هندي ډیپلوماټان: هند باید د ملګرو ملتونو له تایید پرته د طالبانو رژیم په رسمیت و نه‌پېژني

نوموړې زیاته کړې، چې د ژمي په رانږدې کېدو سره د روغتیايي وسایلو د کمښت، د وبا په څېر ناروغیو د زیاتېدو او د طبیعي ناورینونو د پرله‌پسې اغېزو له امله، د افغانستان خلک له جدي بشري ناورین سره مخ دي او د بېړنیو مرستو اړتیا اوس تر بل هر وخت زیاته شوې ده.

د وروستیو راپورونو له مخې، د کونړ، لغمان، ننګرهار او نورستان ولایتونو په ګڼو ولسوالیو کې زلزلو درانه مالي او ځاني زیانونه اړولي دي.

د سیمه‌ییزو سرچینو په وینا، په دغو ولایتونو کې لږ تر لږه ۲۲۰۵تنه مړه او تر ۳۶۴۰زیات ټپیان شوي دي. همدارنګه، په سلګونو کورونه نړېدلي، ښوونځي، جوماتونه او کلینیکونه زیانمن شوي او زرګونه کورنۍ د ژوند تېرولو لپاره بې له سرپناه پاتې دي.

په عین وخت کې د زلزلو له امله د څښاک اوبو ککړتیا د «وبا» د خپرېدو اندېښنې زیاتې کړې دي او د روغتیايي مرکزونو د وسایلو کمښت د درملنې بهیر له ستونزو سره مخ کړی دی.

حجه لحبیب ټینګار کړی، چې اروپايي ټولنه له افغان ولس سره د دوامدارې مرستې ژمنه لري او د نړۍوالو مرستندویو بنسټونو په همغږۍ هڅه کوي، څو د زیانمنو سیمو خلکو ته بېړنۍ مرستې په وخت ورسېږي.

هغې زیاته کړه، چې د طبیعي ناورینونو، اقتصادي ستونزو او د بنسټیزو خدمتونو د نشتوالي له امله د میلیونونو افغانانو ژوند له سختو ننګونو سره مخ دی او نړۍواله ټولنه باید د افغانانو د ژغورنې او د بشري ناورین د مخنیوي لپاره ګډ، منظم او اغېزمن اقدام وکړي.

د تېرې دوشنبې په ورځ (د تلې ۱۴مه) یادې محکمې په افغانستان کې په سیستماتیک ډول د ښځو ځپنې د مستندولو لپاره د افغانستان په ګډون له بېلابېلو هېوادونو ۱۷ څارنوالان، متخصصین او قاضیان معرفي کړل.

دغې محکمې ته له افغانستان څخه ۳ کسان هر یو یې ازاده راز محمد، محب مدثر او بنفشه یعقوبي د څارنوالانو، له برېتانیا او هسپانیا څخه ۲- ۲ کسان، له ایران او افغانستان څخه یو- یو کس د متخصصینو، له هسپانیا ۳ کسان، له افغانستان، مصر، ایټالیا، سوېلي افریقا او هند څخه یو- یو کس د قاضیانو په توګه معرفي شوي دي.

100%

دغه محکمه په افغانستان کې د طالبانو له لوري د ښځو او نجونو د ځپنې په تړاو شواهد راټولوي او له ارزونو وروسته خپلې موندنې رسمي نړۍوالو قضايي بنسټونو ته وړاندې کوي.

د دغې محکمې جوړوونکي وايي، اصلي موخه یې په افغانستان کې په سیستماتیک ډول د ښځو د ځپنې مستندول او په دې برخه کې ځواب ورکړې ته د طالبانو اړ کول دي او زیاتوي: «له رسمي قضايي بنسټونو سربېره د افغان ښځو د حقونو ورکړې د تقویت او ځواب ورکړې ته د طالبانو د اړ کولو لپاره د دغه ډول ولسي میکانیزم رامنځته کول ډېر مهم و.»

د دغې ولسي محکمې لومړنۍ اعلامیه به د جمعې په ورځ (د تلې په ۱۸مه» صادره او وروستی حکم به په لېندۍ میاشت کې صادر شي.

