په ایران کې د رژیم بدلون امکان لري؟

اسراییل د پنجشنبې په شپه پر ایران هوایي بریدونه وکړل او دا بریدونه د جمعې په شپه بیا تکرار شول، چې دې د دواړو دښمنو هېوادونو تر منځ تقابل تر بې‌ساري کچې پورته یوړ. دا هغه جګړه ده چې له کلونو راهیسې پټه روانه وه، خو په ۲۰۲۳ کال کې د ایران د متحد حماس له خوا د اسراییل پر ضد له برید وروسته علني شوه.

سیمه‌ییزې امنیتي سرچینې وايي، تهران نشي کولی همدومره موثر بریدونه وکړي، ځکه د حماس له برید وروسته چې د غزې جګړه یې راوپاروله، اسراییل د ایران د توغندیزو وړتیاوو او نظامي شبکو لویه برخه له منځه وړې.

د ایران دولتي خبري اژانس ایرنا وویل، چې تهران د جمعې په ورځ سلګونه بالیستیک توغندي د غچ اخیستلو په موخه پر اسراییل توغولي. خو د اسراییل پوځ وویل چې دا شمېر تر ۱۰۰ کم وو او زیاتره یې یا ویشتل شوي یا خپل هدف ته نه دي رسېدلي. تهران تېره شپه یوځل بیا تل ابیب او د اسراییلو نور ښارونه په نښه کړل، چې اسراییل هم په ځوابي بریدونه کې د ایران مختلفې سیمې او هوايي ډګرونه په نښه کړي دي.

سیمه‌ییزو امنیتي سرچینو ویلي، د ایران مشرتابه، چې ځان کم احساسوي، نه غواړي د اسراییلي پوځي فشار په وړاندې ضعیف وبرېښي، او دا چاره د لا زیاتې شخړې امکان زیاتوي ، چې په دې کې پټ بریدونه یا دا خطرناک انتخاب چې ژر تر ژره اټومي وسلې جوړې کړي، هم شامل دي.

کارپوهان وايي، د اټومي وسلو نه خپرېدو تړون څخه وتل به د ایران یو جدي ګام وي، ځکه دا به دا معنا ولري چې تهران غواړي د یورانیمو د بډاینې پروګرام ګړندی کړي څو د اټومي وسلو لپاره مواد چمتو کړي.

ایراني مشرتابه لا تر اوسه دا نه دي ویلي چې دوی به د یکشنبې په ورځ د عمان په غونډه کې، چې له متحده ایالاتو سره د اټومي پروګرام په اړه د بن بست خبرو شپږم پړاو دی، ګډون کوي که نه، خو ایراني چارواکي وايي، چې نورې دا خبرې اترې بې معنا دي او د هیچا ننواتې او د جوړجاړي خبرې به ونه مني.

د تهران سیمه‌ییز نفوذ د اسراییل د بریدونو له امله سخت اغېزمن شوی، له حماس نه نیولې تر حزب‌الله، حوثیانو او عراقي ملیشو پورې ټول په تدریج او د یوه پلان له مخې ځپل شوي. سربېره پر دې، د سوریې د ولسمشر بشار الاسد چې د ایران نږدې متحد و، له واکه لري کېدل هم یو ستر زیان و.

د لوېدیزو بندیزونو له امله د ایران د نفتو صادرات هم سخت محدود شوي او د اسعارو د سقوط، لوړ انفلاسیون، د انرژۍ او اوبو کموالي په ګډون اقتصاد یې له یو شمېر بحرانونو سره مخ دی.

یو سیمه‌يیز کارپوه، سارکیس نعوم رویټرز ته وویل، « هغوی له هېچا نه شي کولی غچ واخلي. اسراییل د ایران امپراتورۍ دړې وړې کوي، ټوټه ټوټه او اوس یې دننه هم د رژیم پر نه ماتېدونکي تصور شک پیدا کړی. دا یوه ستره ضربه ده».

د اسراییل بریدونو د جمعې او شنبې پر شپو هم دوام درلود، د تهران او نورو ښارونو کلیدي تاسیسات هدف وګرځول شول.

د ایران د بهرنیو چارو وزارت د نظر څرګندولو غوښتنې ته ځواب نه دی ورکړی.

د ایران ستر مذهبي مشر، ایت‌الله علي خامنه‌یي، د جمعې په ورځ سخت دریځ درلود، ویې ویل، « اسرایل جګړه پيل کړې، او یوه تریخ تقدیر ته به ورسېږي».

100%

اټومي انتخاب

د خلیجي څېړنو مرکز مشر عبدالعزیز الساغر وايي ایران اوس په یوه ګوښه حالت کې دی او ډېر محدود انتخابونه لري.

یو انتخاب دا کیدای شي چې په پټه دا ډاډ ورکړي چې د یورانیمو بډاینه به بنده کړي او اټومي وړتیاوې به له منځه یوسي، ځکه علني تسلیمیدل به د کورني غبرګون سبب شي.

بله لاره دا ده چې پټ جنګ ته بېرته وګرځي، لکه څرنګه یې چې په ۱۹۸۰مو کلونو کې د امریکا او اسراییل سفارتونه او پوځي تاسیسات هدف وګرځول.

درېیمه، او تر ټولو خطرناکه لاره دا ده چې د اټومي وسلو نه خپرېدو له تړون څخه ووځي او یورانیم بډایه کول ګړندی کړي.

