د ننګرهار پخوانی والي او د جمهوري غوښتونکو خوځښت د سیاسي اړیکو مشر
په ټولنه، کورنۍ، ادارو او حتا مشرتابه کې داسې کسان شته چې که څه هم عمر یې د بلوغ حد ته رسېدلی، خو کړنې، چلند او رواني ځانګړنې یې لا هم ماشومانه بڼه لري. دا ډول اشخاص نه یوازې خپل شخصي ژوند ته ستونزې جوړوي، بلکې له نورو سره د تعامل پر مهال هم منفي اغېز لري.
یوه تصوفي مقوله ده چې وایي:حسنات الابرار سیات المقربین
وایي، د ابرارو ښه کارونه مقربینو ته ګناه ده. دا تصوفي مسله ده خو په عام ژوند کې هم مهمه ده.
په ساده ژبه څه معنا؟
که یو ماشوم په کوڅه کې منډې وهي، خاندي او په لاس کې یې کیله یا ډوډۍ وي او هغه خوري، څوک ورته بد نه وایي ځکه د ماشومانو حرکات، منډه او په روانه خوراک بد نه ښکاري.خو که یو مشر کس چې اوږده ږیره ولري، سپینې جامې په غاړه او قره قولي یا پګړۍ یې پر سر وي، که د ماشوم غوندې مڼډې په کوڅه کې ووهي او په روانه خوراک کوي، ټول ورته بد وایي.
دلته په عمل کې تفاوت نشته خو د موقف او مشرتوب په اساس، د یو انسان مسوولیت او مکلفیت ایجابوي چې د ماشومانو غوندې کارونه، خبرې او اکټونه ونه کړي.
په انګلیسي ژبه کې چې لویان د وړو اکټونه کوي ورته Childish Acts وایي. چایلدش اکټس رواني ناروغي ده چې په دغه تصویر کې یې نښې نښانې په ګوته شوې دي او ترجمه یې ده:
۱. په وړه او ستره هره خبره کې بېځایه او له اندازې زیات احساسي غبرګون ښيي.
۲. هېڅکله د خپلو کړنو مسوولیت نه مني، او همېشه ګناه پر نورو ور اچوي.
۳. د دې پر ځای چې ستونزې راساً حل کړي، دروغ وايي او له واقعیت څخه تېښته کوي.
۴. پر منطقي استدلال تکیه نه کوي، بلکې شخصي توهین، بد رد او بېادبانه خبرې کوي.
۵. د احساساتو کنټرول نه لري؛ ژر قهرېږي او له غوسې سره ناوړه غبرګون ښيي.
۶. له حده زیات د پام غوښتنه کوي او هڅه کوي تل د توجه مرکز پاتې شي.
۷. نور خلک سپک ګڼي، تنګوي، او په قصدي ډول بد چلند ورسره کوي.
۸. ځانغوښتونکي یا نرګسمزاجه ځانګړنې لري، چې پکې ځان تر ټولو غوره ګڼل شامل دي.
۹. د رواني دفاع لپاره له ماشومانه تګلارو لکه انکار، تېروتنې پټول او توجیه کار اخلي.
۱۰. د تېروتنې منل، له هغې زدهکړه او بښنه غوښتل ورته یو سخت او ناشونی کار وي.
د مشرتوب او موقف ساتلو غوښتنه دا ده چې په مشرتوب او موقف باندې څوک ملنډې ونه ووهي. د ماشومانو غوندې اکتونو او یا د نورو فرهنګونو اکتونو او کارونو ته څوک تمدن او ازادي نه وایي ځکه یو شانته نړیوال فرهنګ، کلتور او حتا قوانین په نړۍ کې نشته.
البته بعضي ارزښتونه د انساني فطرت، د ولسونو او هیوادونو تر منځ د تګ او راتګ او انکشاف له امله مشترک دي لکه مینه، عاطفه، زړه سواندیتوب، علم، مرسته کول او داسې نور.
د هرې ټولنې ارزښتونه د بلې ټولنې سره توپیر لري. د یوې ټولنې ارزښت د بلې ټولنې لپاره ارزښت نه شمیرل کیږي. حتا په غرب کې هم د هرې سیمې فرهنګ او کلتور د بلې سیمې سره توپیر لري.