دغه ولسي محکمه سره له دې چې الزامي قانوني اجرايي واک نه‌لري او غیر رسمي ده، خو کېدای شي د طالبانو لپاره په سیاسي، اخلاقي او ان حقوقي برخو کې سرخوږی جوړ او همداراز به د طالبانو په تړاو د رسمي قضايي بنسټونو پر پرېکړو اغېز وکړي.

د شنونکو په باور، په دغې محکمه کې به د طالبانو تر ولکې لاندې افغانستان کې د ښځو د کړاونو او ناخوالو په تړاو د نړۍوالو معلومات ډېر او ورسره به پر نړۍوالې ټولنې فشارونه زیات شي، څو د طالبانو پر وړاندې لا ډېر اقدامات وکړي.

دغه محکمه د رواداي، د افغانستان د بشري حقونو او ولسواکۍ سازمان، د بشري حقونو د مدافعانو او د سیاسي مطالعې د څېړنیز سازمانونو د ګډ اېتلاف او د مادرید د وکیلانو ټولنې له لوري جوړېږي.

او دا چې دغه ولسي محکمه کولی شي د افغان ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو په پالیسیو کې بدلون راولي؟ ځواب منفي دی، ځکه دغې ډلې د نړۍوالو محکمو او فشارونو ته ډېر محدود غبرګون ښودلی دی.

خو له دې ټولو سره سره د بشري حقونو اړوندو ډېریو کورنیو او نړۍوالو بنسټونو د دغې محکمې له جوړېدو ملاتړ کړی دی.

نوموړې ټینګار وکړ، چې ملګري ملتونه باید په افغانستان کې د بشري حقونو د سرغړونو د ثبت، د عدالت د تامین او د جنایتونو د معافیت د پای ته رسولو لپاره یو خپلواک څېړنیز میکانېزم جوړ کړي.

جویس بوکورو زیاته کړه، چې په افغانستان کې د ښځو د حقونو نقض، د بشري حقونو له مدافعانو سره تاوتریخوالی او سرغړونکو ته د سزا نه ورکولو فرهنګ د نړۍوال څار او عدلي تعقیب غوښتنه کوي.

نوموړې د بشري حقونو د مدافعانو د شبکې (HRD+) هم وغوښتل، چې په نیویارک کې خپله ونډه نوره هم پیاوړې کړي، څو د بشري حقونو د مدافعانو ترمنځ ګډه همغږي او اغېزمنه مدني مدافعه لا پیاوړې شي.

د بښنې نړۍوال سازمان له ملګرو ملتونو او نړۍوالو بنسټونو غوښتي، چې د افغان مېرمنو، فعالانو او د بشري حقونو د مدافعانو خوندیتوب او د خپلواک څېړنیز میکانېزم د عملي کېدو لپاره بېړني ګامونه پورته کړي او د هغوی غږ د نړۍوالو پرېکړو په مرکز کې وساتي.

د یادولو وړ ده، چې د افغان فعالانو پر وړاندې تاوتریخوالی، د ښځو پر کار او زده‌کړو بندیز او د مدني فضا محدودېدل د عدالت او حساب ورکونې اړتیا نوره هم ډېره کړې ده، هغه اړتیا چې د بوکورو په وینا «یوازې د یوه ګډ نړۍوال اقدام له لارې پوره کېدای شي.»

راپور وايي، سره له دې چې نړۍواله نا‌ثباتي، د سوداګرۍ د تګلارو بدلونونه او روانې شخړې لا هم د سیمې د اقتصاد پر وړاندې ګواښونه دي، خو د ځینو هېوادونو اقتصادي اصلاحات او پانګونې د مثبت بدلون نښې ښيي.

د راپور له مخې، د سیمې په هغو هېوادونو کې چې د تېلو واردوونکي دي لکه افغانستان، د خصوصي سکټور د فعالیتونو، د کرنې د بیا راژوندي کېدو او د داخلي پانګونې له امله د اقتصادي وضعیت د نسبي ښه‌والي تمه کېږي.

