په هېواد کې د افغان سیاستوالو استازیتوب لپاره د دې ډلې ډېپلوماټان یې منلي، په دې وروستیو کې یې د طالبانو مخالفو سیاسي او نظامي خوځښتونو سره خپلې اړیکې زیاتې کړې دي.
د ملي مقاومت جبهې مشر احمد مسعود د خپلې زده کړې یوه برخه په ایران کې بشپړه کړې او ویل کیږي چې د ایران له یو شمېر چارواکو سره نږدې اړیکې لري.
خو سرچینو د ایران له چارواکو او د سپاه پاسداران له چارواکو سره د نوموړي د لیدنې په اړه جزییات نه دي وړاندې کړي.
د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زېلېنسکي انقرې ته په رسېدو او له الوتکې څخه له کوزېدو سره سم د سولې خبرو اترو لپاره د روسیې پلاوی "تشریفاتي" وباله او ویې ویل چې د دوی صلاحیت (واک) روښانه نه دی.
د رویټرز د راپور له مخې، زېلېنسکي له الوتکې څخه له کوزېدو سره سم پوتین مخاطب کړ او ویې ویل: «زه دلته یم. زما په اند دا د سولې لپاره ډېر واضح پیغام دی.»
پوتین او ټرمپ په استانبول کې د اوکراین د سولې په خبرو اترو کې چې په تېرو دریو کلونو کې د مسکو او کییف ترمنځ د سولې لومړۍ مستقیمې خبرې اترې دي، ګډون نه کوي.
تر دې مخکې، د متحده ایالاتو ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي و، چې که د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین د اوکراین د جګړې په تړاو د خبرو لپاره ترکيې ته لاړ شي، نو دی هم ښایي له هغه سره د ګډون په نیت ترکيې ته سفر وکړي.
بلخوا د روسیې د بهرنیو چارو وزارت ځانګړي استازي روديون میروشنيک د پنجشنبې په ورځ وویل چې د اوکراین د ممکنه اوربند په اړه خبرې یوازې هغه مهال شونې دي چې د شخړې د هواري لپاره پر یوې پراخې ستراتیژۍ توافق شوی وي.