الساغر خبرداری ورکوي چې دا به د جګړې اعلان وي او نه یوازې داسراییل، بلکې د امریکا او نورو لوېدیزو قدرتونو نړیوال غبرګون به رامنځته کړي.

ټرمپ ویلي چې ایران باید هېڅکله اټومي وسله ترلاسه نه کړي. هغه د پنجشنبې په ورځ بیا دا خبره تکرار کړه: «ایران باید د اټومي وسلې د ترلاسه کولو هیله پريږدي.»

اوس مهال ایران تر ۶۰ سلنې پورې یورانیم بډایه کوي، چې د وسلو د جوړولو لپاره اړین ۹۰ سلنې ته نږدې دي. د ملګرو ملتونو د اټومي څار اداره وايي چې ایران د نهه بمونو د جوړولو لپاره مواد لري.

ستره ضربه

د اسراییل بریدونود ایران اټومي تاسیسات، د بالیستیک توغندیو فابریکې، نظامي مشران او اټومي ساینسپوهان هدف ګرځولي. نتنیاهو ویلي دا د یوې اوږدمهالې جګړې پیل دی څو ایران اټومي وسلې جوړې نه کړي.

دوه سیمه‌ییزې سرچینې وايي، لږ تر لږه ۲۰ لوړپوړي ایراني مشران وژل شوي. د وسله‌والو ځواکونو لوی درستیز، د سپاه پاسداران قوماندان حسین سلام، او د فضايي ځواک مشر امیر علي حاجي‌زاده پکې شامل دي.

د کارنیګي یو تن کارپوه حاج علي رویټرز ته وویل، « دا یو لوی برید و، لوړې څېرې، مشران، د ایران پر نظامي مشرتابه او د توغندیو پروګرام سخت اغېز. بې‌ساری برید و».

سیما شاین، چې مخکې د موساد یوه مشر شنونکې وه او اوس د اسراییل د ملي امنیت د مطالعاتو انستیتوت کې څېړنه کوي، وايي، « د امریکا له همکارۍ پرته به اسرایل په یوازې سر د ایران د اټومي پروګرام له منځه وړلو توان ونه لري، نو که امریکا برخه نه وي، زه فکر کوم د ایران د اټومي پروژې یو شمېر برخې به پاتې شي».

یوه لوړپوړي سیمه‌يیز چارواکي چې له ایران سره نږدې اړیکې لري، رویټرزته وویل چې د جمعې بریدونو یوازې ستراتیژیک زیان نه دی اړولی، بلکې د ایران مشرتابه یې تر بنسټه ولړزله.

هغه وویل، « سرغړونه اوس په وېره او ناڅرګندتیا بدله شوې. دننه په نظام کې اضطراب زیات شوی، نه یوازې د بهرني ګواښ له امله، بلکې د واک په تړاو اندېښنه هم شته».

یوه پخواني معتدل ایراني چارواکي وویل، چې کله په ۲۰۲۰ کې جنرال قاسم سلیماني د ټرمپ په امر ووژل شو، له همغه وخته رژیم په زوال پیل وکړ. هغه زیاتوي، « له همغه وخت راهیسې، اسلامي جمهوري دولت نشوای کولی خپل سیمه‌ییز نفوذ بېرته ترلاسه کړي او دا برید ښايي د پای پیل وي».

100%

هغه خبرداری ورکړ، چې که مظاهرې پيل شي او رژیم له زور څخه کار واخلي، دا به سخته تمامه شي، ځکه خلک له کلونو راهیسې له بندیزونو، انفلاسیون، او سختو ځپنو سره مخ دي.

په یوه ویډیويي وینا کې، چې وروسته له بریدونو خپره شوه، نتنیاهو وویل، « زموږ جګړه له تاسې سره نه ده، بلکې له دې ظالم رژيم سره ده چې تاسې يې ۴۶ کاله ځورولي یاست. زه باور لرم چې ستاسې د ازادۍ ورځ نږدې ده».

دا امید چې رژیم بدلون وکړي، ښايي په دې دلیل هم وي چې اسراییل دومره زیات مشران هدف وګرځول، څو د امنیتي سیستم مرکز ګډوډ کړي.

سیما شاین وايي: « دا کسان ډېر مهم وو، ډېر تجربه لرونکي، د کلونو کار تجربه يې لرله او د رژیم د ثبات، په ځانګړې توګه د امنیتي ثبات مهمه برخه وو».

ایراني دولتي رسنۍ وايي، لږ تر لږه دوه اټومي ساینسپوهان فریدون عباسي او محمد مهدي طهرانچي د تهران په بریدونو کې وژل شوي.

د امپراتورۍ زوال

د ایران تر ټولو قوي سیمه‌ییز متحدحزب‌الله هم دا مهال له سختو ستونزو سره مخ دی.

د بریدونو له پيل مخکې حزب‌الله ته نږدې امنیتي سرچینو رویټرز ته ویلي وو، چې دا ډله به د ایران د غچ اخیستلو برخه نه شي، ځکه دا کار به اسراییلي بمبارۍ بیا پر لبنان پیل کړي. تېر کال د حزب‌الله پر ضد د اسراییل جګړه، دا ډله کمزوري کړه. د مشرتابه ډیرو کسانو وژل، زرګونه جنګیالي له لاسه وتل او جنوبي لبنان او بیروت کې یې مرکزونه له منځه تلل، ددې ډلې لپاره مرګوني ګوزارونه وو.

