د افغانستان انټرنشنل - پښتو مشر ایډیټر
افغانستان د نړۍ له ژور سیاسي کړکېچ، اقتصادي رکود او ډیپلوماټیکې انزوا سره مخ دی، خو امریکا یو ځل بیا د طالبانو د حکومت پر کړنو د نړۍوال فشار کچه لوړه کړه. واشنګټن افغانستان د هغو هېوادونو په نوملړ کې شامل کړ، چې بهرنیان په ناحقه نیسي. دا په حقوقي قاموس کې ډېر دروند مفهوم لري.
دا پرېکړه نه یوازې د طالبانو د مشروعیت ادعاوې نورې هم بېبنسټه کوي، بلکې د افغانستان د نړۍوال انځور پر مخ بل تور سیوری هم اچوي. په داسې حال کې چې امریکا د ډینس کوېل او محمود شاه حبیبي په څېر امریکایانو د ناحقه نیولو مسوولیت په کلکه د طالبانو پر غاړه ور اچوي، طالبان بیا ځانونه بېګناه ګڼي؛ خو پوښتنه دا ده چې د قانون، شفافیت او مشروع حاکمیت له نشتوالي سره د دوی دفاع څومره وزن لري؟
د ۲۰۲۶ کال د مارچ په ۹مه امریکا افغانستان په رسمي ډول د هغه تور نوملړ برخه اعلان کړ، چې په نړۍوال سیاست کې د «State Sponsor of Wrongful Detention» په نوم یادېږي. دا کټګوري د ۲۰۲۵ کال په سپټمبر کې د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د اجرایي فرمان لهمخې رامنځته شوې وه او هدف یې دا دی، چې هغه حکومتونه محدود کړي چې بهرنیان په ناحقه نیسي او د سیاسي امتیاز اخیستو لپاره یې د فشار د وسیلې په توګه کاروي.
افغانستان په دې نوملړ کې دویم هېواد شو، په داسې حال کې چې ایران د ۲۰۲۶ کال د فبرورۍ په وروستیو کې لومړنی هېواد و چې ورته نومول شوی و.
د نوملړ حقوقي او سیاسي مفهوم
په نړۍوال سیاست کې «Wrongful Detention» هغه حالت ته ویل کېږي، چې یو حکومت بهرني وګړي د شفافو، عادلانه او نړۍوالو معیارونو مطابق نه، بلکې د سیاسي فشار، امتیاز اخیستو، یا د ګټې لپاره نیسي. امریکا دا نوملړ د دې لپاره جوړ کړی، چې د دې ډول چلند پر وړاندې پراخ سیاسي، اقتصادي او ډېپلوماتیک فشار ولري.
د دې نوملړ حقوقي بنسټ امریکا ته اجازه ورکوي چې اقتصادي بندیزونه ولګوي، د مرستو کچه راکمه کړي، د سفر محدودیتونه پلي کړي او پر همدې حکومتونو د نړۍوالې انزوا کړۍ تنګه کړي.
نو کله چې یو هېواد پهکې شامل شي، معنا یې یوازې تورنول نه دي، بلکې عملي پایلې هم لري چې د یو حکومت مشروعیت، نړۍوال دریځ او سیاسي تعامل ته زیان رسوي.
امریکا په خپلو رسمي بیانیو کې څرګنده کړې، چې طالبان «ترهګریز تاکتیکونه» کاروي، بهرنیان په ناحقه نیسي او د سیاسي امتیازاتو لپاره یې د «سوداګرۍ توکي» ګرځوي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو وویل، چې طالبان بهرنیان «یا د پیسو لپاره تښتوي یا د سیاستي امتیاز اخيستو لپاره یې ساتي» او دا کړنې باید ژر پای ته ورسېږي. نوموړي دا هم وویل، چې افغانستان د امریکایانو لپاره «خوندي ځای نه دی» ځکه د ناحقه نیونو بهیر دوام لري.