د امریکا په زیاتو ښوونځیو کې د هیوادونو د کلتوري ورځې په نوم نمانځنه لري او ماشومان د هغو هیوادونو جامې اغوندې چې له کومو هیوادونو نه یې پلرونه او نیکونه راغلي وي. د اخترونو لپاره هم په زیاتو ښوونځیو کې رخصت وي.
د مارچ د میاشتې اوولسمه نیټه د ایرش (Irish) فرهنګ ورځ د امریکا متحده ایالاتو په ټولو ایالتونو کې نمانځل کیږي. له دې امله موږ باید د خپل هیواد په ښو فرهنګونو وویاړو او د بدو فرهنګونو له ترویج نه ځانونه وساتو.
دې کې شک نشته چې د انسان په فکر او عادتونو کې تغیر راځي خو دا تغیر باید افراطي تغیرات نه وي. افراط او تفریط په ټولو مسایلو کې انسان او ټولنه د خپل مسیر نه منحرف کوي.
دلم بایسکلم په فکري لحاظ د مثبت فکر لپاره ښه خبره ده خو وایي له کلي ووځه خو له نرخه مه وځه.
په دې توګه د ټولنې او بیلابیلو کمیونټیو د ځینو منل شویو ارزښتونو په مقابل لوري حرکت کول مثبت فکر او مثبت تغییر نشي ایجادولې بلکې دا ډول حرکتونه د دې باعث کیږي چې هم له خپلو نه یو څوک تجرید شي او هم د نورو د فرهنګ او کلتور سره توافق ونشي کولی.
په اخره کې انسان د انزوا حالت ته ځي او د انزوا حالت په شخصي او سیاسي ژوند کې ډیرې نورې رواني او سیاسي ستونزې زیږوي چې هم انسان، هم کورنۍ او هم ټولنې لپاره زیانمن ثابتیدلی شي. د دا ډول کسانو پېژندنه او ورسره د مسلکي او هوښیار چلند تګلاره مهمه ده.
هغه نه یوازې د ستر امپراتور په توګه وځلېد، بلکې د قومي یووالي، عدالت او ستراتیژیکو سیاسي مهارتونو له مخې یې د افغان دولت بنسټ کېښود.
د هغه تر مشرۍ لاندې، افغانستان له یو ویشلي، قبیلوي او شخړو ډک جوړښت څخه یو منظم، یو موټی او د قومونو ترمنځ د تفاهم پر بنسټ په امپراتورۍ ته واوښت. تاجک، هزاره، هندو، سېکهـ، ترکمن، نورستاني، ازبک، بلوچ او پښتانه ټول د هغه په لښکر، دولت او مشورتي شورا کې خپل ځانګړی او موثر ځای درلود.
احمد شاه ابدالي د افغانستان په نوې تاسیس شوې جغرافیه کې د هر قوم حق ته د درناوي فکر ایجاد کړ، د منابعو عادلانه وېش یې تضمین کړ او د دولتدارۍ په ډګر کې یې د دین، دود او سیاسي حکمت ترمنځ یو ارزښتناک توازن بنسټیز کړ.
نن د جون درېیمه د افغان ملت د امپراتور احمد شاه ابدالي د مړینې ۲۵۳م تلین دی. دا ورځ یوازې د یوه پاچا د مرګ یاد نه دی، بلکې د یو ملت د بیا زېږېدو، د قومونو د یووالي او د عدالت د نظام د بنسټ کېښودو یوه تاریخي خاطره ده.
احمد شاه ابدالي چې د دراني امپراتورۍ بنسټ یې کېښود، نه یوازې یو زړور جنرال، بلکې یو ستر ملتپال، د سیاست او عدل هوښیار لارښود و.
د یو موټي افغانستان جوړول
احمد شاه ابدالي چې وروسته د "احمد شاه بابا" لقب یې واخیست، د ۱۷۴۷ ز کال په جولای میاشت کې د کندهار په شوربازار کې د قومي مشرانو تر مشورې وروسته د افغانستان د پاچا په توګه وټاکل شو.
دا ټاکنه، چې د پښتني دود له مخې د "خوږو اوبو له کاسې" سره مل وه، د هغه د ولسي مشروعیت ښکارندویي کوله.
له تاجکستانه تر عربي بحیرې، له پنجابه تر بلخ او بخارا پورې د ده تر ولکې لاندې پراخې سیمې راټولې شوې.
ابدالي ا نه یوازې د ختیځو قومونو ترمنځ یووالی راوست، بلکې د لرغوني خراسان د سیاسي، اقتصادي او فرهنګي تجدید هڅه یې وکړه.