که ایران او اسرایل مستقیمه جګړه پیل کړي، نو دا جګړه به ژر تر ژره د خلیجي هېوادونو خاورې ته وغځېږي، چې د دواړو تر منځ پراته دي او هلته امریکایي نظامي اډې هم شته.

یو خلیجي چارواکي رویټرز ته ویلي، هغه خلیجي سلطنتونه چې د واشنګټن متحد دي، له بریدونو وروسته یې خپلو ادارو ته دننه لارښوونې کړې دي چې له داسې پاروونکوڅرګندونو ډډه وکړي، چې ښايي ایران پرې غوسه شي.

شنونکي وايي، ټرمپ کولی شي د اسراییل د بریدونو له عواقبو استفاده وکړي څو ایران بېرته د اټومي خبرو مېز ته راولي خو دا ځل به ایران ډېر منزوي وي او ښايي ډېر ژور امتیازات ورکړي.

یو سیمه ییز کارپوه سارکیس نعوم وايي، « یوه خبره روښانه ده: د ایران امپراتوري د زوال په حال کې ده. خو ایا دوی کولی شي دا زوال اداره کړي؟ په نظامي وسایلو نه، یوازې یوه لاره پاتې ده: خبرې اترې».

یوه تصوفي مقوله ده چې وایي:حسنات الابرار سیات المقربین

وایي، د ابرارو ښه کارونه مقربینو ته ګناه ده. دا تصوفي مسله ده خو په عام ژوند کې هم مهمه ده.

په ساده ژبه څه معنا؟

که یو ماشوم په کوڅه کې منډې وهي، خاندي او په لاس کې یې کیله یا ډوډۍ وي او هغه خوري، څوک ورته بد نه وایي ځکه د ماشومانو حرکات، منډه او په روانه خوراک بد نه ښکاري.خو که یو مشر کس چې اوږده ږیره ولري، سپینې جامې په غاړه او قره قولي یا پګړۍ یې پر سر وي، که د ماشوم غوندې مڼډې په کوڅه کې ووهي او په روانه خوراک کوي، ټول ورته بد وایي.

دلته په عمل کې تفاوت نشته خو د موقف او مشرتوب په اساس، د یو انسان مسوولیت او مکلفیت ایجابوي چې د ماشومانو غوندې کارونه، خبرې او اکټونه ونه کړي.

په انګلیسي ژبه کې چې لویان د وړو اکټونه کوي ورته Childish Acts وایي. چایلدش اکټس رواني ناروغي ده چې په دغه تصویر کې یې نښې نښانې په ګوته شوې دي او ترجمه یې ده:

۱. په وړه او ستره هره خبره کې بې‌ځایه او له اندازې زیات احساسي غبرګون ښيي.

۲. هېڅکله د خپلو کړنو مسوولیت نه مني، او همېشه ګناه پر نورو ور اچوي.

۳. د دې پر ځای چې ستونزې راساً حل کړي، دروغ وايي او له واقعیت څخه تېښته کوي.

۴. پر منطقي استدلال تکیه نه کوي، بلکې شخصي توهین، بد رد او بې‌ادبانه خبرې کوي.

۵. د احساساتو کنټرول نه لري؛ ژر قهرېږي او له غوسې سره ناوړه غبرګون ښيي.

۶. له حده زیات د پام غوښتنه کوي او هڅه کوي تل د توجه مرکز پاتې شي.

۷. نور خلک سپک ګڼي، تنګوي، او په قصدي ډول بد چلند ورسره کوي.

۸. ځان‌غوښتونکي یا نرګس‌مزاجه ځانګړنې لري، چې پکې ځان تر ټولو غوره ګڼل شامل دي.

۹. د رواني دفاع لپاره له ماشومانه تګلارو لکه انکار، تېروتنې پټول او توجیه کار اخلي.

۱۰. د تېروتنې منل، له هغې زده‌کړه او بښنه غوښتل ورته یو سخت او ناشونی کار وي.

د مشرتوب او موقف ساتلو غوښتنه دا ده چې په مشرتوب او موقف باندې څوک ملنډې ونه ووهي. د ماشومانو غوندې اکتونو او یا د نورو فرهنګونو اکتونو او کارونو ته څوک تمدن او ازادي نه وایي ځکه یو شانته نړیوال فرهنګ، کلتور او حتا قوانین په نړۍ کې نشته.

البته بعضي ارزښتونه د انساني فطرت، د ولسونو او هیوادونو تر منځ د تګ او راتګ او انکشاف له امله مشترک دي لکه مینه، عاطفه، زړه سواندیتوب، علم، مرسته کول او داسې نور.

د هرې ټولنې ارزښتونه د بلې ټولنې سره توپیر لري. د یوې ټولنې ارزښت د بلې ټولنې لپاره ارزښت نه شمیرل کیږي. حتا په غرب کې هم د هرې سیمې فرهنګ او کلتور د بلې سیمې سره توپیر لري.

د امریکا په زیاتو ښوونځیو کې د هیوادونو د کلتوري ورځې په نوم نمانځنه لري او ماشومان د هغو هیوادونو جامې اغوندې چې له کومو هیوادونو نه یې پلرونه او نیکونه راغلي وي. د اخترونو لپاره هم په زیاتو ښوونځیو کې رخصت وي.

