په بلوچستان کې د پاکستان شپږم پوځي عملیات

هغه نه یوازې د ستر امپراتور په توګه وځلېد، بلکې د قومي یووالي، عدالت او ستراتیژیکو سیاسي مهارتونو له مخې یې د افغان دولت بنسټ کېښود.

د هغه تر مشرۍ لاندې، افغانستان له یو ویشلي، قبیلوي او شخړو ډک جوړښت څخه یو منظم، یو موټی او د قومونو ترمنځ د تفاهم پر بنسټ په امپراتورۍ ته واوښت. تاجک، هزاره، هندو، سېکهـ، ترکمن، نورستاني، ازبک، بلوچ او پښتانه ټول د هغه په لښکر، دولت او مشورتي شورا کې خپل ځانګړی او موثر ځای درلود.

احمد شاه ابدالي د افغانستان په نوې تاسیس شوې جغرافیه کې د هر قوم حق ته د درناوي فکر ایجاد کړ، د منابعو عادلانه وېش یې تضمین کړ او د دولتدارۍ په ډګر کې یې د دین، دود او سیاسي حکمت ترمنځ یو ارزښتناک توازن بنسټیز کړ.

نن د جون درېیمه د افغان ملت د امپراتور احمد شاه ابدالي د مړینې ۲۵۳م تلین دی. دا ورځ یوازې د یوه پاچا د مرګ یاد نه دی، بلکې د یو ملت د بیا زېږېدو، د قومونو د یووالي او د عدالت د نظام د بنسټ کېښودو یوه تاریخي خاطره ده.

احمد شاه ابدالي چې د دراني امپراتورۍ بنسټ یې کېښود، نه یوازې یو زړور جنرال، بلکې یو ستر ملتپال، د سیاست او عدل هوښیار لارښود و.

د یو موټي افغانستان جوړول

احمد شاه ابدالي چې وروسته د "احمد شاه بابا" لقب یې واخیست، د ۱۷۴۷ ز کال په جولای میاشت کې د کندهار په شوربازار کې د قومي مشرانو تر مشورې وروسته د افغانستان د پاچا په توګه وټاکل شو.

دا ټاکنه، چې د پښتني دود له مخې د "خوږو اوبو له کاسې" سره مل وه، د هغه د ولسي مشروعیت ښکارندویي کوله.

له تاجکستانه تر عربي بحیرې، له پنجابه تر بلخ او بخارا پورې د ده تر ولکې لاندې پراخې سیمې راټولې شوې.

ابدالي ا نه یوازې د ختیځو قومونو ترمنځ یووالی راوست، بلکې د لرغوني خراسان د سیاسي، اقتصادي او فرهنګي تجدید هڅه یې وکړه.

د قومونو یووالي او د ټول‌شموله امپراتورۍ جوړښت

د احمد شاه ابدالي ستره لاسته راوړنه د قومونو ترمنځ وحدت و. هغه دا درک کړې وه چې یو باثباته امپراتوري یوازې هغه وخت دوام مومي چې ټول قومي او مذهبي اقلیتونه پکې شراکت ولري. هغه د پښتنو، تاجکانو، ازبکانو، بلوچو، هزاره‌ګانو، سېکانو، هندوانو، او نورو سره داسې تعامل درلود، لکه څنګه چې د یوه ملت جوړونکو ته ښایي.

ابدالي د قدرت انحصار نه کاوه. د ده په دربار کې تاجکان د مالیاتو مسوولین، ازبکان د سواره پوځ مشران، هزاره‌ګان د لوجستیک مسوولین او هندوان د سوداګرۍ او خزانو مسوولان وو.

دا تنوع یوازې یو تاکتیکي انتخاب نه و، بلکې د ده د سیاسي فلسفې یوه مهمه برخه وه.

د عدلي نظام بنسټ او شریعت‌محوره اصلاحات

احمد شاه ابدالي یو عادل واکمن و، چې د شریعت پر اصولو ولاړ عدلي نظام یې نافذ کړ. ده قاضي‌القضات، مفتیان او محلي قاضیان وټاکل او پر هغوی یې نظارت کاوه. د شرعي اصولو او قبیلوي دود ترمنځ توازن یې را منځته کړ، څو هم دیني عدالت تأمین شي او هم قومي تعادل وساتل شي.

احمد شاه ابدالي همداراز د غنیمتونو او مالیاتو د راټولولو لپاره د بیت‌المال بنسټ کېښود او له هغه څخه یې د پوځ، عامه خدماتو او دربار لګښتونه برابرول. ده په لومړي ځل په بیت المال کې د حساب ورکونې بنسټ کېښود.

د جګړې او ډېپلوماسۍ مهارتونه

د ابدالي ستراتیژیک مهارتونه یوازې د شمشېر په زور نه بلکې د سیاست، مذاکراتو او ډېپلوماسۍ له لارې هم ښکارېدل. هغه نه یوازې د هند په میدانونو کې بریاوې لرلې، بلکې له ایران، عثماني خلافت او چیني واکمنانو سره یې هوښیار تعامل درلود.

د ۱۷۶۱م پاني پت جګړه د ده تر ټولو مهمه نظامي لاسته راوړنه وه، چې پکې یې د هند ستر مرهټه ځواک مات کړ. دا جګړه د مسلمانانو د واک د بېرته احیا کولو لپاره یوه مهمه شېبه وه. سره له دې چې احمد شاه وروسته له بریا څخه هند ته د واک غځولو هڅه ونه کړه؛ خو دا یې ښودله چې دی یو غارتګر نه، بلکې یو ملتپال امپراتور و.

فرهنګي پانګه، مذهبي زغم او ژبنی وحدت

احمد شاه ابدالي، چې خپله شاعر هم و، فرهنګي ارزښتونو ته ځانګړې پاملرنه کوله. ده د دربار له لارې د ادب، تصوف، تاریخ او دیني علومو ودې ته زمینه برابره کړه. د هغه د دربار رسمي ژبې پښتو، دري او ترکي وې او دا ژبنۍ رنګارنګي یې د ملت جوړونې وسیله ګڼله.

ده د دیني زغم پالیسي درلوده. سره له دې چې احمد شاه سني حنفي و؛ خو د شیعه اقلیتونو پر ضد یې تعصب نه کاوه. په هند کې د سېکانو، هندوانو او نورو مذهبي ډلو معابد یې نه ړنګول، بلکې له هغوی سره یې د مالیې او مذهبي ازادۍ په بدل کې سوله ساتله.

میراث او د اوسني افغانستان لپاره پیغام

احمد شاه ابدالي یوازینی پاچا و چې د ملتپالنې، قومونو د یووالي، اسلامي عدالت او فرهنګي زغم تر منځ یې یو ځانګړی توازن وساته. د هغه د سیاست سترې تګلارې نن هم د یوه یو موټي، باثباته، او ملت‌محوره افغانستان لپاره لارښود کېدی شي.

نن چې افغانستان یو ځل بیا د قومي، مذهبي او سیاسي شخړو له امله د ګډوډۍ تر منځ پروت دی، د احمد شاه بابا د فکر او میراث بیا احیا کول یوه اړتیا ده، نه انتخاب.

احمد شاه بابا، د ملت‌جوړونې او عدالت سمبول

احمد شاه بابا یوازې د یو قوم قهرمان نه و، بلکې د افغانستان د ټولو قومونو د یووالي سمبول و. هغه افغانانو ته هویت ورکړ، هېواد ته حدود او دولت ته نظام وټاکه. هغه افغانانانو ته دا ورښودله چې یو افغان کیدل د ژبې، قوم، یا سمت تابع نه، بلکې د یووالي، عدالت او وفادارۍ پرېکړه ده.