د قومونو یووالي او د ټولشموله امپراتورۍ جوړښت
د احمد شاه ابدالي ستره لاسته راوړنه د قومونو ترمنځ وحدت و. هغه دا درک کړې وه چې یو باثباته امپراتوري یوازې هغه وخت دوام مومي چې ټول قومي او مذهبي اقلیتونه پکې شراکت ولري. هغه د پښتنو، تاجکانو، ازبکانو، بلوچو، هزارهګانو، سېکانو، هندوانو، او نورو سره داسې تعامل درلود، لکه څنګه چې د یوه ملت جوړونکو ته ښایي.
ابدالي د قدرت انحصار نه کاوه. د ده په دربار کې تاجکان د مالیاتو مسوولین، ازبکان د سواره پوځ مشران، هزارهګان د لوجستیک مسوولین او هندوان د سوداګرۍ او خزانو مسوولان وو.
دا تنوع یوازې یو تاکتیکي انتخاب نه و، بلکې د ده د سیاسي فلسفې یوه مهمه برخه وه.
د عدلي نظام بنسټ او شریعتمحوره اصلاحات
احمد شاه ابدالي یو عادل واکمن و، چې د شریعت پر اصولو ولاړ عدلي نظام یې نافذ کړ. ده قاضيالقضات، مفتیان او محلي قاضیان وټاکل او پر هغوی یې نظارت کاوه. د شرعي اصولو او قبیلوي دود ترمنځ توازن یې را منځته کړ، څو هم دیني عدالت تأمین شي او هم قومي تعادل وساتل شي.
احمد شاه ابدالي همداراز د غنیمتونو او مالیاتو د راټولولو لپاره د بیتالمال بنسټ کېښود او له هغه څخه یې د پوځ، عامه خدماتو او دربار لګښتونه برابرول. ده په لومړي ځل په بیت المال کې د حساب ورکونې بنسټ کېښود.
د جګړې او ډېپلوماسۍ مهارتونه
د ابدالي ستراتیژیک مهارتونه یوازې د شمشېر په زور نه بلکې د سیاست، مذاکراتو او ډېپلوماسۍ له لارې هم ښکارېدل. هغه نه یوازې د هند په میدانونو کې بریاوې لرلې، بلکې له ایران، عثماني خلافت او چیني واکمنانو سره یې هوښیار تعامل درلود.
د ۱۷۶۱م پاني پت جګړه د ده تر ټولو مهمه نظامي لاسته راوړنه وه، چې پکې یې د هند ستر مرهټه ځواک مات کړ. دا جګړه د مسلمانانو د واک د بېرته احیا کولو لپاره یوه مهمه شېبه وه. سره له دې چې احمد شاه وروسته له بریا څخه هند ته د واک غځولو هڅه ونه کړه؛ خو دا یې ښودله چې دی یو غارتګر نه، بلکې یو ملتپال امپراتور و.
فرهنګي پانګه، مذهبي زغم او ژبنی وحدت
احمد شاه ابدالي، چې خپله شاعر هم و، فرهنګي ارزښتونو ته ځانګړې پاملرنه کوله. ده د دربار له لارې د ادب، تصوف، تاریخ او دیني علومو ودې ته زمینه برابره کړه. د هغه د دربار رسمي ژبې پښتو، دري او ترکي وې او دا ژبنۍ رنګارنګي یې د ملت جوړونې وسیله ګڼله.
ده د دیني زغم پالیسي درلوده. سره له دې چې احمد شاه سني حنفي و؛ خو د شیعه اقلیتونو پر ضد یې تعصب نه کاوه. په هند کې د سېکانو، هندوانو او نورو مذهبي ډلو معابد یې نه ړنګول، بلکې له هغوی سره یې د مالیې او مذهبي ازادۍ په بدل کې سوله ساتله.
میراث او د اوسني افغانستان لپاره پیغام
احمد شاه ابدالي یوازینی پاچا و چې د ملتپالنې، قومونو د یووالي، اسلامي عدالت او فرهنګي زغم تر منځ یې یو ځانګړی توازن وساته. د هغه د سیاست سترې تګلارې نن هم د یوه یو موټي، باثباته، او ملتمحوره افغانستان لپاره لارښود کېدی شي.