کوم امریکایان دا مهال د طالبانو په بند کې دي؟
د بېلابېلو سرچینو راپورونه ښيي، چې طالبان څو امریکایان د نامعلومو او ناثابتو قانوني دلایلو لهمخې په بند کې لري چې مشهور یې دوه کسان دي:
ډینس کوېل: یو ۶۴ کلن امریکايي محقق دی، چې د ۲۰۲۵ کال د جنوري په میاشت کې له نیول کېدو راهیسې د طالبانو د استخباراتو تر سخت انفرادي نظارت لاندې ساتل کېږي. تر اوسه هېڅ قانوني تور پرې نه دی اعلان شوی. د هغه کورنۍ څو ځله د امریکا له حکومت څخه غوښتي، چې د کوېل د خلاصون لپاره چټک اقدامات وکړي.
محمود شاه حبیبي: یو افغانيالاصله امریکايي چې د پخواني جمهوري نظام لوړپوړی چارواکی و، په ۲۰۲۲ کال کې له کابل څخه تریي تم شوی او امریکا د هغه د موندلو لپاره ۵ میلیونه ډالر انعام اعلان کړی. طالبان یې زنداني کېدل ردوي، خو امریکا او د هغه کورنۍ دا خبره نه مني.
د ډېری تحلیلګرو په باور، همدا قضیې د امریکا په پرېکړه کې مرکزي رول لري.
طالبانو د امریکا پرېکړه «ناسمه او د افسوس وړ» بللې او ویلي یې دي، چې بهرنیان د «قانوني سرغړونو» له امله نیول شوي، نه د امتیاز لپاره.
خو د یوه حکومت د قانوني دلیل دعوه هغه وخت معنا لري چې واضیح اساسي قانون موجود وي، عدالتپال قضايي نظام شتون ولري، قضیې په علني ډول وڅېړل شي او د محکمې پرېکړې له نړۍوالو معیارونو سره برابرې وي.
طالبان نه اساسي قانون لري، نه مشروع قضايي حاکمیت؛ نو د دوی دا استدلال له نړۍوال حقوقي لیدلوري په ترازو کې وزن نه لري.
په همدې دلیل نړۍوالې ادارې د طالبانو دا ډول نیونې «خپلسري، غېرشفافې او سیاسي» ګڼي.
د نوملړ ستراتیژیکې پایلې
په دې نوملړ کې د افغانستان شاملول څو مهمې پایلې لري. طالبان اوس په رسمي ډول د هغو حکومتونو په کتار کې درول شوي، چې بهرنیان ناحقه نیسي. دا د هغوی د رسمیت پېژندلو احتمال لا کموي او امریکا یې د اړیکو مشروطیت سره تړي: د بندیانو خوشې کول د هر ډول پرمختګ شرط دی.
کله چې یو هېواد د داسې نوملړ برخه شي، د نړۍوال امنیت او حقوقي اعتبار په ساحه کې د باور کچه ورسره راټیټېږي. پانګهوال، نړۍوال بنسټونه او مرستندویان ورسره کار کول د خطر له امله ستونزمن ګڼي. دا د اقتصادي رکود او نړۍوالې انزوا لامل کېږي.
امریکا کولی شي چې خپلو وګړو ته د افغانستان د سفر پر وړاندې محدودیتونه ولګوي. دا د هېواد د نړۍوال تګراتګ د کمېدو لامل کېږي.
تر ټولو دردوونکې برخه دا ده، چې د سیاستونو، بندیزونو او ټکرونو تر منځ عادي افغانان بند پاتې دي. نړۍوالې مرستې کمېږي، اقتصادي فرصتونه لا محدودېږي، نړۍوال تعامل کمزوری کېږي، د کار، ښوونځي، روغتیا او د ژوند هره برخه د انزوا تر سیوري لاندې راځي.
په داسې حال کې چې ولس د دې کړنو مسوول نه دی، خو د سزا مستقیم اغېز پرې کېږي، ځکه نړۍوالې ټولنې د افغانستان په قضیه کې طالبانو او افغانستان دواړه په یو نوم حسابوي.