ابدالي نه یوازې د افغانانو، بلکې د منځنۍ اسیا، هندوستان او ایران د تاریخ یوه مهمه څېره ده. هغه د خپلې پوهې، زړورتیا او بین‌الاقوامي لید له برکته وکولای شول چې یو بې‌ثباته سیمه د یو قوي امپراتورۍ په بڼه راټوله کړي.

هغه افغانان سره یو موټي کړل، اقلیتونو ته یې ځای ورکړ، عدالت ته یې ارزښت ورکړ او یو داسې میراث یې پرېښود چې تر نن ورځې د افغانانو د ویاړ سرچینه ده.

د می په ۲۵مه د خبرو د نچوړ په توګه ملا هبت الله یو له هغو اشخاصو و، چې د طالبانو د مشرتابه لپاره پرې هوکړه وشي؛ خو داخلي کړکېچ لا هم و، ځکه د ملا عمر ورور او زوی د ملا عمر له مرګ وروسته د طالبانو د مشرۍ حق خپل ګاڼه او کله چې ملا اختر محمد منصور ووژل شو، یو ځل بیا دا مساله راپورته شوه.

همدا راز د ملا محمد رسول ډله چې د طالبانو له تحریک څخه جدا شوې وه ځان یې د افغانستان د اسلامي امارت د عالي شورا رییس اعلان کړی و، هم په دې کړکېچ کې ښکېله وه او ملا هبت الله یې د امیر په توګه نه مانه.

دا کړکېچ که څه هم اوږدمهاله و؛ خو یوازې د څو ورځو په تېرېدو سره د ۲۰۱۶ کال د می په۲۹ مه هبت الله اخوندزاده د طالبانو د تحریک امیر وټاکل شو.

له قومي اړخه ملا هبت الله نورزی کندهاری دی؛ خو مذهبي لار یې خشنه دیوبندي ده چې د طالبانو په لیکو کې ګڼ چارواکي یې مستقیم او غیر مستقیم شاګردان پاتې شوي دي.

هغه د روسانو سره د جګړې پر مهال له مولوي محمد یونس خالص سره ګوندي اړیکه درلوده او په کندهار کې یې د طالبانو د اوسني رییس الوزرا ملا محمد حسن اخوند تر قوماندې لاندې جګړه کوله.

ولې ملا هبت الله د طالبانو امیر وټاکل شو؟

که څه هم ملا هبت الله د طالبانو په لومړۍ دورې کې کومه نوموتې دنده نه لرله؛ خو د طالبانو پخواني مشر ملا عمر سره یې نېږدې اړیکې درلودې.

په ۲۰۱۶ کال کې د طالبانو غړي ملا عبدالمنان نیازي رسنیو ته ویلي وو، چې د ملا عمر او ملا هبت الله تر منځ د احترام اړیکه موجوده وه او د ځانګړي اعتبار له مخې ملاعمر نوموړی د نظامي محاکمو د لوی رییس په توګه په دنده ګومارلی و.

د طالبانو د حکومت له سقوط وروسته نوموړی د یوې لنډې مودې لپاره په کندهار کې پاتې شو او بیا کوېټې ته لاړ او هلته یې د کچلاغ په دارالعلوم کې تدریس پیل کړ.

وروسته له هغې چې د ملا محمد عمر د مړینې خبر تایید شو او ملا اختر محمد منصور د طالبانو د امیر په توګه وټاکل شو، ملا هبت الله یې د مرستیال په توګه دنده پیل کړه. په همدې مهال ملا هبت الله یو له هغو اشخاصو و، چې په ډېرې چټکۍ سره یې له پاکستاني استخباراتو سره خپلې اړیکې ورغولې.

د ملا اختر محمد منصور له وژل کېدو وروسته د ملا هبت الله د امیر ټاکل کېدو پروسې که څه هم ډېر وخت ونه نیوه خو له جنجالونو او خفګانونو خالي نه وه.

هغه له څو اړخونو تر نورو طالب مشرانو غښتلی و، چې لاندې یې تشریح کوو.

مذهبي اړخ او ستخت دریځي

د ۲۰۱۷کال د جولای پر ۲۶مه طالبانو د هلمند ولایت د ګرشك ولسوالۍ پر امنیتي پوستو او نظامي مرکزونو سخت بریدونه وکړل. د دوی لومړی برید د موټر بم ځانمرګي برید په بڼه ترسره شو، چې د ولسوالۍ امنیتي کمربند یې مات کړ. د نښتو په ترڅ کې طالبانو څو امنیتي پوستې ونیولې، خو په فقیرو کلي کې د "باري" په نوم یو نظامي مرکز یې پر وړاندې ټینګ ودرېد. د دغه مرکز نیول سخت او خونړی کار و. طالبانو ته اړتیا وه، چې د لاسي بمونو په وسیله یې دیوالونه وولي او د چاودیدونکو موادو په مرسته پیاوړي خنډونه له منځه یوسي. دا خونړی ماموریت د طالبانو د «منتظره قطعې» ځانمرګو ته وسپارل شو، چې د مولوي هبت الله زوی خالد عبدالرحمن هم پکې و. خالد ځانمرګی ونه کړ، خو کله یې چې د مرکز دفاعي دیوالونو ته چاودیدونکي مواد ځای پر ځای کول، په خپلو چاودېدونکو توکو والوت او ومړ.

د هغه په اړه ویل کیږي، چې د پلار او مور په اجازه د ځانمرګي بریدپه ماموریت وتلی و.

هبت الله دې ته « استشهادي برید» ووایه او طالبانودا پېښه د «شهادت»یو ویاړ وباله او ویې ویل چې دا د دوی د مشر د اخلاص نښه ده. دغې مسالې ملا هبت الله د طالبانو تر منځ لا محبوب کړ او هغه یې د خپلې ډلې یو داسې امیر یاد کړ چې پر خپل فکر ولاړ او د کورنۍ قربانۍ ته هم تیار دی.

ملا هبت الله د طالبانو د مشرانو تر منځ د مذهبي علم له اړخه د لوړې درجې څښتن، شیخ الحدیث او شیخ القران شمېرل کېده، چې د جګړې په تړاو یې له همدغې مدرسې ګڼې فتواوې ورکړې دي.

له مذهبي اړخه د هغه فتوا له بل هر دیني عالم غښتلې برېښېده او له بل اړخه د کچلاغ د دارالعلوم د یو مدرس په توګه یې فتوا ټولو مستقیمو او غیرمستقیمو شاګردانو ته د منلو وړ وه.

نوموړي په ۲۰۰۳، ۲۰۰۴ او ۲۰۰۶ کلونو کې ځانګړې فتواوې ورکړې، په افغانستان کې یې جګړه جهاد وباله او کله چې په ۲۰۱۶ کې یې ملا یعقوب مجاهد او سراج الدین حقاني مرستیالان وټاکل شول د یوې فتوا په خپرولو سره په افغانستان کې جګړې شدت پېدا کړ.

قومي اړخ:

له قومي اړخه هم ملاهبت الله له هغې قبیلې دی چې همېشه یې د اڅکزیو پر وړاندې جګړې کړې دي. هغه په قوم نورزی دی چې د درانیو یوه پښه بلل کیږي.