نن چې افغانستان یو ځل بیا د قومي، مذهبي او سیاسي شخړو له امله د ګډوډۍ تر منځ پروت دی، د احمد شاه بابا د فکر او میراث بیا احیا کول یوه اړتیا ده، نه انتخاب.
احمد شاه بابا، د ملتجوړونې او عدالت سمبول
احمد شاه بابا یوازې د یو قوم قهرمان نه و، بلکې د افغانستان د ټولو قومونو د یووالي سمبول و. هغه افغانانو ته هویت ورکړ، هېواد ته حدود او دولت ته نظام وټاکه. هغه افغانانانو ته دا ورښودله چې یو افغان کیدل د ژبې، قوم، یا سمت تابع نه، بلکې د یووالي، عدالت او وفادارۍ پرېکړه ده.
ابدالي نه یوازې د افغانانو، بلکې د منځنۍ اسیا، هندوستان او ایران د تاریخ یوه مهمه څېره ده. هغه د خپلې پوهې، زړورتیا او بینالاقوامي لید له برکته وکولای شول چې یو بېثباته سیمه د یو قوي امپراتورۍ په بڼه راټوله کړي.
هغه افغانان سره یو موټي کړل، اقلیتونو ته یې ځای ورکړ، عدالت ته یې ارزښت ورکړ او یو داسې میراث یې پرېښود چې تر نن ورځې د افغانانو د ویاړ سرچینه ده.
د می په ۲۵مه د خبرو د نچوړ په توګه ملا هبت الله یو له هغو اشخاصو و، چې د طالبانو د مشرتابه لپاره پرې هوکړه وشي؛ خو داخلي کړکېچ لا هم و، ځکه د ملا عمر ورور او زوی د ملا عمر له مرګ وروسته د طالبانو د مشرۍ حق خپل ګاڼه او کله چې ملا اختر محمد منصور ووژل شو، یو ځل بیا دا مساله راپورته شوه.
همدا راز د ملا محمد رسول ډله چې د طالبانو له تحریک څخه جدا شوې وه ځان یې د افغانستان د اسلامي امارت د عالي شورا رییس اعلان کړی و، هم په دې کړکېچ کې ښکېله وه او ملا هبت الله یې د امیر په توګه نه مانه.
دا کړکېچ که څه هم اوږدمهاله و؛ خو یوازې د څو ورځو په تېرېدو سره د ۲۰۱۶ کال د می په۲۹ مه هبت الله اخوندزاده د طالبانو د تحریک امیر وټاکل شو.
له قومي اړخه ملا هبت الله نورزی کندهاری دی؛ خو مذهبي لار یې خشنه دیوبندي ده چې د طالبانو په لیکو کې ګڼ چارواکي یې مستقیم او غیر مستقیم شاګردان پاتې شوي دي.
هغه د روسانو سره د جګړې پر مهال له مولوي محمد یونس خالص سره ګوندي اړیکه درلوده او په کندهار کې یې د طالبانو د اوسني رییس الوزرا ملا محمد حسن اخوند تر قوماندې لاندې جګړه کوله.
ولې ملا هبت الله د طالبانو امیر وټاکل شو؟
که څه هم ملا هبت الله د طالبانو په لومړۍ دورې کې کومه نوموتې دنده نه لرله؛ خو د طالبانو پخواني مشر ملا عمر سره یې نېږدې اړیکې درلودې.
په ۲۰۱۶ کال کې د طالبانو غړي ملا عبدالمنان نیازي رسنیو ته ویلي وو، چې د ملا عمر او ملا هبت الله تر منځ د احترام اړیکه موجوده وه او د ځانګړي اعتبار له مخې ملاعمر نوموړی د نظامي محاکمو د لوی رییس په توګه په دنده ګومارلی و.
د طالبانو د حکومت له سقوط وروسته نوموړی د یوې لنډې مودې لپاره په کندهار کې پاتې شو او بیا کوېټې ته لاړ او هلته یې د کچلاغ په دارالعلوم کې تدریس پیل کړ.
وروسته له هغې چې د ملا محمد عمر د مړینې خبر تایید شو او ملا اختر محمد منصور د طالبانو د امیر په توګه وټاکل شو، ملا هبت الله یې د مرستیال په توګه دنده پیل کړه. په همدې مهال ملا هبت الله یو له هغو اشخاصو و، چې په ډېرې چټکۍ سره یې له پاکستاني استخباراتو سره خپلې اړیکې ورغولې.
