هندي خبري شبکه «سیانان – نیوز ۱۸» په یوه تازه خپور کړي راپور کې وایي، چې د پاکستان له لوري د سهشنبې په شپه ناوخته د افغانستان پر خوست او ننګرهار ولایتونو د «بې پیلوټه الوتکو او توغندیزو بریدونو» ترسره کېدل د طالبانو سره په همغږۍ ترسره شوي دي.
راپور وايي، په دغو بریدونو کې د تحریک طالبان پاکستان«ټي ټي پي» پټنځایونو نښه شوې چې له امله یې د یادې ډلې ددرنې مرګ ژوبلې خبر ورکړل شوی دی.
«سي این این – نیوز۱۸» زیاتوي، په عین حال کې، په دغو بریدونو کې د ملکي وګړو د مرګ ژوبلې راپورونه هم ورکړل شوي، چې په وژل شویو کې ښځې او ماشومان هم شامل دي.
دغه شبکې ته د خوست ولایت یو تن اوسېدونکي ویلي: «لومړی دوه چاودنې واورېدل شوې او وروسته پرله پسې څو کوچنۍ چاودنې هم وشوې.»
د دې پېښې عیني شاهدان وايي، د بریدونو له ترسره کېدو وړاندې یې د خوست په فضا کې ډرون الوتکې ليدلې وې.
په ننګرهار کې د شینوارو ولسوالۍ اوسېدونکي « سي این این – نیوز ۱۸ » ته ویلي، چې په ډرون برید کې یو مرکز چې د تحریک طالبان پاکستان«ټي ټي پي» پورې یې تړاو درلود په بشپړ ډول له منځه تللی، خو په خوست کې د سپيرې ولسوالۍ اوسېدونکي وایي چې په بریدونو کې یوه استوګنیزه حویلۍ په نښه شوې ده.
د ننګرهار ځايي طالب چارواکو د دغه ولایت د شینوارو ولسولۍ په ۲۸ ویاله سیمه کې برید تایید کړی، خو د عامل په اړه یې چوپه خوله دي.
بلخوا د طالبانو دفاع وزارت چې ستر مسوولیت یې د هېواد ساتنه او دفاع ګڼل کېږي، له بریدونو۲۴ ساعته وروسته «ډيپلوماټيک دریځ» ته ورته غبرګون ښودلی دی.
دغه وزارت د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، «د افغانستان په خاوره د پاکستاني الوتکو برید چې د ملکي خلکو ښځو او ماشومانو د شهادت سبب شو په کلکه غندو.»
د طالبانو دفاع وزارت دغه بریدونه ظالمانه او له وحشته ډک اقدامات ګڼلي او زیاته کړې یې ده، «داسې د ظلم او وحشت څخه ډک اقدامات د هیچا په ګټه نه دي؛ بلکې د دواړو مسلمانو ملکونو د خلکو ترمنځ د فاصلې پیدا کولو او د دواړو اړخونو ترمنځ د نفرت سبب ګرځي او دغه ډول بېمسوولیته کړنې به پایلې ولري.»
«سي این این – نیوز ۱۸» وایي، چې د اګست په ۲۰مه د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډارد کابل په سفر کې د طالبانو د بهرنیو چارو له وزیر سره لیدلي وو او ویلي یې وو چې د افغان خاورې څخه د پاکستانپر ضد د ترهګرو ډلو د فعالیتونو د مهار لپاره د پام وړ اقدام نه دی ترسره شوي او لا ډیرو اقداماتو ته اړتیا ده.
د یادولو وړ ده، چې د طالبانو بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې پر ننګرهار او خوست ولایتونو د پاکستاني پوځ د بریدونو په غبرګون کې یې په کابل کې د پاکستان سفیر احضار او خپل احتجاجلیک یې وروسپارلی دی.
دغه وزارت د یوې اعلامیې په خپرولو سره وایي، چې د پاکستان پوځ د افغانستان هوايي حریم نقض کړی او ډیورنډ کرښې ته څېرمه یې پر ولسي وګړو بمباري کړې ده.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت ویلي چې د پاکستان له خوا په خوست او ننګرهار کې بمباري د افغانستان د ځمکنۍ بشپړتیا ښکاره نقض او پاروونکی عمل دی.
پاکستان په تېرو کلونو کې هم څو ځلې د افغانستان خاوره په نښه کړې ده، چې د ۱۴۰۳کال د مرغومې په میاشت کې د پکتیکا په برمل ولسوالۍ باندې د پاکستان د هوايي برید له امله لږ تر لږه ۴۶ کسان وژل شوي وو، چې ډېری یې ښځې او ماشومان وو.
دا لومړی ځل نه دی، بلکې له دې وړاندې هم پاکستان د افغانستان پر خاوره برید کړی چې نه یوازې د افغانستان د ملي حاکمیت پر وړاندې ښکاره سرغړونه ده، بلکې د نړۍوالو قوانینو له مخې هم دا ډول بریدونه مشروعیت نه لري.