نړۍوال بانک ټینګار کړی، چې د ښځو د کار بازار ته د لا زیاتې ونډې برابرول د سیمې د اقتصادي ودې لپاره بنسټیز اهمیت لري. راپور زیاتوي، چې په سیمه کې له پنځو ښځو یوازې یوه یې په رسمي توګه د کار په بازار کې ګډون لري، چې دا د نړۍ تر ټولو ټیټه کچه ده.

په نړۍوال بانک کې د افغانستان، منځني ختیځ، شمالي افریقا او پاکستان د څانګې مرستیال عثمان دیون ویلي: «موږ باید په بازار کې د ښځو د ګډون د خنډونو د لرې کولو لپاره زړور او ‌پراخ اقدامات وکړو، ځکه د ښځو د پوره ظرفیت کارول کولای شي د سیمې اقتصاد له بنسټه بدل کړي.»

د راپور له مخې، د ښځو د کار ونډې زیاتوالی کولای شي د هېوادونو د عادي وګړو عاید له ۲۰تر ۳۰سلنې پورې لوړ کړي او دا ګټه د افغانستان او ورته اقتصادونو لپاره هم اغېزمنه بلل شوې ده.

نړۍوال بانک زیاته کړې، چې د سیمه‌ییزو اصلاحاتو ترڅنګ، د افغانستان د اقتصاد د پیاوړتیا لپاره د خصوصي سکټور پراختیا، د ښځو اقتصادي ګډون او د کرنې ملاتړ بنسټیز رول لري.

دغه راپور په داسې حال کې خپرېږي، چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د پخواني حکومت زرګونه مسلکي کارکوونکي، استادان، او دولتي مامورین له خپلو دندو اېستل شوي او پر ځای یې د طالبانو د ډلې اړوند ملایان او نږدې کسان ګومارل شوي دي. د دغو بدلونونو له امله نه یوازې د ادارو د وړتیا کچه راټیټه شوې، بلکې د هېواد د اقتصاد، تعلیم، روغتیا او اداري خدماتو پر بنسټیزو برخو یې هم ژورې منفي اغېزې کړې دي.

له دې سره، ګڼ شمېر بشردوستانه بنسټونه او نړۍوالې مرستندویه ادارې په افغانستان کې د روان اقتصادي کړکېچ، بې‌روزګارۍ، لوږې او د زرګونو کډوالو د ستنېدو له امله د احتمالي انساني ناورین خبرداری ورکړی دی. د دغو بنسټونو په وینا، که نړۍواله ټولنه ژر تر ژره له افغان ولس سره مالي او بشري مرسته ونه کړي، نو د میلیونونو افغانانو ژوند به له جدي ګواښ سره مخ شي، په ځانګړي ډول ښځې، ماشومان او بې‌ځایه شوې کورنۍ چې اوس د سخت ژمي او د خوراکي توکو د کمښت له ستونزو سره لاس او ګرېوان دي.

افراسیاب خټک د سې‌شنبې په ورځ (د تلې ۱۵مه) په خپله اېکس پاڼه خبرداری ورکړی، چې منځنی ختیځ او سوېلي اسیا د لویو قدرتونو د تودو لوبو پر میدان بدلېدونکی دی.

خټک د پاکستان او امریکا تر منځ اړیکو او همداراز د بګرام په تړاو د ډونالډ ټرمپ د وروستیو څرګندونو په تړاو وايي: «پاکستان امریکا ته ورجوخت شوی، د امریکا نظر په بګرام دی.»

افراسیاب خټک په مسکو کې د افغانستان په تړاو د مسکو مشورتي نننۍ غونډې په تړاو وايي، چې په مسکو کې چین، روس او ایران د امریکا د نفوذ مخنیوي ته راغونډ شوي او نوموړی زیاتوي: «له نوې جګړې څخه د هېواد ژغورل د طالبانو د وس کار نه دی، دوی باید یوه پراخ ملي حکومت ته لار پرېږدي.»

د یادونې وړ ده، چې د سې‌شنبې په ورځ (د تلې ۱۵مه) د افغانستان په اړه په مسکو کې د «مسکو مشورتي» اوومه غونډه د امیرخان متقي په ګډون د روسیې، هند، ایران، قزاقستان، چین، قرغیزستان، پاکستان، تاجکستان، ترکمنستان او ازبکستان د استازو په حضور سره ترسره شوه.