د هغه په ټاکنه کې د قوم مساله هم جدي او مهمه وه؛ ځکه د جمهوري دولت پر مهال په کندهار کې اڅکزیان واکمن وو او یوازیني خلک چې مخالفت یې کولی شوای، نورزیان وو.

نظامي او استخباراتي اړخ:

که څه هم ملا هبت الله هېڅ ډول نظامي تجربه نه درلوده؛ خو په داسې حال کې چې د جمهوري دولت له خوا د طالبانو پر وړاندې جګړه په شدت روانه وه؛ طالبانو ته له بل هر څه د یو داسې کس مشري مهمه وه چې له دیني او مذهبي اړخه یې فتوا او خبره وزن ولري او ملا هبت الله تر ټولو ښه انتخاب بلل کېده.

د جګړې چارې تر ډېره د نورزو یو شمېر قوماندانانو، د ملا عمر کورنۍ(ورور او زوی)، سراج الدین حقاني او د ملا اختر محمد منصور نېږدې دوستانو چې له ایران سره یې نېږدې اړیکې درلودې، پر غاړه لرلې.

د نورزو د قوماندانانو او ملا اختر محمد منصور د نېږدې ملګرو لکه ابراهیم صدر، ملا نعیم بړېڅ، قیوم ذاکر، ملا شیرین، یوسف وفا، عبدالاحد طالب او یو شمېر نورو له اقتصادي اړخه هم یاده جګړه تمویل کړه، چې ګڼ یې د نړۍوالو بنسټونو او متحده ایالاتو له خوا د ایران، پاکستان او افغانستان تر منځ د مخدره توکو په قاچاق تورن وو.

د ملا هبت الله نېږدې دوستان، شاګردان او د شاګردانو شاګردان چې په ۲۰۱۶ کال کې یې د جګړې واګي په لاس کې لرل هم د ملا هبت الله لپاره د انتخابېدو ښه دلیل و.

له یو اړخه ملا هبت الله د پاکستاني استخباراتي کړیو سره نېږدې اړیکې لرلې او له بل اړخه د طالبانو د پخواني مشر ملا اختر محمد منصور نېږدې دوستانو چې ګڼ یې د هبت الله شاګردان وو له ایران سره د دوستۍ مخینه لرله، چې له امله یې د طالبانو د امیر په توګه د ملا هبت الله ټاکل کېدل حتمي کړل.

د هبت الله په ټاکنه کې د کچلاغ د مدرسې اهمیت:

په کچلاغ کې د ملا هبت الله مدرسه د بلوچستان ایالت د کوېټې ښار ته نږدې د "کچلاغ" په نوم یوه سیمه کې ودانه وه، چې د افغانستان پولې ته ډېره نږدې ده. دا سیمه د طالبانو د مشرانو لپاره له اوږدې مودې راهیسې یو مهم مذهبي او ستراتیژیک پټنځای ګڼل کېږي.

مدرسه الحقانیه کچلاغ یا د کچلاغ دارالعلوم د طالبانو د مذهبي زده کړو یو له مهمو مرکزونو څخه و، چې ملا هبت الله اخوندزاده پکې تدریس کاوه.

دا مدرسه د کوېټې ختیځ ته نږدې پرته ده او له همدې ځایه د طالبانو دیني، مذهبي او فکري روزنه کېده، چې هر چا نه شول کولی په اسانۍ ورته لاره پېدا کړي.

د پخواني جمهوري دولت دواړو ولسمشرانو حامد کرزي او محمد اشرف غني د کچلاغ مدرسه د پاکستاني استخباراتو مرکز باله.

دا مدرسه ځکه مهمه وه، چې د امکاناتو له اړخه ډېره غښتلې، استادان یې د دیوبندي فکر لرونکي سختدریځي ملایان وو او د ملا هبت الله په څېر شیخ الحدیث هم پکې تدریس کاوه.

د دغې مدرسې اهمیت په دې کې هم دی، چې په افغانستان کې د جمهوري دولت پر ضد د جګړې فتوا له همدغې مدرسې اعلان شوې وه او دا مدرسه د طالبانو د مذهبي مشروعیت یوه منبع وه.

د کچلاغ دا مدرسه د هغه ډول تفسیر او فقهې مرکز و چې د طالبانو په فکري جوړښت کې مهم رول لري. هلته تدریس کېدونکي مضامین د سختدریځه دیوبندي مکتب له زاویې وړاندې کېدل.

د یادې مدرسې سره په ۱۲ کیلومترۍ کې د پاکستان د پوځ یو مهم مرکز D134 موجود و، چې له امنیتي اړخه د دغې مدرسې اهمیت لوړوي او د طالبانو د مشرتابه لپاره د امن ځای په توګه شهرت دا روښانوي چې استخباراتي ملاتړ یې غښتلی و.

د یوې داسې مدرسې مشر مدرس چې طالبانو ته د مذهبي مشروعیت منبع وي، د طالبانو د مشر په توګه د هغه شخص د ټاکل کېدو احتمال زیاتولی شي.

د پورته ټولو شاخصونو په نظر کې نیولو سره ملا هبت الله نهه کاله وړاندې د طالبانو امیر وټاکل شو او د هغه واکمني لا هم دوام لري.

د ملا هبت‌الله نړۍلید؛ نهه کلن معلوماتي او اطلاعاتي زندان

ملا هبت‌الله اخوندزاده د دیوبندي مکتب له خورا سختدریځو پیروانو څخه دی، چې نه یوازې د غیراسلامي ټولنو په اړه سخت او تند لید لري، بلکې د ښځو د تعلیم، مدني ارزښتونو، غرب‌پالنې او عصري ټېکنالوژۍ په اړه هم ژور منفي ذهنیت لري. هغه د شریعت تر نامه لاندې، د خشنو مذهبي تعبیرونو د تطبیق پلوی دی.

د طالبانو د قطر دفتر یوه غړی چې نه غواړي نوم یې واخیستل شيوايي، "ملا هبت‌الله په خپل ټول ژوند کې نه راډیو اورېدلې، نه یې تلویزون لیدلی او نه یې له عصري ډیجیټال رسنیو سره تماس درلود." دا څرګندونې د دې نښه ده چې نوموړی په یوه سخت‌بندیزلګولي او محدود معلوماتي محیط کې ژوند کوي.

خو هبت الله ته نږدې سرچینې وايي، چې واک ته له رسېدو وروسته نوموړی په ډېر ندرت سره بي بي سي راډیو اوري او نورې رسنۍ نه ګوري، له همدې امله د طالبانو یو شمېر مشران هڅه کوي چې خپلې خبرې د بي بي سي له لارې ور ورسوي.

ایا هبت‌الله د اطلاعاتي زندان زنداني دی؟

"اطلاعاتي زندان" (Informational Isolation) هغه حالت ته ویل کېږي، چې یو فرد یوازې د یوې محدودې او همفکره حلقې له لوري محاصره وي، ټول معلومات، تحلیلونه او راپورونه یوازې د همدې تړلې شبکې له لوري ورته رسیږي. دا ډول افراد له رسنیو سره هېڅ تماس نه لري، د نړۍ له بدلونونو ناخبره وي او د واقعیتونو، انتقادونو او بدیلو نظرونو پر وړاندې یې ذهن تړلی پاتې شي.

ملا هبت الله یې غوره بېلګه بلل کیږي.