که چېرې د نړۍوالو بشردوستانه قوانینو، د ملګرو ملتونو د منشور، سیمهییزو تړونونو، د بشري حقونو اصولو او د ګاونډیتوب د اصولي ماهیت په اساس دا ډول بریدونه وڅېړو؛ نو جوتیږي چې دا بریدونه د افغانستان پر خاوره ښکاره تېری، له بشري حقونو سرغړونه او د د نړۍوالو کنوانسیونونو او د ملګرو ملتونو د منشور نقض دی.
۱. د دولتي حاکمیت اصل او د ملګرو ملتونو منشور
د ملګرو ملتونو منشور په دویمه ماده کې د هر دولت د ملي حاکمیت، سرحدي بشپړتیا او سیاسي خپلواکۍ د نه نقض اصل روښانه کړی دی.
د ملګرو ملتونو د چارټر په دویم ارټیکل په څرګند ډول د هر ډول زور استعمال یا د زور ګواښ پر دولتونو بندیز لګوي.
د دې مادې له مخې یوازې دوه استثناوې شته:
د پاکستان وروستي بریدونه په دې دواړو کې نه راځي، ځکه نه امنیت شورا اجازه ورکړې او نه هم د ځانساتنې شرایط ثابت شوي دي.
که څه هم پاکستان بار - بار ادعا کوي چې په افغانستان کې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې پاکستاني طالبان ژوند او فعالیت کوي، خو په وروستیو بریدونو کې یوازې عام وګړي وژل شوي دي.
۲. د ځانساتنې (Self-Defense) ادعا او حقوقي ننګونې
پاکستان ډېر ځله خپلې نظامي مداخلې د ترهګرو ډلو د ځپلو تر نامه لاندې توجیه کوي. خو د نړۍوالو قوانینو له مخې، د ځانساتنې اصل یوازې هغه وخت منل کېږي چې لاندې شرطونه پوره کړي:
په ډرون بریدونو کې چې اکثره ماشومان او ښځې قربانیان دي، د تناسب اصل نه یوازې نقض کېږي، بلکې په نړۍوالو محکمو کې د جنګي جرم په کټهګورۍ کې راځي.
۳. نړۍوال بشردوستانه قوانین او د ملکي وګړو ساتنه
د جنیوا تړونونه (1949) او د هغوی ضمیمه يي پروټوکولونه د جګړو پر مهال د ملکي وګړو د ساتنې اصل بنسټیز ګڼي.
۴. د سیمهییزو تړونونو سرغړونه
پاکستان او افغانستان دواړه د سارک غړي دي. د دې ټولنې منشور د یو بل د خاوري د نه نقض، د ګډې سولې او د غیرمداخلې اصل تاییدوي.
سربېره پر دې، د پاکستان اقدامات د اسلامي کنفرانس سازمان (OIC) له اصولو سره هم ټکر لري، کوم چې د اسلامي هېوادونو ترمنځ د سولې او خپلواکۍ درناوی اړین بولي.
۵. د نړۍوالو بشري حقونو اړخ
د بشري حقونو نړۍوال اسناد لکه:
د ژوند حق یو نهماتېدونکی اصل ګڼي. د ډرون بریدونه چې د بېمحاکمې وژنې سبب کېږي، د ژوندانه د حق ښکاره نقض دی او د نړۍوالو بشري قوانینو پر وړاندې لویه پوښتنه راپورته کوي.
۶. د سیمې او نړۍ پر امنیت اغېزې
د ډرون بریدونه یوازې د سرحدي شخړو د زیاتېدو لامل کېږي. د عامو خلکو وژل د افغانانو پر پاکستان د باور کچه له منځه وړي. د دواړو هېوادونو ترمنځ د دایمي دښمنۍ اور ته تېل اچوي او په نړۍواله کچه دا کړنې د ترهګرۍ د ځپلو پر ځای د افراطي ډلو د جلب او جذب وسیله ګرځي.
که څه هم طالبان په نړۍواله کچه د افغانستان د قانوني حکومت په توګه نه دي پېژندل شوي، خو د واک ټول وسایل یې په لاس کې دي. د همدې له امله د خلکو د ژوند د خوندیتوب او د ملي حاکمیت د دفاع مسوولیت په عملي توګه له دوی سره دی.
د نړۍوالو قوانینو له مخې، حتا de facto واکمن ځواکونه د خلکو د اساسي حقونو په ساتنې مکلف دي. خو که چېرې طالبان که د پاکستان پر وړاندې چوپ پاتې شي، د ولس د اعتماد وروستۍ کچه هم له لاسه ورکوي. که جدي غبرګون ښکاره کړي، د پاکستان له سختو سیاسي فشارونو سره به مخ شي.
دغه وضعیت طالبان د یوې حقوقي او سیاسي معضلې سره مخامخ کړي دي.
د طالبانو د ګڼو چارواکو کورنۍ، کاروبارونه او سیاسي اړیکې په پاکستان کې ځانګړې ریښه لري، دوی د یاد ریښه يي مجبوریت په اساس نه شي کولی چې د پاکستان پر وړاندې ورته عمل وکړي او یا هم یو غښتلی دریځ ونیسي.
