د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
په افغانستان کې جګړه یوازې د ټوپکو، کودتاو، نظامونو او جغرافیایي بدلونونو تاریخ نه دی؛ دا د روایتونو جګړه هم ده. له ۱۳۵۴ هـ کال څخه تر نن پورې د افغانستان جګړې لږ تر لږه شپږ ځلې د خپل روایت ژبه، تعبیر، توجیه او "د وژلو دلیل" بدل کړی.
په تېرو ۵۱ کلونو کې د افغانستان سياسي تاریخ کې حاکمان راغلل او ولاړل، نظامونه ونړېدل او جوړ شول، خو هغه څه چې بدلېدل یې هېڅکله نه دي تم شوي، د جګړې ژبه او تعبیرونه دي. په هر پړاو کې د وژلو یو نوی دلیل، یو نوې توجیه او یو تازه «دښمن» رامنځته شوی دی.
د داود خان د جمهوري نظام پر ضد د جګړې روایت
۱۳۵۴ کال هغه وخت و چې د محمد داود خان جمهوري نظام په کابل کې مستحکم و، خو د جګړې د روایت لومړۍ لمبې په ختیځو ولایتونو کې بلېدې.
په لغمان کې د وسلهوالو شورشیانو له خوا لومړی ښوونځی وسوځول شو؛ دلیل یې دا و چې په ښوونځي کې د “کفري نظام” ملاتړ کېږي.
له همدې پېښې پوره یوولس ورځې وروسته په کاپیسا کې درې ښوونکي ووژل شول او بریدګرو ادعا وکړه چې هغوی د داود خان د “کفري حکومت” تبلیغ کاوه.
په دې مرحله کې جګړه د تعلیم پر ضد نه، بلکې د روایت پر ضد روانه وه، هر هغه چا چې د دولت ملاتړ یې کاوه، د دښمن په توګه نښه کېده.
دا مهال حکومت غښتلی و او همدا لامل و، چې ورته پېښې ډېرې نه پېښېدې او نه هم د بغاوت لپاره زمینه برابره وه.
د شوروي او ملاتړو پر ضد یې د جهاد روایت
د ثور له کودتا وروسته افغانستان نوې مرحلې ته داخل شو. جګړه سراسري شوه او د وژنو منطق بېرته له سره تعریف شو.
په ۱۳۵۷ کال کې د نور محمد تره کي واکمني وه، په پنجشېر کې پر یوې پوستې برید وشو او ۱۳ سرتېري پکې ووژل شول، همدا رنګه په ۱۳۵۸ کال د حفیظ الله امین په واکمنۍ کې په خوست کې برید وشو د اتو سرتېرو په ګډون پکې ۲۱ ملکي وګړي ووژل شول، په ۱۳۶۳ کال کې ببرک کارمل واکمن و، په بلخ کې په یو برید کې د درېیو ماشومانو په ګډون ۱۹ ملکي وګړي ووژل شول او ورپسې په ۱۳۶۸ کال د ډاکتر نجیب الله تر واکمنۍ لاندې په جلال اباد کې د پرلپسې توغندیو له امله ۸۹ ملکي وګړي چې ماشومان او ښځې پکې شاملې وې ووژل شول، خو د دغو ټولو پېښو څخه وروسته د حکومت مخالفې ډلې یا مجاهدینو تقریباً ورته اعلامیې خپرې کړې وې او ویلي یې وو چې د شوروي اتحاد ملاتړي یا د شوري اتحاد ځواکونه یې په نښه کړي دي.
دا د یوې اوږدې جګړې چې سلګونه زره افغانان پکې ووژل شول، کوچنۍ نمونې دي، خو له هرې پېښې وروسته په خپرو شویو اعلامیو کې نږدې یو شان جملې تکرارېدې: «موږ د شوروي ځواکونه او د هغوی ملاتړي په نښه کړي.»
حتا که قربانیان ماشومان، ښوونکي یا بزګران هم وو، خو خبره هماغه وه: روایت جواز ورکوي.