د تایید خونې اثر (Echo Chamber)

کله چې یو مشر یوازې هغه ډول معلوماتو ته لاسرسی ولري چې د ده له موجودو لیدلورو سره مطابقت لري؛ نو دا وضعیت "Echo Chamber" یا د تایید خونې حالت رامنځته کوي. په داسې چاپېریال کې مخالف نظریات یا خو پټ پاتې کېږي، یا ورته د دښمنۍ په سترګه کتل کېږي. پایله دا وي چې د مشر تفکر نور هم تعصبي، مطلق‌انګار او سختدریځ کېږي، ځکه هېڅوک ورته نه وايي، "تاسو تېروتلي یاست" یا "خلک ناهیلي او ناراضه دي."

نهه کلن اطلاعاتي محبس

ملا هبت‌الله اخوندزاده له ۲۰۱۶م کال راهیسې په یوه سخت محافظت شوي او منزوي محیط کې ژوند کوي. د هغه د ناستو، لیدنو او تماسونو حلقه له یوې ډېرې محدودې استخباراتي، مذهبي او وفادارې کړۍ څخه جوړه ده. نه رسنیو ته څرګندېږي، نه له ازادو نظریو سره مخامخ کېږي، نه د کوم ډېسکورس برخه ګرځېدلی، نه له ټېکنالوژۍ سره بلد دی او نه له نړیوالو تحولاتو څخه ژور درک لري.

دغې نهه کلنې اطلاعاتي انزوا، نه یوازې د ده پر فردي نړۍلید باندې مستقیم اغېز کړی، بلکې د طالبانو د پالیسیو سختدریځه بڼه، د ښځو د تعلیم پر بندیز، له نړۍوالو سره پر محدودو اړیکو او د ټولنې د ازادۍ پر ځپلو یې هم ژور اثر کړی.

تر هغې چې د طالبانو مشر له دې معلوماتي زندانه ونه‌وځي او له ازادو سرچینو، انتقادونو، بدیلو نظریو او واقعیتونو سره تماس پېدا نه کړي، د طالبانو په سیاستونو کې کوم بنسټیز بدلون نه‌شي راتلی. اطلاعاتي محبس یو فرد یوازې نه منزوي کوي، بلکې د ټول ملت برخلیک یرغمل کوي.

دواړو هېوادونو د مسافرو د لېږدوونکو الوتکو ته تر اوسه پورې د یوه بل د فضایي حریم نه د تېرېدو اجازه نه ده ورکړې او د شدیدې ترینګلتیا یوه بله نښه د یوه بل د سفارتونو نه د جاسوسۍ په تور د دیپلوماتانو شړل کېدل دي.

د مې په یوویشتمه نېټه هند په ډیلي کې د پاکستان د سفارت په یوه دیپلومات باندې په غیر دیپلوماتیکو فعالیتونو کې د ککړېدو تور پورې کړ او هغه ته یې په څلورویشتو ساعتونو کې د هند نه د وتلو امر وکړ. د هند د دې ګام په عکس‌العمل کې، د می میاشتې په دوه‌ویشتمه نېټه پاکستان په اسلام‌اباد کې د هند د سفارت له یوه دیپلومات سره ورته چلند وکړ. بیا تر ټولو مهمه خبره دا ده، چې د می میاشتې په لسمه نېټه د دواړو هېوادونو د پوځونو د عملیاتو د رییسانو ترمنځ د اوربند په اړه د ټیلیفوني خبرو نه وروسته د دواړو هېوادونو د دیپلوماتانو او یا حکومتونو د استازو ترمنځ تر اوسه هیڅ کوم بل تماس یا خبرې نه دي شوي، چې لږ تر لږه د جګړې له حالت نه د وتلو لپاره د متقابلو ګامونو د پورته کولو د پرېکړې لپاره اړینې دي.

پاکستان له اوږده مهاله د غچ په لټه کې

په تېرو اته‌اویا کلونو کې د هند او پاکستان ترمنځ وړې او غټې پنځه جګړې شوې دي، چې د زیاتره جګړو علت د دواړو هېوادونو ترمنځ د کشمیر مساله ده. په دې ټولو پخوانیو جګړو کې هند بریالی شوی دی. خو د هند او پاکستان ترمنځ تر ټولو ستره او خطرناکه جګړه په کال ۱۹۷۱ کې شوې وه، چې په نتیجه کې یې پاکستان دوه ټوټې شو او ختیز پاکستان د بنګله‌دېش په نوم یو مستقل هېواد شو. دغې جګړې د پاکستان د واکمنانو په ذهن کې د هند پر ضد ژوره عقده پیدا کړه او هغوی تل له هند نه د غچ اخیستو په لټه کې پاتې شوي دي.

خو پاکستان د هند په پرتله یو کوچنی او له اقتصادي اړخه وروسته پاتې هېواد دی. تر لږې مودې وړاندې پورې د پاکستان د پوځ د تجهیز او تمویل کار په عمده توګه د امریکا او نورو غربي هېوادونو له خوا د پخواني شوروي اتحاد د نفوذ د مخنیوي لپاره کېده. خو پاکستان هڅه کوله، چې له دغو وسلو او مهماتو نه د هند پر ضد جګړو کې استفاده وکړي. غربي هېوادونو به د پاکستان د دې کار مخه نیوله. نو کله چې په کال ۱۹۶۲ کې د چین او هند ترمنځ جګړه وشوه، چې چین د هند پر لداخ او ځینو نورو سرحدي سیمو د ملکیت دعوه لرله، نو له هغې وروسته پاکستان د هند سره د دښمنۍ له امله له چین سره اړیکې جوړې کړې.

خو په کال ۱۹۹۸ کې، چې هند او پاکستان دواړو د اتومي بمونو د چاودنو تجربې وکړې او ځانونه یې اتومي قوتونه اعلان کړل، نو بیا د دوی ترمنځ جګړه د ټولې نړۍ لپاره د اندېښنې وړ موضوع وګرځېده. امریکا تل د دوی ترمنځ د جګړې د مخنیوي لپاره مداخله کړې، ځکه چې امریکا او نور نړیوال نه غواړي چې دوی یو د بل پر ضد اتومي وسله وکاروي، چې نه یوازې به یو بل له‌منځه یوسي، بلکې د نړۍ امنیت به هم له خطر سره مخامخ کړي.

د هند د پراخو عملیاتو پر وړاندې خنډ

د شلمې پېړۍ په اتیایمه لسیزه کې، په افغانستان کې د شوروي اتحاد پر ضد جګړه کې پاکستان نوې وسلې، د فرسایشي جګړې تجربه او روزل شوي ترهګر تر لاسه کړل او له ۱۹۹۰م کلونو راهیسې یې له دغو امکاناتو نه د هند پر ضد په کشمیر او د هند په نورو سیمو کې استفاده پیل کړې ده. د پاکستان جنرالان فکر کوي، چې هغوی به د ترهګریزو عملیاتو او غیرمستقیمې جګړې له لارې هند د کشمیر په مساله خبرو ته مجبور کړي، ځکه چې د نړۍ زبر ځواکونه به هند ته د اتومي جګړې د خطر له امله د پاکستان پر ضد پراخو عملیاتو ته اجازه ور نه کړي.

بلې خوا ته د هند لومړی وزیر نریندرا مودي له خلکو سره ژمنه کړې چې د هغه حکومت به د پاکستان له خوا د هند پر ضد د ترهګریزو عملیاتو په ځواب کې دغه هېواد داسې مجازات کړي، چې بیا به د ترهګریزو بریدونو جرات ونه کړي.