د مارچ د میاشتې اوولسمه نیټه د ایرش (Irish) فرهنګ ورځ د امریکا متحده ایالاتو په ټولو ایالتونو کې نمانځل کیږي. له دې امله موږ باید د خپل هیواد په ښو فرهنګونو وویاړو او د بدو فرهنګونو له ترویج نه ځانونه وساتو.

دې کې شک نشته چې د انسان په فکر او عادتونو کې تغیر راځي خو دا تغیر باید افراطي تغیرات نه وي. افراط او تفریط په ټولو مسایلو کې انسان او ټولنه د خپل مسیر نه منحرف کوي.

دلم بایسکلم په فکري لحاظ د مثبت فکر لپاره ښه خبره ده خو وایي له کلي ووځه خو له نرخه مه وځه.

په دې توګه د ټولنې او بیلابیلو کمیونټیو د ځینو منل شویو ارزښتونو په مقابل لوري حرکت کول مثبت فکر او مثبت تغییر نشي ایجادولې بلکې دا ډول حرکتونه د دې باعث کیږي چې هم له خپلو نه یو څوک تجرید شي او هم د نورو د فرهنګ او کلتور سره توافق ونشي کولی.

په اخره کې انسان د انزوا حالت ته ځي او د انزوا حالت په شخصي او سیاسي ژوند کې ډیرې نورې رواني او سیاسي ستونزې زیږوي چې هم انسان، هم کورنۍ او هم ټولنې لپاره زیانمن ثابتیدلی شي. د دا ډول کسانو پېژندنه او ورسره د مسلکي او هوښیار چلند تګلاره مهمه ده.

په دې تورو ورځو کې ملتونه یا پاشل کېږي یا فولادي کېږي او دا توپیر یوازې یو عنصر رامنځته کولی شي چې رهبري بلل کیږي.

افغانستان چې د تاریخ په اوږدو کې د سلطو، اشغالونو، کورنیو جګړو او مقاومتونو قرباني شوی، د داسې یو ملت مثال دی چې جګړه یې تقدیر نه، بلکې تجربه ده؛ خو له ټولو دغو قربانیو، مقاومتونو او خوږو ارمانونو سره - سره یوه ستونزه بیا هم تل پاتې ده — د ریښتیني رهبرۍ نشتوالی.

رهبري او جګړه:

رهبري په عمومي معنا، د خلکو د جهت، موخې او ارزښت لوري ټاکل دي؛ خو کله چې دا کلمه د جګړې په فضا کې تحلیل شي، خپل وزن، ماهیت او مسوولیت زیاتوي. د جګړې په حال کې رهبر یوازې مدیر نه وي، بلکې د وجدان ژباړونکی، د هویت ساتونکی او د باورونو لوری ټاکونکی وي.

رهبر په جګړه کې هغه څوک دی چې د زړونو امید ژوندی ساتي، د وېرې پر وړاندې ثبات ښيي او د ټوپکونو تر غږ لاندې د انسانیت غږ پورته کوي.

د جګړې له ستر فشار سره، رهبري یوه دوه اړخیزه فریضه ده: د ستراتېژي جوړونه او د ارزښتونو ساتنه.

که دا دواړه له یو بل سره همغږي نه وي، جګړه د ملت د قوت پر ځای د زوال لامل ګرځي.

د جګړې پر مهال د رهبرۍ رول

رهبر د جګړې پر مهال یوازې د جنګي پلانونو ترتیب کوونکی نه دی؛ بلکې د ټول ملت رواني او اخلاقي جهت ټاکي.

د جګړې مشرتابه لاندې مسوولیتونه لري

• ملي یووالی: جګړه قومونه، ژبې او سیمې ویشي. رهبر باید ملت متحد وساتي.
• ارزښتي ثبات: د جګړې پر مهال ارزښتونه اغېزمنېږي؛ رهبر باید د عدالت، کرامت او انساني درناوي دفاع وکړي.
• نفسیاتي رهبري: د وېرې، نا امیدۍ او ستړیا پر وړاندې ولس ته امید، هدف او باور ورکړي.
• د نړۍوال تصویر تنظیمول: رهبر باید د جګړې عادلانه موخه نړۍوالې ټولنې ته هم روښانه کړي.

د افغانستان د جګړو تاریخي تجربه

افغانستان د نړۍ له هغو هېوادونو څخه دی چې جګړه یې یوازې یو فصل نه، بلکې اوږد تاریخ دی. له انګریزانو سره جګړې، د شوروي یرغل، کورنۍ شخړې، د طالبانو رژیم او له ۲۰۰۱ وروسته نیابتي جنګونه — دا ټول د ملت د ارادې تر څنګ، د رهبرۍ له ژور ازمېښت سره مل وو.

د احمدشاه ابدالي څخه تر شاه امان الله او معاصرو جهادي قومندانانو او طالبانو پورې، رهبرۍ تل د جګړې برخلیک ټاکلی؛ خو هرکله چې رهبري د ملي شعور، ارزښتونو او د ولس ارادې پر بنسټ ولاړه وه، بریا نږدې شوې او هر کله چې رهبري د شخصي ګټو، تعصب، پردي تکیې یا واک‌طلبۍ ښکار شوه، ملت ټوټه شوی، مات شوی او د جګړې پر ځای د داخلي وینو د حمام شاهد پاتې شوی.