د شریعت د دفاع جګړه
د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ له راتګ سره، د جګړې تعبیر یو ځل بیا بدل شو او جګړه په سوله نه بدلیږي بلکې روایت یو ځل بیا بدلیږي په ۱۳۷۵ کال ملا عمر حاکم و، پروان ته نېږدې په توغندیزو بریدونو کې د ماشومانو او مېرمنو په ګډون ۱۷ ملکي وګړي وژل کیږي، خو طالبان له شریعت غږ راډیو څخه دا خبر خپروي چې د روسیې په ملاتړ د مقاومت شورا غړي یې وژلي دي.
دلته جګړه د دین په نامه بیانېدله او هر وژل شوی د دښمن په نوم شمېرل کېده، حتا که ماشوم و.
د امریکا او جمهوري دولت پر ضد د جګړې روایت
له ۲۰۰۱ کال وروسته جګړې بله بڼه واخېسته، سیمهیزه جګړه نړۍواله شوه او د جګړې منطق هم بدل شو.
په ۱۳۹۰ کال کې حامد کرزی واکمن و، یو ځل بیا د جګړې روایت بدل و، په جلال اباد کې پر کابل بانک برید وشو، د ۸ سرتېرو په ګډون ۳۷ ملکي وګړي ووژل شول او له ۷۰ ډېر ټپیان شوو. طالبانو د دغه برید مسوولیت واخیست او اعلان یې وکړ چې موخه یې د امریکا د اجیري ادارې سرتېري وو.
په دې دوره کې هر ملکي وژل شوی د «دښمن د ملاتړي» په نوم تعبیرېده او ملکي وګړي یو ځل بیا د روایت قرباني شول.
د داعش روایت؛ د مرتدینو پر ضد جګړه
د طالبانو له بیا واک ته رسېدو وروسته جګړه پای ته ونه رسېده؛ یوازې روایت یې بدل شو.
ملا هبت الله حاکم شو، په ۱۴۰۲ کال کې په کندهار کې په نوي کابل بانک برید وشو، چې د څلورو طالبانو په ګډون پکې ۲۱ ملکي وګړي ووژل شول او لږ تر لږه ۵۰ کسان پکې ټپیان شول. له دغه بریده څو ساعته وروسته د داعش خراسان ډلې د برید مسوولیت واخیست او ویې ویل چې مرتدین یې وژلي دي.
په دې مرحله کې جګړه د مذهبي تکفیر په ژبه توجیه کیږي او هر څوک چې د هدف په ساحه کې وي، د یو کلمې په ځواب «مرتد» بلل کیږي.
د بهرنیو پر ضد د جګړې روایت
همدارنګه تېره ورځ (سې شنبه، د مرغومې ۲۹مه) په کابل کې د چینایانو یو ریسټورانټ په نښه شو، چې د یو چینايي په ګډون پکې اووه ملکي وګړي ووژل شول او دیارلس نور ټپیان شول. داعش خراسان ډلې د دغې پېښې مسوولیت پر غاړه واخیست او په یوې اعلامیې کې یې وویل چې چینایان یې په نښه کړې دي.
دا د جګړې نوې بڼه ده؛ د نړۍوال سیاست د سیوري لاندې د بهرنیانو نښه کول، د روایت د اووم پړاو د پیل نښه ښکاري.
که په لنډ ډول ووایو، د افغانستان د ۵۱ کلنې جګړې شپږ ځله بدل کړی شوي روایتونه دا ښيي چې د جګړې ژبه بدلېږي، د دښمن تعریف بدلېږي، د وژل کېدو دلیل بیا سره جوړېږي، خو د قربانیانو هویت ډېر کم بدلېږي.
ماشومان، ښځې، ښوونکي، بزګران، سرتېري او ملکي کارکوونکي ټول د داسې روایتونو تر سیوري لاندې وژل شوي چې هر ځل یې نوی نوم او نوې توجیه درلوده.
د افغانستان درې نسلونه د داسې جګړې لاندې لوی شوي چې دلیل یې هر ځل بدل شوی، خو د مور د ژړا اواز یې هېڅکله نه دی بدل شوی.
دا روایتونه معمولاً د حاکمانو پر وړاندې د بغاوتګرو له خوا جوړ شوي وو، خو حاکمان له ځانه د دفاع لپاره د هېواد د استقلالیت، د ولس د هوساینې او پر ځان بسیا افغانستان روایتونه وړاندې کول او کوي.