د هند او پاکستان وروستۍ جګړه ډېره لنډه، یعنې درې نیمې یا څلور ورځې وه، او د الوتکو، توغندیو او بې‌پیلوټه الوتکو تر استفادې محدوده پاتې شوه. دا جګړه د مې په شپږمه نېټه هند پیل کړه، او په پنجاب او سند کې یې د ترهګرو پر اډو د توغندیو له لارې برید وکړ. پاکستان د پرمختللي چینایي ټېکنالوژۍ مجهزو الوتکو له لارې د هند درې رافېل نومې (په فرانسه کې جوړې) قیمتي جنګي الوتکې د هند په فضایي حریم کې وویشتې او راوغورځولې او د هند پر هوايي او نظامي مرکزونو یې توغندي وار کړل.

په ځواب کې هند هم په لاهور، راولپنډۍ او نورو ښارونو کې بریدونه وکړل. ښايي چې د هند بریدونه ډېر او اغېزناک وو، خو د خپلو الوتکو د غورځېدو په اړه غلی پاتې شو، نو په تبليغاتي جګړه کې د پاکستان لاس بر شو. هند ته دا هم سخته وه، چې ولسمشر ټرمپ بیا بیا وویل چې جګړه د امریکا په منځګړیتوب ودرېدله او اوربند وشو. پر عکس، هند ادعا وکړه، چې ځکه اوربند وشو، چې پاکستان جګړه وبایلله. خو پاکستان د بري ادعا وکړه، ملي جشنونه یې ونیول، د اردو لوی درستیز ته یې د فیلډ مارشال رتبه ورکړه.

هند پر پاکستان بل برید کوي؟

د پاکستان اردو په تېرو څو کلونو کې د پښتونخوا او بلوچستان په پراخو وسله‌والو جګړو، په ټاکنو کې د درغلیو تورونو، او د عمران خان د ګوند له خوا د سخت مخالفت له امله په سیاسي توګه بدنامه او منفوره شوې وه، خو د هند سره په جګړه کې د بریا د ادعا له امله یې په پنجاب کې بیا محبوبیت تر لاسه کړی دی.

هند له دې امله هم په قهر دی، چې پر ځای د دې چې امریکا د پاکستان له خوا د ترهګرو ملاتړ وغندي، هغه د کشمیر د مسالې د حل خبرې کوي، کومه چې هند بین‌المللي مساله نه ګڼي.

په دې شرایطو کې، د هند لومړي وزیر نریندرا مودي ته په کور دننه سیاسي ستونزې پیدا شوې دي. سیاسي شنونکي په دې نظر دي، چې هند د وروستۍ جګړې له سیاسي پایلو مطمین نه دی، نو ښايي په نږدې راتلونکې کې پر پاکستان یو بل پوځي ګوزار وکړي.

نړۍوالو ته دا اندېښنه پیدا شوې وهچې ښايي د دواړو اټومي هېوادونو ترمنځ جګړه د اټومي وسلو کارونې پړاو ته ورسېږي. جګړه ورځ تر بلې تودېده او د سیمې امنیتي معادلې له جدي ګواښ سره مخ وې.
د جګړې د ګرمېدو په همدې فضا کې، د اسلام‌اباد نړیوال هوايي ډګر د هندي جنګي الوتکو د احتمالي برید له امله وتړل شو. د کابل لپاره د پاکستان ځانګړی استازی محمد صادق د هوا پر ځای د تورخم له لارې او پر ځمکه کابل ته سفر وکړ. نوموړي د می میاشتې په۱۰مه د افغانستان، چین او پاکستان د دولتي چارواکو ترمنځ درې‌اړخیزه غونډه کې ګډون وکړچې کوربه‌توب یې د طالبانو د بهرنیو چارو سرپرست وزیر امیر خان متقي کاوه.

د چین له‌خوا د افغانستان لپاره د دغه هېوادځانګړياستازياو د افغانستان لپاره د پاکستان ځانګړي استازي صادق خان کډون درلود.صادق خان پرخپلې‌ اېکس‌پاڼې لیکلي چې دا درې‌اړخیزه پنځمه غونډه ده.

امیرخان د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت سرپرست وزیر امیرخان متقي د غونډې ګډونوالو ته دا فرصت برابر کړچې د اقتصاد، امنیت، او سیمه‌يیز ثبات په اړه ګډ فکر او همغږي رامنځته کړي.

د غونډې ترڅنګ د پاکستان او چین استازو د طالبانو له رییس‌الوزرا محمدحسن اخوند سره هم کتلي، خو تر ټولو جالبه لیدنه د طالبانو د کورنیو چارو له سرپرست وزیر سراج‌الدین حقاني سره وه، دا ځکه چې د کورنیو چارو وزیر معمولاً په بهرني سیاست کې مستقیم رول نه لري. د سیمې سیاسي شنونکي باور لري چې دا لیدنه یوازې سمبولیکه نه وه، بلکې سیاسي پیغامونه یې هم درلودل.

هغوی وایي چې د غونډې د نه ځنډېدو یو لامل دا وچې پاکستان او چین غوښتل طالبانو ته دا پیغام ورسوي چې د هند او پاکستان ترمنځ د موجوده تاوتریخوالي په شرایطو کې دې طالبان له احتیاطه کار واخلياو د افغانستان له خاورې د هند پر خلاف هېڅ فعالیت ته اجازه ورنه کړي.

دا لیدنه په داسې وخت کې ترسره شوه چې د هند او پاکستان ترمنځ جګړه روانه وه، اوربند نه و شوی او د جګړې د پراخېدو اندېښنه ډېره وه. پاکستانچې په خپل ختیځ سرحد کې د جدي امنیتي ګواښ سره مخ و، نه غوښتل له لویدیځ لوري (یعنې د افغانستان له خاورې) کومه بله خطرناکه ستونزه رامنځته شي.

د چین د ځانګړي استازي حضور هم له همدې امله مهم و، ترڅو د پاکستان غوښتنو ته نړۍوال وزن ورکړي. چین د درې‌اړخیزې غونډې د نه ځنډېدو بل دلیل دا ګڼي، چې د طالبانو او لوېدیځ ترمنځ اړیکې، که مستقیمې وي یا د قطر له لارې، په وروستیو کلونو کې پراخې شوې دي. د امریکا له لوري طالبانو ته د مېلیاردونو ډالرو مرسته شوې ده او دا پوښتنه راپورته کېږي چې دا پیسې د څه لپاره ورکول کېږي؟

چین د افغانستان د ایغور جنګیالیو، او د منځنۍ اسیا د توندلارو ډلو حضور ته د خپلې اوږدمهالې امنیتي پالیسۍ لپاره یو خطر ګڼي. د «یو کمربند، یوه لار» پروژه چې د چین د سترې اقتصادي تګلارې یوه مهمه برخه ده، د بې‌ثباته افغانستان له امله له خطر سره مخ ده.

چینایان باور لري چې د پاکستان په قبايلي سیمو کې د «تحریک طالبان پاکستان» یا ټي‌ټي‌پي فعالیتونه هم د چین-پاکستان اقتصادي دهلېز د پراختیا مخه نیسي، نو ځکه چین هڅه کوي له طالبانو سره دوه‌اړخیزه او درې اړخیزه اقتصادي همکاري زیاته کړي، تر څو طالبان له چین سره د اقتصادي ګټو احساس وکړياو د لوېدیځ او چین تر منځ د اړیکو یو توازن وساتي.