د افغانستان اوسنی وضعیت او د رهبرۍ بحران

۲۰۲۱م کال په اګست کې کله چې د طالبانو واک ته ستنېدو سره له امریکا او نړۍوالو ځواکونو سره د اوږدې جګړې پای اعلان شو، افغانستان یو ځل بیا د رهبرۍ له تشې سره مخ شو. دا تشه یوازې سیاسي نه وه، بلکې اخلاقي، ارزښتي او ملي وجدان ته یوه لویه ضربه وه.
طالب مشرتابه، که څه هم ځان د اسلامي امارت په نامه معرفي کوي؛ خو د ټول‌شموله رهبرۍ له معیارونو سره نه برابریږي. ولسي ګډون نه شته، قومي توازن له منځه تللی، ښځې له ټولنیز ژوند ایستل شوي، اقلیتونه په ویره کې دي او د ملت اکثریت د چوپتیا، وېرې او بې‌باورۍ حالت تجربه کوي.

دا ډله په شعوري ډول هڅه کوي چې په افغانانو کې د مذهبي افراطیت تومنه پیاوړې او له معاصر ژوند سره فاصله رامنځته کړي.

د اوسني نظام تر ټولو ستره ستونزه دا ده چې رهبري یې نه مشروع ده، نه ملي ښکېلتیا لري او نه ولسي باور لري. دا حالت افغانستان د یوه خطرناک رواني او ټولنیز انفجار پر لور بیایي، ځکه چې ملت نه غږ لري، نه استازیتوب او نه د بدلون قانوني لاره.

د مشروعیت له لاسه وتلی نظام

رهبر چې له ولس څخه نه وي، د ملت د وجدان استازولي نه شي کولی. د طالبانو مشرتابه له ټولنیز واقعیت، نړۍوالو اصولو او د رهبرۍ له اصلي تعریفه لرې پاتې شوی. هغوی د وېرې، امر، او استبداد له لارې د کنټرول هڅه کوي، خو د ولس د زړونو تسخیر نشي کولی.

د بقاء لپاره خطر

د افغانستان اوسنی نظام نه د سولې بنسټ لري، نه د پرمختګ لید او نه د بقاء تضمین. په داسې حال کې چې میلیونونه افغانان بهر ته کډه شوي، کورني اقشار بې‌باور شوي او نړۍوال باور له منځه تللی، ملت یو ځل بیا د هماغه زوړ سوال سره مخ دی: موږ ته مشر یا رهبر پکار دی، که یواځې واکمن؟

د رهبرۍ کمزوري نقطې او پایلې:

• شخصي اجنډاوې د ملي موخو پر وړاندې غالبې شوي.
• قومي تعصب د ملي وحدت ځای نیولی.
• رهبران د ولس له زړونو نه، بلکې د وسلو له ډبرو راپورته شوي.
• د واک ساتنې لپاره د سوله ییزو فرصتونو قرباني شوې.
• او د انتقام له لارې د عدل پر ځای، د نفرت دوام ته لاره پرانیستل شوې.

دا ټولې د رهبرۍ ناکامۍ وې، نه د ملت کمزورتیا

د افغانستان لپاره د رهبرۍ نوی تعریف

افغانستان ته هغه رهبران نه پکار دي چې جګړه د واک د ترلاسه کولو وسیله وګڼي، بلکې هغه رهبران پکار دي چې جګړه د سولې، بیدارۍ او ملي شعور د ودې لپاره وروستۍ ازموینه وګڼي اوس د افغانستان ملت د داسې رهبرانو غوښتنه لري:

• چې د تاریخ له تېرو رهبرانو زده کړه وکړي، نه یې تکرار.
• چې د سولې فرصت ضایع نه کړي، بلکې پیاوړی یې کړي.
• چې د وینې له لارې نه، بلکې د عدالت له لارې قوت رامنځته کړي.
• او د غچ له سیورې نه، بلکې د وژغورلو له احساس سره ملت رهبري کړي.

رهبر هغه څوک نه دی چې جګړه پیل کړي؛ رهبر هغه دی چې د جګړې له منځه ملت ژغوري، ارزښتونه وساتي او د بقاء فلسفه ژوندي وساتي. د افغانستان ملت له جګړو ستړی دی؛ خو له رهبرۍ نه ناهیلی نه دی؛ خو که چېرې رهبري د شعور، عدالت او ملي صداقت پر بنسټ نوې بڼه واخلي.

افغانستان ته هغه رهبر پکار دی چې د جګړې له شور نه د شعور فریاد راوباسي او د وینو له سیوري نه، د انسانیت رڼا پیدا کړي.

د هغې نه وروسته په بلوڅانو کې له پاکستان نه د بیلیدو نهضت زور وموند.

د بلوڅو وسله‌والو ډلو له خوا چریکي جګړه کله کمه او کله زیاته شوه، خو دغې جګړې ادامه پیدا کړه او د پاکستان د پوځ له خوا هم پنځم پوځي عملیات په دوامدار ډول پر مخ ولاړل. د دغو عملیاتو په جریان کې د پاکستان د پوځ استخباراتي څانګو د بلوڅ ځوانانو تری تم کول او د کومې محکمې له پرېکړې پرته وژل پیل کړل. که څه هم د پاکستان پوځ دا کار د بلوڅانو په منځ کې د ویرې خورولو لپاره کاوه، خو له دې سره په بلوڅانو کې د پاکستان پر ضد کرکه او قهر نور هم ژور شو، چې په نتیجه کې یې د بلوڅو ملي مقاومت زور وموند.