د ملا اختر محمد منصور له وژل کېدو وروسته د ملا هبت الله د امیر ټاکل کېدو پروسې که څه هم ډېر وخت ونه نیوه خو له جنجالونو او خفګانونو خالي نه وه.
هغه له څو اړخونو تر نورو طالب مشرانو غښتلی و، چې لاندې یې تشریح کوو.
مذهبي اړخ او ستخت دریځي
د ۲۰۱۷کال د جولای پر ۲۶مه طالبانو د هلمند ولایت د ګرشك ولسوالۍ پر امنیتي پوستو او نظامي مرکزونو سخت بریدونه وکړل. د دوی لومړی برید د موټر بم ځانمرګي برید په بڼه ترسره شو، چې د ولسوالۍ امنیتي کمربند یې مات کړ. د نښتو په ترڅ کې طالبانو څو امنیتي پوستې ونیولې، خو په فقیرو کلي کې د "باري" په نوم یو نظامي مرکز یې پر وړاندې ټینګ ودرېد. د دغه مرکز نیول سخت او خونړی کار و. طالبانو ته اړتیا وه، چې د لاسي بمونو په وسیله یې دیوالونه وولي او د چاودیدونکو موادو په مرسته پیاوړي خنډونه له منځه یوسي. دا خونړی ماموریت د طالبانو د «منتظره قطعې» ځانمرګو ته وسپارل شو، چې د مولوي هبت الله زوی خالد عبدالرحمن هم پکې و. خالد ځانمرګی ونه کړ، خو کله یې چې د مرکز دفاعي دیوالونو ته چاودیدونکي مواد ځای پر ځای کول، په خپلو چاودېدونکو توکو والوت او ومړ.
د هغه په اړه ویل کیږي، چې د پلار او مور په اجازه د ځانمرګي بریدپه ماموریت وتلی و.
هبت الله دې ته « استشهادي برید» ووایه او طالبانودا پېښه د «شهادت»یو ویاړ وباله او ویې ویل چې دا د دوی د مشر د اخلاص نښه ده. دغې مسالې ملا هبت الله د طالبانو تر منځ لا محبوب کړ او هغه یې د خپلې ډلې یو داسې امیر یاد کړ چې پر خپل فکر ولاړ او د کورنۍ قربانۍ ته هم تیار دی.
ملا هبت الله د طالبانو د مشرانو تر منځ د مذهبي علم له اړخه د لوړې درجې څښتن، شیخ الحدیث او شیخ القران شمېرل کېده، چې د جګړې په تړاو یې له همدغې مدرسې ګڼې فتواوې ورکړې دي.
له مذهبي اړخه د هغه فتوا له بل هر دیني عالم غښتلې برېښېده او له بل اړخه د کچلاغ د دارالعلوم د یو مدرس په توګه یې فتوا ټولو مستقیمو او غیرمستقیمو شاګردانو ته د منلو وړ وه.
نوموړي په ۲۰۰۳، ۲۰۰۴ او ۲۰۰۶ کلونو کې ځانګړې فتواوې ورکړې، په افغانستان کې یې جګړه جهاد وباله او کله چې په ۲۰۱۶ کې یې ملا یعقوب مجاهد او سراج الدین حقاني مرستیالان وټاکل شول د یوې فتوا په خپرولو سره په افغانستان کې جګړې شدت پېدا کړ.
قومي اړخ:
له قومي اړخه هم ملاهبت الله له هغې قبیلې دی چې همېشه یې د اڅکزیو پر وړاندې جګړې کړې دي. هغه په قوم نورزی دی چې د درانیو یوه پښه بلل کیږي.
د هغه په ټاکنه کې د قوم مساله هم جدي او مهمه وه؛ ځکه د جمهوري دولت پر مهال په کندهار کې اڅکزیان واکمن وو او یوازیني خلک چې مخالفت یې کولی شوای، نورزیان وو.
نظامي او استخباراتي اړخ:
که څه هم ملا هبت الله هېڅ ډول نظامي تجربه نه درلوده؛ خو په داسې حال کې چې د جمهوري دولت له خوا د طالبانو پر وړاندې جګړه په شدت روانه وه؛ طالبانو ته له بل هر څه د یو داسې کس مشري مهمه وه چې له دیني او مذهبي اړخه یې فتوا او خبره وزن ولري او ملا هبت الله تر ټولو ښه انتخاب بلل کېده.