چین له امنیتي اندېښنو پرته، په افغانستان کې سترې اقتصادي ګټې هم تعقیبوي. افغانستان د پخوانۍ ورېښمو لارې پر یوه مهمه برخه بلل کېږياو د سیمې لپاره یې تل اقتصادي ارزښت درلود. چینچې په مکسیکو، برازیل او نورو لرې سیمو کې خپلې پانګونې پراخوي، څنګه به له خپل ګاونډي افغانستان سترګې پټې کړي؟

چین په افغانستان کې د قیمتي طبیعي زیرمو لکه لیتیم، مس، سره زرو او نورو معادنو سره ژوره لېوالتیا لري. دغه هېواد باور لري چې د دغو زیرمو ترلاسه کول به یې اقتصادي ځواک لا پیاوړی کړي، خو همداراز دا هم درک کوي چې لوېدیځ هېوادونه هم پدې سیالۍ کې ښکېل دي او دا به د چین لپاره اسانه ماموریت نه وي.

په تاریخي لحاظ کله چې طالبان په واک کې نه وو او په پاکستان کې اوسېدل، چین له هغوی سره خپلې پراخې اړیکې د پاکستان له لارې تنظیمولې. د طالبانو استازي به د پاکستان له خاورې چین ته تلل او چین به له همدې لارې د طالبانو سره تماس ساته. درې‌اړخیزه غونډې هم د هماغو هڅو تسلسل بلل کېږي.

چین په دې هم ښه پوهېږي چې پاکستان د تېرو پنځه څلوېښتو کلونو راهیسې د افغانستان د قضیې په بدل کې له امریکا مېلیاردونه ډالر ترلاسه کړي دي. له همدې امله چین هڅه کوي له طالبانو سره خپلې نېغ په نېغه اړیکې پراخې کړي، ترڅو د سیمه‌یز نفوذ یوه باثباته تکیه‌ګاه ځان ته جوړه کړي.

د هند او پاکستان ترمنځ د خونړیو جګړو لړۍ یوځل بیا پیل شوې ده. دغو دواړو هېوادونو پخوا درې لویې جګړې او ډېرې کوچنۍ جګړې تجربه کړې دي، چې ډېری یې د کشمیر مسالې سره تړاو درلود.

له هغې ورځې راهیسې چې انګریزانو کشمیر په دوو برخو ووېشه، دا سیمه او د دغې سیمې مظلوم خلک په دوامداره توګه د خونړیو جګړو قرباني شوي دي.

له فلسطین وروسته، د کشمیر غمیزه د اسلامي امت په بدن کې یو زوړ او ژور ټپ دی؛ خو دا جګړه د تېرو جګړو څخه په بنسټیز ډول توپیر لري، ځکه چې دا ځل دواړه خواوې اټومي ځواکونه دي.

که چیري دا جګړه کنټرول نه شي او د اټومي وسلو کارولو ته لار هواره شي؛ نو په داسې جګړه کې به هېڅ ګټونکی نه وي او مسوولیت به یې د هغو کسانو پر غاړه وي چې پیل کړې یې ده.

له پاکستان څخه د بنګله دېش د جلا کېدو لامل هم یو له دغو جګړو څخه و او هند په عملي ډول په دغو جګړو کې ونډه لرله. بالاخره بنګله دېش په ۱۹۷۱ کال کې له لویدیځ پاکستان څخه جلا شو او دا جلاوالی هند تر ټولو لویه لاسته راوړنه ګڼله؛ خو د دې پېښې په تړاو په ډېرو اسلامي هېوادونو کې لوی لاریونونه وشول، د بنګله دېش جلا کېدل او په هغه کې د هند لاسوهنه وغندل شوه.

په افغانستان کې هم د مسلمان ځوانانو غورځنګ په زرنګار پارک کې لوی لاریون وکړ او په هغه لاریون کې شهید انجینر حبیب الرحمن یوه اغیزناکه وینا وکړه. زه هغه وخت په زندان کې او د دغو لاریونونو او غونډو څخه محروم وم؛ خو هغه څه چې زه نن د بنګله دېش په اړه لیکم هغه د مسلمان ځوانانو غورځنګ له خوا شاوخوا ۵۴ کاله مخکې دریځ دی دا یو نوی نظر یا بیان نه دی.

له هغه ورځې راهیسې چې بنګله دېش جوړ شو او شیخ مجیب الرحمن واک ترلاسه کړ بیا د مجیب الرحمن د سیاسي ځای ناستې، د هغه لور شیخ حسینه چې هند ته وتښتېده او هلته یې پناه واخیسته پرته له یوې لنډې مودې د دغه هېواد ټول واک د دې کورنۍ په لاس کې و او حکومتولي یې د ډېلي تر اغیز لاندې وه.

د شیخ مجیب الرحمن لور شیخ حسینه پنځه ځله د لومړۍ وزیرې په توګه دنده ترسره کړه، تر هغه وخته چې په ۲۰۲۴ کال کې د دغې کورنۍ د حکومت په وړاندې یو پاڅون پیل شو او د پراخې وینې تویدنې وروسته لاریون کوونکي وتوانېدل چې د لومړۍ وزیرې ماڼۍ ته داخل شي.

حسینه په تېښته بریالۍ شوه او په هند کې یې پناه واخیسته. هند د بنګله دېشي ځوانانو دغه پاڅون او د هند پلوه حکومت د نسکورېدو پړه پر پاکستان واچول، چې په نتېجه کې یې د پاکستان او هند ترمنځ سیالي یو نوي او حساس پړاو ته داخله شوه.

که څه هم پاکستان د امریکا له خوا د افغانستان په اشغال کې پراخه همکاري لرله ـ امریکا د ځمکې او هوا له لارو له پاکستانه داخله شوه او له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۱۴ پورې ټول امریکايي اکمالات لومړی له پاکستان او بیا له روسیې څخه راتله؛ خو بیا هم امریکا د پاکستان په پرتله هند ته ارزښت ورکړ.

همدا یې لامل و، چې هند د چین پر وړاندې د امریکا ستراتیژیک ملګری ګڼل کېده او پاکستان د چین متحد پاتې شو.

په افغانستان کې د امریکا د حضور پرمهال هند دا فرصت په لاس راوړ، چې یو لوی استخباراتي حضور ولري او د پاکستان په دوو ایالتونو بلوچستان او خېر پښتونخوا کې چې محرومیت احساسوي او د مرکزي حکومت څخه شکایت کوي خپل عملیات پیل کړي.

که څه هم په دې سیمو کې د مرکزي حکومت سره مخالفت کله ناکله په مختلفو بڼو راڅرګند شوی؛ خو د امریکا د ۲۰ کلونو اشغال په جریان کې دې مخالفت جدي او وسله واله بڼه غوره کړه.

ډېری څېړونکي په دې باور دي چې د دې وضعیت اصلي دلیل دا دی، چې امریکا هند ته اجازه ورکړې وه، څو په ازاده توګه خپل استخباراتي فعالیتونه تعقیب کړي. هند ته د ډېرو نورو امتیازاتو سره - سره دا ځانګړی امتیاز هم ورکړل شوی و، چې د افغانستان د ملي امنیت ادارې مشري به تل هند پلوه اشخاصو ته سپارل کېده چې هند د دې ادارې له لارې د پاکستان پر وړاندې اقدام وکړي. د پاکستان پر وړاندې د استخباراتي فعالیتونو لپاره د افغانستان د استخباراتي ادارې د بودیجې لویه برخه د هند له خوا ورکول کېده.