د اوسني کال د مارچ په یوولسمه نېټه د بلوچستان د ازادۍ پوځ نومې د بلوڅو بیلتونپالې وسله‌والې ډلې (بی ایل اې) د بولان په دره کې جعفر ایکسپریس نومی ریل ګاډی او پکې سواره خلک وتښتول. په دغه اورګاډي کې لږ تر لږه ۳۸۰ مسافر موجود وو. په دغو مسافرینو کې ګڼ شمېر هغه پوځیان هم وو چې د اختر لپاره رخصت وو او له بلوچستان نه نورو ایالتونو ته روان وو. د بولان په دره کې د درې ورځو جګړو نه وروسته پاکستاني پوځ وکولای شول چې د جعفر ایکسپریس نومی ریل ګاډی د بی ایل اې له جنګیالیو خلاص کړي، خو بی ایل اې ادعا وکړه چې دوی لږ تر لږه د پاکستان د پوځ دیرش تنه عسکر وژلي دي. دغې پېښې په نړیواله میډیا کې پراخ انعکاس وموند. له دې وروسته بی ایل اې او د بلوڅو نورو بیلتونپالو وسله‌والو ډلو هم د بلوچستان په مختلفو سیمو کې پر پاکستاني پوځ بریدونه وکړل، چې پاکستاني پوځ پکې درانده تلفات ولیدل.

د سرمچارانو خلاف شپږم عملیات

د پاکستاني پوځ پر ضد وسله‌واله مبارزه کې برخه‌والو ته بلوڅان په بلوڅۍ ژبه کې "سرمچار" یعنې سرښندونکی وایي.

بلوڅ سرمچاران له تېرو څو کلونو راهیسې په جګړه کې ځانمرګي بریدونه هم کوي. اوس بلوڅ جنګیالي په چریکي بریدونو سربېره اشغالي بریدونه هم کوي. هغوی ځینې قصبې یا ښارګوټی د لږ وخت لپاره اشغال کړي او بیا له پوځ سره اوږدې نښتې وکړي.

پاکستان پر هند تور پورې کوي چې د بلوڅو وسله والو بیلتون‌خوښو سره مرسته کوي، خو تر اوسه یې د دې تور کوم کوټلی ثبوت نه دی وړاندې کړی. پوځ دا تور د پاکستان په پنجاب ایالت کې د بلوڅو د ملت‌پال نهضت پر ضد د کرکې د راپارولو لپاره لګوي، ځکه په پنجابیانو کې د هند پر ضد احساسات ژورې ریښې لري.

د مارچ په میاشت کې د جعفر ایکسپریس ریل ګاډي له تښتولو وروسته د پاکستان پوځ د بلوڅو ملت‌پالو وسله والو ډلو پر ضد نوي او پراخ پوځي عملیات پیل کړل، چې دا په تېرو اته اویا کلونو کې شپږم عملیات دی.

خو په دې خبرې پوهېدل اړین دي چې د پاکستان د پوځ پر ضد د بلوڅانو ملي مقاومت تر وسله‌والې مبارزې پورې محدود نه دی.

دغه نهضت پراخ ولسي بنسټ هم لري. پخوا دغه نهضت د بلوڅو ملت‌پالو ګوندونو او د بلوڅ محصلینو سازمان "بلوڅ سټوډنټس اورګنایزیشن (بی ایس او)" له‌خوا رهبري کېده، خو په کال ۲۰۲۲ کې د "بلوڅ یووالي کمیټې" (BYC) په نوم یو نوی سازمان منځ ته راغلی دی. لکه څنګه چې په دې لیکنه کې وړاندې ویل شوي، د پاکستان پوځ او استخباراتو له‌خوا ملتپال سیاسي فعالین تری تم کېږي، د ځینو تری تم شویو کسانو مړي پیدا شي چې له سختې شکنجې وروسته وژل شوي وي، او د ځینو نورو کسانو تر لسو یا پنځلسو کلونو هېڅ درک نه کېږي. کله چې د تری تم شویو خلکو شمېر تر زرو کسانو واوښت، د هغوی کورنیو غړو د دې ناوړه عمل پر ضد احتجاج وکړ او د هغوی د خلاصون غوښتنه یې وکړه. دوی په کوټه او د بلوچستان په نورو سیمو کې احتجاجي کمپونه جوړ کړل او په نه ستړې کېدونکي توګه یې خپل احتجاج ته ادامه ور کړې ده.

بلوڅ ښځینه معترضانې

په دغو اعتراض کوونکو کې ګڼ شمېر بلوڅانې ښځې هم راووتلې، چې له دې سره دغه نهضت بې‌ساری زور ترلاسه کړ. همدغو سوله‌ ییزو اعتراض کوونکو په کال ۲۰۲۲ کې د بلوڅ یووالي (پیوستون) کمیټه یا په انګلیسي ژبه کې "BYC" په نوم سازمان جوړ کړ. د دغه سازمان مشري تر ډېره د ځوانو ښځو په لاس کې ده. د کمیټې مشره ماهرنګ بلوچ نومېږي. ماهرنګ د طب ډاکتره ده، خو خپل ژوند یې ملي مبارزې ته وقف کړی. د هغې پلار غفار بلوچ د پاکستان د پوځ له‌خوا تری تم شوی و او شکنجه شوی جسد یې پیدا شوی و. د ماهرنګ یو ورور هم تری تم شوی دی. دویمه مشره یې سمی دین بلوچ ده چې د هغې پلار ډاکټر دین محمد بلوچ څوارلس کاله وړاندې تری تم شوی دی. سمی دین او د هغې خور مهلب بلوچ له ماشومتوبه د خپل پلار د لټون او خلاصون لپاره مبارزه کوي. دا دواړې خویندې د پوهنتون محصلانې دي. درېیمه مشره ډاکټره صبیحه بلوچ او څلورمه یې بیبو بلوچ ده.