د جګړې چارې تر ډېره د نورزو یو شمېر قوماندانانو، د ملا عمر کورنۍ(ورور او زوی)، سراج الدین حقاني او د ملا اختر محمد منصور نېږدې دوستانو چې له ایران سره یې نېږدې اړیکې درلودې، پر غاړه لرلې.
د نورزو د قوماندانانو او ملا اختر محمد منصور د نېږدې ملګرو لکه ابراهیم صدر، ملا نعیم بړېڅ، قیوم ذاکر، ملا شیرین، یوسف وفا، عبدالاحد طالب او یو شمېر نورو له اقتصادي اړخه هم یاده جګړه تمویل کړه، چې ګڼ یې د نړۍوالو بنسټونو او متحده ایالاتو له خوا د ایران، پاکستان او افغانستان تر منځ د مخدره توکو په قاچاق تورن وو.
د ملا هبت الله نېږدې دوستان، شاګردان او د شاګردانو شاګردان چې په ۲۰۱۶ کال کې یې د جګړې واګي په لاس کې لرل هم د ملا هبت الله لپاره د انتخابېدو ښه دلیل و.
له یو اړخه ملا هبت الله د پاکستاني استخباراتي کړیو سره نېږدې اړیکې لرلې او له بل اړخه د طالبانو د پخواني مشر ملا اختر محمد منصور نېږدې دوستانو چې ګڼ یې د هبت الله شاګردان وو له ایران سره د دوستۍ مخینه لرله، چې له امله یې د طالبانو د امیر په توګه د ملا هبت الله ټاکل کېدل حتمي کړل.
د هبت الله په ټاکنه کې د کچلاغ د مدرسې اهمیت:
په کچلاغ کې د ملا هبت الله مدرسه د بلوچستان ایالت د کوېټې ښار ته نږدې د "کچلاغ" په نوم یوه سیمه کې ودانه وه، چې د افغانستان پولې ته ډېره نږدې ده. دا سیمه د طالبانو د مشرانو لپاره له اوږدې مودې راهیسې یو مهم مذهبي او ستراتیژیک پټنځای ګڼل کېږي.
مدرسه الحقانیه کچلاغ یا د کچلاغ دارالعلوم د طالبانو د مذهبي زده کړو یو له مهمو مرکزونو څخه و، چې ملا هبت الله اخوندزاده پکې تدریس کاوه.
دا مدرسه د کوېټې ختیځ ته نږدې پرته ده او له همدې ځایه د طالبانو دیني، مذهبي او فکري روزنه کېده، چې هر چا نه شول کولی په اسانۍ ورته لاره پېدا کړي.
د پخواني جمهوري دولت دواړو ولسمشرانو حامد کرزي او محمد اشرف غني د کچلاغ مدرسه د پاکستاني استخباراتو مرکز باله.
دا مدرسه ځکه مهمه وه، چې د امکاناتو له اړخه ډېره غښتلې، استادان یې د دیوبندي فکر لرونکي سختدریځي ملایان وو او د ملا هبت الله په څېر شیخ الحدیث هم پکې تدریس کاوه.
د دغې مدرسې اهمیت په دې کې هم دی، چې په افغانستان کې د جمهوري دولت پر ضد د جګړې فتوا له همدغې مدرسې اعلان شوې وه او دا مدرسه د طالبانو د مذهبي مشروعیت یوه منبع وه.
د کچلاغ دا مدرسه د هغه ډول تفسیر او فقهې مرکز و چې د طالبانو په فکري جوړښت کې مهم رول لري. هلته تدریس کېدونکي مضامین د سختدریځه دیوبندي مکتب له زاویې وړاندې کېدل.
د یادې مدرسې سره په ۱۲ کیلومترۍ کې د پاکستان د پوځ یو مهم مرکز D134 موجود و، چې له امنیتي اړخه د دغې مدرسې اهمیت لوړوي او د طالبانو د مشرتابه لپاره د امن ځای په توګه شهرت دا روښانوي چې استخباراتي ملاتړ یې غښتلی و.
د یوې داسې مدرسې مشر مدرس چې طالبانو ته د مذهبي مشروعیت منبع وي، د طالبانو د مشر په توګه د هغه شخص د ټاکل کېدو احتمال زیاتولی شي.
د پورته ټولو شاخصونو په نظر کې نیولو سره ملا هبت الله نهه کاله وړاندې د طالبانو امیر وټاکل شو او د هغه واکمني لا هم دوام لري.