د طالبانو له بیا واکمنېدو او په ځانګړې توګه په ۲۰۲۴ کال کې د بنګله دېش هند پلوه حکومت له نسکورېدو وروسته، د ډېلي او اسلام اباد ترمنځ اړیکې نورې هم ترېنګلې شوې. په بلوچستان او خیبر پښتونخوا کې نه یوازې د خونړیو چاودنو، بریدونو، وژنو پر بسونو او اورګاډو د پراخو بریدونو او د لسګونو دولتي کارمندانو وژنو دوام پیدا کړ، بلکې دا وضعیت د پاکستان نورو ایالتونو ته وغځېد. پاکستاني چارواکو د دې ټولو پېښو پړه د هند پر استخباراتي ادارې واچوله، خو د هند پر وړاندې یې له مستقیم اقدام څخه ډډه وکړه.

له څو کلونو وروسته دا لومړی ځل و، چې د هند تر ادارې لاندې کشمیر کې پر سیلانیانو برید وشو. هېڅ چا د دې برید مسوولیت په غاړه وانه خیست. که څه هم دا برید د هغو لویو بریدونو په پرتله کوچنی و، چې په وروستیو کلونو کې په پاکستان کې شوي وو؛ خو د هند غبرګون ډېر چټګ او له تاوتریخوالي ډک و. تر ډېره شنونکي داسې انګیري چې هند د داسې برید لپاره وار له مخې بشپړ چمتوالی نیولی و.

دوی په پاکستان کې د امنیتي پېښو شدت او خپرېدل د دې برید پیلامه وګنله. له وضعیته داسې ښکاري چې هند یوځل بیا خپل بشپړ ځواک په ډاګه کوي او داسې اراده لري، چې د کشمیر پاتې برخه چې د پاکستان تر ادارې لاندې ده ونیسي. په پاکستان کې کړکیچن سیاسي وضعیت، د امنیتي او وسله والو بریدونو شدت، اقتصادي ستونزې او د کابل او اسلام اباد ترمنځ سستي اړیکې هند هڅولی، چې له دې فرصت څخه ګټه پورته کړي او یوځل بیا د کشمیر د پاتې برخې د نیولو لپاره خپل بخت و ازمايي.

د دې مقالې د لیکلو په وخت کې د دواړو هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو په کچه بشپړ او سمدستي اوربند اعلان شو.

دا ګام وروسته له هغه پورته شو، چې پاکستان د هند د بریدونو په ځواب کې پراخ عملیات ترسره کړل او هند د پاکستان د عملیاتو په مخنیوي ونه توانیدي.

د اوربند په اعلان سره زما په څېر ډېر خلک خوشحاله شوي دي، ځکه دوی نه غواړي چې په دې سیمه کې دې بله خونړۍ جګړه وویني. دوی د مظلومو او بې ګناه خلکو د وینې تویولو څخه ځوریږي. دوی یوازې هغه جګړه مشروع ګڼي چې د ځان د دفاع او د یرغلګرو په وړاندې وي، داسې جګړه چې د هېڅ ملکي ژوند او ملکیت ته پکې زیان ونه رسیږي.

موږ د هند تر ادارې لاندې کشمیر کې د سیلانانو وژنه په هغه ډول غندو لکه څنګه چې په پاکستان یا بل هېواد کې په جوماتونو، عامه غونډو، بسونو او اورګاډو کې بریدونه کیږي غندو. موږ دا کړنې د اجیرو او بې هدفه جنګیالیو کار ګڼو؛ قراردادي قاتلان، بې فرهنګه او بې هدفه، چې هر څوک یې د خپلو ناوړه موخو لپاره ګمارلی شي.

هیڅ ریښتینی مومن، ژمن مسلمان، یا ازادې غوښتونکی مبارز به دا ډول لاره غوره نه کړي.

لکه څنګه چې موږ په خپل هیواد کې عدالت، اسلامي نظام او یو عادلانه حکومت چې د افغانانو لپاره د منلو وړ وي غوښتونکي یو، د ګاونډیو هیوادونو په ګډون په ټولو اسلامي هېوادونو کې د عدالت پلوي او د ظلم مخالف یو. موږ د حقونو دفاع د هر انسان حق ګڼو او موږ د مظلوم څخه دفاع او د ظالم په وړاندې درېدل د هر مسلمان دیني دنده ګڼو.

باید ظلم ونه شي او نه ظلم ونه زغمل شي او د حق او باطل ترمنځ په دې دوامداره مبارزه کې باید هغه طریقه وکارول شي، چې دین او ایمان ټاکلي ده. موږ په هغه اندازه په ګاونډیو هېوادونو کې ناامني او جګړه نه خوښوو، په کومه اندازه چې یې په خپل هېواد کې نه خوښوو.

لکه څنګه چې ټولو هغه کسانو چې هند یې په ټولو برخو کې له پاکستان څخه غوره او پیاوړی ګنلی و، دې جګړې وښودله چې ډېلي غلطه محاسبه کړې وه. لکه څنګه چې ځینو کسان د جګړې له پیل سره خوښي، چکچکي، غلط تعبیرونو، غلط تحلیلونو او د یوې خوا په ملاتړ د غلط پروپاګند سره ملګرتیا کوله؛ خو هرڅه د دوی د تمې خلاف وو.

د پاکستان پوځ په دې جګړه کې ځان بریالی ګڼي او خپله بریا یې په پراخو لاریونونو او غونډو سره ونمانځله. دوی ادعا کوي چې ډېری هندي الوتکې یې رانسکوري او د هند هوایي او دفاعي سیسټم یې فلج کړی دی او په ورته وخت کې د پاکستان الوتکو د هند په لسګونو ښارونو کې د مهمو اهدافو په وړاندې بریالي عملیات ترسره کړي او په خوندي ډول بیرته راستنې شوې دي.

خو په ورته مهال هند دا ادعا ردوي او تر اوربند وروسته هم د «سیندور عملیاتو» د دوام ګواښ کوي.

موږ د هغو کسانو په حالت خواشیني یوو، چې د دې جګړې د پیل په اړه خوښ دي. په دوی کې هغه اشخاص او رسنۍ هم شاملې دي چې یو وخت یې پر افغانستان د شوروي اتحاد د یرغل او بیا د امریکا د یرغل په اړه خوښي او خوشحالي کوله. ځینو یې پرته له دې چې چې نن یا سبا به د دې جګړې لوګی، جګړه ځپلي افغانستان ته راورسیږي، په دې شخړه کې د یوې یا بلې خوا ملاتړ وکړ.

موږ انساني ورورولي او قومي مساوات دیني اصول ګڼو. هغه ګوندونه او غورځنګونه چې د قوميت یا سیمې پر بنسټ ولاړ دي، د دې اصولو سره په ټکر کې دي. محروم خلک حق لري چې د خپلو حقونو د ترلاسه کولو لپاره مبارزه وکړي او هر مسلمان مکلف دی چې د مظلومانو ملاتړ وکړي، خو دا مبارزه باید د هغو شعارونو او ستراتیژیو سره یوځای نه وي چې د وروڼو قومونو ترمنځ کرکه او دښمني رامنځته کړي او د ملتونو او هېوادونو د ویش او تجزیې لامل شي.

د ملت په صفونو کې د یوالي او پیوستون په شعار سره خپل حقونه وغواړئ او د هغوی لپاره مبارزه وکړئ. یو مسلمان نه شي کولی او د هغه ایمان هغه ته اجازه نه ورکوي چې د هغه ګوند یا غورځنګ ملاتړ وکړي، چې د بیلتون غوښتنې او جلاوالي پلوي کوي.

قومي حرکتونه او شعارونه د استعماري قدرتونو له خوا د دوی په مستعمرو کې د ملتونو د وېشلو لپاره ډیزاین شوي وو. اسلام قومي ملتپالنه، قومي شعارونه، قومي تعصب او د دې ډول تعصب لپاره هڅونه غندي.