پاکستاني جنرلان د بلوڅانو په منځ کې د "BYC" د رهبري بې‌ساري محبوبیت له امله سخت وارخطا شوي دي، ځکه ماهرنګ بلوچ او د هغې ملګرې چې د بلوڅو په سیمو کې هرې خوا ته ځي، نو لکونه خلک یې هرکلي ته راوځي. د پاکستانی جنرالانو هېڅ تهدید یا اخطار دغه ځوانې ښځې ونه وېرولې او هغوی خپل سوله‌ ییز مقاومت ته دوام ورکړ. دوه میاشتې وړاندې د "BYC" د رهبري غړي د حکومت له‌خوا توقیف شول او تر اوسه په بند کې دي. د بلوچستان په هر ګوټ کې د ماهرنګ بلوچ پلویانو احتجاجي مظاهرې وکړې، خو د پاکستان په رسنیو کې د دغو مظاهرو خبرونه پوښښ نه مومي. البته د ماهرنګ بلوچ او د هغې د پلویانو پر ضد له ښکاره دروغو ډک تبلیغات په ورځپاڼو او ټلوېزیونونو کې خپرېږي، خو دا خبره څرګنده ده چې بلوڅ ولس دغو تبلیغاتو ته غوږ نه نیسي.

جالبه دا ده چې کله په افغانستان کې طالبانو جګړه کوله، نو پاکستاني جنرالانو به تل ویل چې جګړه سیاسي ده او دا د[ناټو او امریکا] پوځي عملیاتو له لارې نه حل ‌کېږي، خو اوس چې د دوی پر ضد نارینه او ښځې، ټول بلوڅان سړکونو ته راوتلي، نو دوی پوځي عملیات، جبر او اختناق د سیاسي مسالې حل ګڼي.

هغه نه یوازې د ستر امپراتور په توګه وځلېد، بلکې د قومي یووالي، عدالت او ستراتیژیکو سیاسي مهارتونو له مخې یې د افغان دولت بنسټ کېښود.

د هغه تر مشرۍ لاندې، افغانستان له یو ویشلي، قبیلوي او شخړو ډک جوړښت څخه یو منظم، یو موټی او د قومونو ترمنځ د تفاهم پر بنسټ په امپراتورۍ ته واوښت. تاجک، هزاره، هندو، سېکهـ، ترکمن، نورستاني، ازبک، بلوچ او پښتانه ټول د هغه په لښکر، دولت او مشورتي شورا کې خپل ځانګړی او موثر ځای درلود.

احمد شاه ابدالي د افغانستان په نوې تاسیس شوې جغرافیه کې د هر قوم حق ته د درناوي فکر ایجاد کړ، د منابعو عادلانه وېش یې تضمین کړ او د دولتدارۍ په ډګر کې یې د دین، دود او سیاسي حکمت ترمنځ یو ارزښتناک توازن بنسټیز کړ.

نن د جون درېیمه د افغان ملت د امپراتور احمد شاه ابدالي د مړینې ۲۵۳م تلین دی. دا ورځ یوازې د یوه پاچا د مرګ یاد نه دی، بلکې د یو ملت د بیا زېږېدو، د قومونو د یووالي او د عدالت د نظام د بنسټ کېښودو یوه تاریخي خاطره ده.

احمد شاه ابدالي چې د دراني امپراتورۍ بنسټ یې کېښود، نه یوازې یو زړور جنرال، بلکې یو ستر ملتپال، د سیاست او عدل هوښیار لارښود و.

د یو موټي افغانستان جوړول

احمد شاه ابدالي چې وروسته د "احمد شاه بابا" لقب یې واخیست، د ۱۷۴۷ ز کال په جولای میاشت کې د کندهار په شوربازار کې د قومي مشرانو تر مشورې وروسته د افغانستان د پاچا په توګه وټاکل شو.

دا ټاکنه، چې د پښتني دود له مخې د "خوږو اوبو له کاسې" سره مل وه، د هغه د ولسي مشروعیت ښکارندویي کوله.

له تاجکستانه تر عربي بحیرې، له پنجابه تر بلخ او بخارا پورې د ده تر ولکې لاندې پراخې سیمې راټولې شوې.

ابدالي ا نه یوازې د ختیځو قومونو ترمنځ یووالی راوست، بلکې د لرغوني خراسان د سیاسي، اقتصادي او فرهنګي تجدید هڅه یې وکړه.