د ملا هبتالله نړۍلید؛ نهه کلن معلوماتي او اطلاعاتي زندان
ملا هبتالله اخوندزاده د دیوبندي مکتب له خورا سختدریځو پیروانو څخه دی، چې نه یوازې د غیراسلامي ټولنو په اړه سخت او تند لید لري، بلکې د ښځو د تعلیم، مدني ارزښتونو، غربپالنې او عصري ټېکنالوژۍ په اړه هم ژور منفي ذهنیت لري. هغه د شریعت تر نامه لاندې، د خشنو مذهبي تعبیرونو د تطبیق پلوی دی.
د طالبانو د قطر دفتر یوه غړی چې نه غواړي نوم یې واخیستل شيوايي، "ملا هبتالله په خپل ټول ژوند کې نه راډیو اورېدلې، نه یې تلویزون لیدلی او نه یې له عصري ډیجیټال رسنیو سره تماس درلود." دا څرګندونې د دې نښه ده چې نوموړی په یوه سختبندیزلګولي او محدود معلوماتي محیط کې ژوند کوي.
خو هبت الله ته نږدې سرچینې وايي، چې واک ته له رسېدو وروسته نوموړی په ډېر ندرت سره بي بي سي راډیو اوري او نورې رسنۍ نه ګوري، له همدې امله د طالبانو یو شمېر مشران هڅه کوي چې خپلې خبرې د بي بي سي له لارې ور ورسوي.
ایا هبتالله د اطلاعاتي زندان زنداني دی؟
"اطلاعاتي زندان" (Informational Isolation) هغه حالت ته ویل کېږي، چې یو فرد یوازې د یوې محدودې او همفکره حلقې له لوري محاصره وي، ټول معلومات، تحلیلونه او راپورونه یوازې د همدې تړلې شبکې له لوري ورته رسیږي. دا ډول افراد له رسنیو سره هېڅ تماس نه لري، د نړۍ له بدلونونو ناخبره وي او د واقعیتونو، انتقادونو او بدیلو نظرونو پر وړاندې یې ذهن تړلی پاتې شي.
ملا هبت الله یې غوره بېلګه بلل کیږي.
د تایید خونې اثر (Echo Chamber)
کله چې یو مشر یوازې هغه ډول معلوماتو ته لاسرسی ولري چې د ده له موجودو لیدلورو سره مطابقت لري؛ نو دا وضعیت "Echo Chamber" یا د تایید خونې حالت رامنځته کوي. په داسې چاپېریال کې مخالف نظریات یا خو پټ پاتې کېږي، یا ورته د دښمنۍ په سترګه کتل کېږي. پایله دا وي چې د مشر تفکر نور هم تعصبي، مطلقانګار او سختدریځ کېږي، ځکه هېڅوک ورته نه وايي، "تاسو تېروتلي یاست" یا "خلک ناهیلي او ناراضه دي."
نهه کلن اطلاعاتي محبس
ملا هبتالله اخوندزاده له ۲۰۱۶م کال راهیسې په یوه سخت محافظت شوي او منزوي محیط کې ژوند کوي. د هغه د ناستو، لیدنو او تماسونو حلقه له یوې ډېرې محدودې استخباراتي، مذهبي او وفادارې کړۍ څخه جوړه ده. نه رسنیو ته څرګندېږي، نه له ازادو نظریو سره مخامخ کېږي، نه د کوم ډېسکورس برخه ګرځېدلی، نه له ټېکنالوژۍ سره بلد دی او نه له نړیوالو تحولاتو څخه ژور درک لري.
دغې نهه کلنې اطلاعاتي انزوا، نه یوازې د ده پر فردي نړۍلید باندې مستقیم اغېز کړی، بلکې د طالبانو د پالیسیو سختدریځه بڼه، د ښځو د تعلیم پر بندیز، له نړۍوالو سره پر محدودو اړیکو او د ټولنې د ازادۍ پر ځپلو یې هم ژور اثر کړی.
تر هغې چې د طالبانو مشر له دې معلوماتي زندانه ونهوځي او له ازادو سرچینو، انتقادونو، بدیلو نظریو او واقعیتونو سره تماس پېدا نه کړي، د طالبانو په سیاستونو کې کوم بنسټیز بدلون نهشي راتلی. اطلاعاتي محبس یو فرد یوازې نه منزوي کوي، بلکې د ټول ملت برخلیک یرغمل کوي.