قران وايي، چې د هر پیغمبر مخالفت د جاهلو قبیلو له خوا شوی و، چې پیغمبر ته یې ویل:«موږ نه شو کولی د خپلو پلرونو دین ستاسو لپاره پریږدو؛ هغه څه چې تاسو وایئ نوي او عجیب دي او موږ دا د خپلو پلرونو په دین کې نه دي لیدلي.»

د قوم او سیمې پر بنسټ د خلکو وېشل او یوې ډلې ته د بلې په پرتله ارزښت ورکول له دیني پلوه منع دي او له عقلي پلوه غیر عادلانه، غیر انساني او زیان رسونکی دی. هر مقصد لرونکی حرکت او مبارزه باید د قومي او سیمه ییزو توپیرونو بنسټ پر ځای باید د حق او باطل، بې عدالتۍ، عدالت، ښه او بد د اصولو پر بنسټ ولاړه وي.

په پاکستان کې، د بلوڅانو د ازادۍ غورځنګ یو داسې غورځنګ دی چې له پاکستان څخه د جلا کېدو او د یو خپلواک بلوڅ دولت د جوړولو غوښتنه کوي، د بل هېواد سره د یوځای کېدو غورځنګ نه دی. تاسو باید پوه شئ چې کله انګریزان له دې سیمې څخه ووتل، نو دوی بلوڅان په درېیو برخو (افغانستان، پاکستان او ایران) وویشل، ځکه چې دوی له انګریزانو سره جګړه کړې وه. لکه څنګه چې د هند مسلمانان په درېیو برخو وویشل: ختیځ پاکستان، لویدیځ پاکستان او هغه مسلمانان چې په هند کې پاتې شول. دوی د کشمیریانو سره هم همداسې وکړل، دوی یې په دوو برخو ووېشل، دوی د پښتنو سره هم همداسې وکړل، د دوی ترمنځ یې د ډیورنډ کرښه راکش کړه. دا کړنې په سیمه کې د دایمې شخړې د رامنځته کولو د هغو مسلمانانو او قبیلو څخه د غچ اخیستلو لپاره وې، چې د برېتانیا په وړاندې یې جګړه کړې وه.

کله چې انګریزانو پر هند یرغل پیل کړ، نو دغه هېواد د مسلمانانو تر واکمنۍ لاندې و. مسلمانانو د اوو پېړیو څخه زیات وخت لپاره هند متحد وساته او د ټولو یرغلونو په وړاندې یې دفاع وکړه. انګریزان ډېر ښه پوهېدل چې که دوی له وېش پرته هند پریږدي، نو واک به یو ځل بیا د مسلمانانو په لاس ولویږي. نن ورځ که چیرې د بلوچستان په نوم یو خپلواک هېواد جوړ شي، نو دا به د ټولې سیمې نقشه کې بدلون راوستلو ته لاره هواره کړي او د ایران او افغانستان بلوڅان به هم وهڅوي چې ورسره یوځای شي. دا حالت به پاکستان، افغانستان او ایران ته د منلو وړ نه وي. یوازینی هېواد چې ښايي دا ډول وضعیت په خپله ګټه وګوري هند دی.

دا به څومره ساده توب وي، که څوک فکر کوي، چې که بلوڅستان د بلوڅ ازادۍ غورځنګ په مشرۍ له پاکستان څخه جلا شي، نو دوی له افغانستان یا ایران سره یوځای شي، یا به افغانانو ته د لوی افغانستان د جوړولو فرصت ورکړل شي؟!

حقیقت دا دی چې د پاکستان تجزیه به د سیمې د نقشې د نوې کېدو لامل شي او د افغانستان د تجزیې لپاره به یوه پیلامه وي. هند به د پنجاب، سند او کشمیر په نیولو راضي نه وي او نه به بلوچستان او خېبر پښتونخوا د سرو زرو په تخته کې کابل ته وسپاري بلکې په کابل کې به خپل ګوډاګی حکومت جوړ کړي.

که هند په خپل ګاونډ کې د بنګله دېش، سریلانکا یا پاکستان په څېر خپلواک او ځواکمن هېوادونه نه شي زغملی، نو څنګه به یو خپلواک او ځواکمن افغانستان ومني چې له پېړیو راهیسې یې پر ډېلي واکمني کړې ده؟

ایا دوی به کله هم د غزنویانو، غوریانو او ابدالیانو واکمني او د دوی په لاس د سومنات ویجاړول هېر کړي؟

تر هغو چې په هند کې واک د افراطي هندو ډلو په لاس کې وي، نه به د هند اقلیتونه خپل بشري حقونه ترلاسه کړي او نه به هند په خپل ګاونډ کې یو ازاد او خپلواک اسلامي حکومت ومني. لکه څنګه چې هند د بنګله دیش په جلا کېدو کې رول ولوباوه په ۱۹۸۰ لسیزه کې یې د تامیل پړانګانو، چې یوه قومي اقلیت ډله ده، مالي او پوځي ملاتړ هم وکړ او له ۱۹۸۷څخه تر ۱۹۹۰ پورې یې ځواکونه په سریلانکا کې په فعاله توګه شتون درلود.

هند یې د یوې خوا ملاتړ یې کاوه او د بلې خوا مخالفت یې کاوه. د شوروي اتحاد پر وړاندې د جهاد پر مهال هند په سیمه کې یوازینی هیواد و چې د روسانو او کمونیسټانو ملاتړ او د مجاهدینو مخالفت یې کاوه.

هرڅوک هغه که افغانان وي یا زموږ ګاونډیان، باید دا حقیقت درک کړي؛ افغانستان نن ورځ په داسې وضعیت کې نه دی چې له چا سره پوځي یا مالي مرسته وکړي. دا هېواد پخپله د نورو مرستو ته اړتیا لري. وضعیت داسې دی چې که بهرنۍ خیریه موسسې خیمې چمتو نه کړي، نو دوی ان د راستنېدونکو کډوالو سره مرسته نه شي کولی. هر هغه څوک چې غواړي د وسله والې مبارزې لاره غوره کړي، باید د افغانانو له تجربې زده کړه وکړي. موږ کمونستانو او بیا شوروي ځواکونو ته ماتې ورکړه. شوروي ځواکونه شاتګ ته اړ شول. دا ماتې او بې وسه شاتګ د متکبر شوروي د امپراتورۍ د سقوط لامل شو.

خو کله چې د مجاهدینو لپاره د اسلامي حکومت د جوړولو وخت راورسید، هغو هېوادونو چې په افغانستان کې د شوروي حضور د ځان لپاره یو جدي ګواښ ګاڼه او د مجاهدینو ملاتړ یې کاوه د مجاهدینو پر وړاندې یوه ګډه جبهه جوړه کړه.

لکه څنګه چې واشنګټن او مسکو د مجاهدینو پر وړاندې ګډ دریځ غوره کړ او خپل سیالي یې یوې خوا ته کړه، ریاض، تهران او نورو سیالو هیوادونو هم همداسې وکړل. د حزب اسلامي ګوند پر وړاندې د جبل السراج ایتلاف هم د همدې سیالو هېوادونو د استخباراتي ادارو په منځګړیتوب او ملاتړ سره جوړ شو.

هیله لرم، چې داسې ورځ راشي، چې په افغانستان او ټوله سیمه کې ریښتینی عدالت او تلپاتې سوله واکمنه شي.