د خوست، ننګرهار او کونړ ډرون بریدونه د نړۍوال حقوقي نظام له نظره هېڅ ډول مشروعیت نه لري. دا بریدونه د افغانستان پر ملي حاکمیت، د خلکو پر ژوند او د سیمهییزې سولې پر ثبات ښکاره ګواښ دي.
افغانستان په هغه وخت کې کولی شي چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته شکایت وکړي، چې دا هېواد نړۍوال رسمیت ولري.
همدا رنګه د نړۍوالې جزایي محکمې (ICC) له لارې د بشري حقونو د سرغړونو دوسیه ثبت کړي او سیمهییزو سازمانونو لکه، سارک او اسلامي همکاریو سازمان له لارې د پاکستان پر ضد ډېپلوماټیک فشار زیات کړي.
دا چې دا مهال افغانستان په نړۍواله کچه هېڅ ډول رسمیت نه لري، نو اوسني حاکمان هم حق نه لري چې په ملګرو ملتونو او یا نورو نړۍوالو سازمانونو کې د شکایت دوسیه ثبت کړي.
خو دا چې د ډرون ړانده بریدونه یوه بشري سرغړونه ده، اړتیا ده چې نړۍواله ټولنه چوپ پاتې نه شي.
که نړۍواله ټولنه د دغو بریدونو پر وړاندې بېپروا پاتې شي، نه یوازې د افغانستان خاورې ته به تاوان رسېږي، بلکې د نړۍوالو قوانینو اعتبار هم تر پوښتنې لاندې راځي.
باخبره سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې پخواني ولسمشر حامد کرزي د هبتالله اخوندزاده پلاوي ته ویلي، چې له هېواده نه وځي.
د سرچینو په وینا ښاغلي کرزي ټینګار کړی، چې افغانستان یې هېواد دی او نه غواړي له هېواده ووځي.
د طالبانو د مشر د پلاوي او حامد کرزي د لېدني د دقیق وخت په اړه څه نه دي ویل شوي.
سرچینې زیاتوي، چې دغه پلاوي حامد کرزي ته د هبتالله اخوندزاده پنځه مادهییز دستورلیک سپارلی دی.
د دغه دستورلیک یوه کاپي افغانستان انټرنشنل ترلاسه کړې ده، چې په هغه کې «د طالبانو د رژیم اطاعت، د هر ډول سیاسي او رسنیزو فعالیتونو منع او په ملي او نړیوالو مسلو د تبصرو پر محدودیت» ټینګار شوی دی.
په دغه دستورلیک کې لیکل شوي:«د مشهورو شخصیتونو ستاینې، د ځانګړو مناسبتونو نمانځل، یا د ملي او نړیوالو مسلو په اړه څرګندونې کول» منع دي.
سرچینو دا هم ویلي، چې په دې ورستیو میاشتو کې د بهرني ډېپلوماټانو او کرزي ترمنځ لېدني هم محدودي شوې دي.
کرزي د وروستي ځل لپاره میرویس عزیزي سره لېدلي او په دغه لېدنه کې یې د برېښنا او انرژۍ په برخه کې د پانګې اچونې او د یادې پروژې د عملي چارو د پیل په اړه خوښي ښودلي.
کرزي په تېرو څلورو کلوونو کې څو ځله له بهرنیو ډېپلوماټانو سره لېدلي او کله نا کله یې په ځانګړي توګه د نجونو د زده کړو په اړه څرګندونې کړې دي. هغه د ښځو او نجونو د زده کړو او کار له ملاتړو څخه دی او له طالبانو یې غوښتي چې د نجونو ښوونځي پرانیزي او ښځو ته د کار اجازه ورکړي.
دغو سرچینو ویلي، چې طالبانو له کرزي غوښتي چې د ښځو د زده کړو او کار په اړه له څرګندونو ډډه وکړي.
حامد کرزي څه موده وړاندې پر کونړ د پاکستان د هوايي برېدونه په اړه اندېښنه څرکنده کړې وه، د تقاعد شویو کارکوونکو د معاشونو د ورکړې په اړه یې د طالبانو د پرېکړې هرکلی کړی و او د افغانستان د خپلواکۍ د ورځې په اړه یې پیغام خپور کړی و.
دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو د مشر مخبرانو د حامد کرزي شخصي خبرې ثبت کړې، چې پخواني ولسمشر پکې ویلي، دی د هبتالله سیاسي ژوند پای ته رسوي او هبتالله ترې ډېر وېرېږي.
سرچینې وایي، د طالبانو د مشر مخبرانوله یوه مېلمه سره د حامد کرزي شخصي خبرې ثبت کړې دي.
کرزي په دې لیدنه کې مېلمه ته ویلي: «ملا هبتالله له هیچا دومره نه وېرېږي لکه له ما، ځکه زما حضور د هغه سیاسي ژوند پای ته رسوي او زه یې پر وړاندې یوازینی ریښتینی سیاسي ګواښ ګڼل کېږم».
د دې لیدنې د وخت او مېلمه په اړه معلومات نه دي ورکړل شوي.