د قومونو یووالي او د ټول‌شموله امپراتورۍ جوړښت

د احمد شاه ابدالي ستره لاسته راوړنه د قومونو ترمنځ وحدت و. هغه دا درک کړې وه چې یو باثباته امپراتوري یوازې هغه وخت دوام مومي چې ټول قومي او مذهبي اقلیتونه پکې شراکت ولري. هغه د پښتنو، تاجکانو، ازبکانو، بلوچو، هزاره‌ګانو، سېکانو، هندوانو، او نورو سره داسې تعامل درلود، لکه څنګه چې د یوه ملت جوړونکو ته ښایي.

ابدالي د قدرت انحصار نه کاوه. د ده په دربار کې تاجکان د مالیاتو مسوولین، ازبکان د سواره پوځ مشران، هزاره‌ګان د لوجستیک مسوولین او هندوان د سوداګرۍ او خزانو مسوولان وو.

دا تنوع یوازې یو تاکتیکي انتخاب نه و، بلکې د ده د سیاسي فلسفې یوه مهمه برخه وه.

د عدلي نظام بنسټ او شریعت‌محوره اصلاحات

احمد شاه ابدالي یو عادل واکمن و، چې د شریعت پر اصولو ولاړ عدلي نظام یې نافذ کړ. ده قاضي‌القضات، مفتیان او محلي قاضیان وټاکل او پر هغوی یې نظارت کاوه. د شرعي اصولو او قبیلوي دود ترمنځ توازن یې را منځته کړ، څو هم دیني عدالت تأمین شي او هم قومي تعادل وساتل شي.

احمد شاه ابدالي همداراز د غنیمتونو او مالیاتو د راټولولو لپاره د بیت‌المال بنسټ کېښود او له هغه څخه یې د پوځ، عامه خدماتو او دربار لګښتونه برابرول. ده په لومړي ځل په بیت المال کې د حساب ورکونې بنسټ کېښود.

100%

د جګړې او ډېپلوماسۍ مهارتونه

د ابدالي ستراتیژیک مهارتونه یوازې د شمشېر په زور نه بلکې د سیاست، مذاکراتو او ډېپلوماسۍ له لارې هم ښکارېدل. هغه نه یوازې د هند په میدانونو کې بریاوې لرلې، بلکې له ایران، عثماني خلافت او چیني واکمنانو سره یې هوښیار تعامل درلود.

د ۱۷۶۱م پاني پت جګړه د ده تر ټولو مهمه نظامي لاسته راوړنه وه، چې پکې یې د هند ستر مرهټه ځواک مات کړ. دا جګړه د مسلمانانو د واک د بېرته احیا کولو لپاره یوه مهمه شېبه وه. سره له دې چې احمد شاه وروسته له بریا څخه هند ته د واک غځولو هڅه ونه کړه؛ خو دا یې ښودله چې دی یو غارتګر نه، بلکې یو ملتپال امپراتور و.

فرهنګي پانګه، مذهبي زغم او ژبنی وحدت

احمد شاه ابدالي، چې خپله شاعر هم و، فرهنګي ارزښتونو ته ځانګړې پاملرنه کوله. ده د دربار له لارې د ادب، تصوف، تاریخ او دیني علومو ودې ته زمینه برابره کړه. د هغه د دربار رسمي ژبې پښتو، دري او ترکي وې او دا ژبنۍ رنګارنګي یې د ملت جوړونې وسیله ګڼله.

ده د دیني زغم پالیسي درلوده. سره له دې چې احمد شاه سني حنفي و؛ خو د شیعه اقلیتونو پر ضد یې تعصب نه کاوه. په هند کې د سېکانو، هندوانو او نورو مذهبي ډلو معابد یې نه ړنګول، بلکې له هغوی سره یې د مالیې او مذهبي ازادۍ په بدل کې سوله ساتله.

میراث او د اوسني افغانستان لپاره پیغام

احمد شاه ابدالي یوازینی پاچا و چې د ملتپالنې، قومونو د یووالي، اسلامي عدالت او فرهنګي زغم تر منځ یې یو ځانګړی توازن وساته. د هغه د سیاست سترې تګلارې نن هم د یوه یو موټي، باثباته، او ملت‌محوره افغانستان لپاره لارښود کېدی شي.

نن چې افغانستان یو ځل بیا د قومي، مذهبي او سیاسي شخړو له امله د ګډوډۍ تر منځ پروت دی، د احمد شاه بابا د فکر او میراث بیا احیا کول یوه اړتیا ده، نه انتخاب.

احمد شاه بابا، د ملت‌جوړونې او عدالت سمبول

احمد شاه بابا یوازې د یو قوم قهرمان نه و، بلکې د افغانستان د ټولو قومونو د یووالي سمبول و. هغه افغانانو ته هویت ورکړ، هېواد ته حدود او دولت ته نظام وټاکه. هغه افغانانانو ته دا ورښودله چې یو افغان کیدل د ژبې، قوم، یا سمت تابع نه، بلکې د یووالي، عدالت او وفادارۍ پرېکړه ده.

ابدالي نه یوازې د افغانانو، بلکې د منځنۍ اسیا، هندوستان او ایران د تاریخ یوه مهمه څېره ده. هغه د خپلې پوهې، زړورتیا او بین‌الاقوامي لید له برکته وکولای شول چې یو بې‌ثباته سیمه د یو قوي امپراتورۍ په بڼه راټوله کړي.

هغه افغانان سره یو موټي کړل، اقلیتونو ته یې ځای ورکړ، عدالت ته یې ارزښت ورکړ او یو داسې میراث یې پرېښود چې تر نن ورځې د افغانانو د ویاړ سرچینه ده.