که په لنډ ډول یې ووایو؛ د امریکا دا پرېکړه یوازې یو سیاسي ګام نه دی، بلکې د نړۍوال نظام د هغو اصولو یوه څرګندونه ده چې هېڅ هېواد ته اجازه نه ورکوي چې بهرنیان د انسان په ځای د فشار د وسیلې په توګه وکاروي. د طالبانو د کړنو دوام، د عدلي نظام نه شتون او د امریکایانو ناحقه نیول دا وضعیت تر دې ځایه را ورساوه.
خو د دې وضعیت تر ټولو درنه بیه هغه افغانان پرې کوي، چې نه یې دا کړنې کړې دي او نه ورپورې تړاو لري، خو د نړۍ د سیاست د هرې پرېکړې لومړی برید پرې کېږي.
تصور وکړئ چې د نړۍ یوه مهمه سمندري لاره د جګړې یا ګواښ له امله بنده شي. یا د سیمې یو لوی هېواد لکه ایران په جګړه کې ښکېل شي. دا موضوع یوازې د منځني ختیځ د خلکو اندېښنه نه ده. دا فضا د امریکا، اروپا، چین، جنوبي اسیا او حتا د افغانستان او پښتونخوا د خلکو پر ورځني ژوند هم اغېزه کوي.
نن ورځ د نړۍ په بېلابېلو برخو کې هممهاله جګړې روانې دي، په منځني ختیځ کې د امریکا، ایران او اسراییل ترمنځ کړکېچ، د روسیې او اوکراین جګړه، د پاکستان او طالبانو جګړه او د افغانستان ناڅاپي اقتصادي فشارونه ټول یو ګډ تاثیر لري: نړۍوال اقتصاد ګډوډېږي، د توکو قیمتونه لوړېږي او د خلکو ورځنی ژوند د فشار لاندې راځي.
هرموز تنګی؛ د نړۍ د انرژۍ حساسه لاره
د نړۍ په اقتصادي بدن کې یو رګ د هرموز تنګی ت ټولو زیات نازک دی. دا تنګی د فارس خلیج او عمان ګلف ترمنځ موقعیت لري او د نړۍ د خامو تېلو نږدې ۲۰ سلنه یا پنځمه برخه د همدې لارې تیریږي.
که دلته جګړه، توغندیز برید، یا امنیتي ګډوډي رامنځته شي؛ د تېلو بیې به سمدستي لوړې شي، د انرژۍ نړۍوالي بیې به په څو ساعتونو کې پورته وخېژي او دا مهال یې ښه مشاهده کولی شو او د بار وړونکو کښتیو لېږد به ورو، ګران او حتا ځنډنی شي.
دا تاثیرات بیا د افغانستان او پښتونخوا په بازارونو کې د تېلو، اوړو، غوړو، دواګانو، سمنټو او ټولو نورو وارداتي توکو په بیو کې ښکاري.
ولې ایران د افغانستان لپاره حیاتي دی؟
افغانستان له سمندر سره مستقیمه لاره نه لري. له همدې امله د خپلو اړتیاوو یوه مهمه برخه له ایران څخه پوره کوي؛ تیل او سونګ توکي، ګاز او برېښنایي مواد، خوراکي توکي، ساختماني وسایل او د کور اړتیاوې او دې ته ورته ضروري څیزونه له ایرانه واردوي.
که ایران له اوږدمهاله جګړې، بندیزونو یا اقتصادي ګډوډۍ سره مخ شي، وارداتي لارې به تنګې شي، د تېلو او نورو اساسي توکو بیې به لوړې شي، بازار به بېثباته شي.
یوه بله مهمه نقطه هم دا ده چې په ایران کې میلیونونه افغان کډوال ژوند کوي. که هلته جګړه یا اقتصادي فشار زیات شي، ممکن زرګونه کسان بېرته افغانستان ته ستانه شي، چې دا به د کار، کور، خوراک او مرستو پر سیستمونو ډېر فشار زیات کړي.
د پاکستان اغېز او د کراچۍ بندر رول
افغانستان ډېری واردات د پاکستان د کراچۍ له بندر څخه هم کول، چې د وروستیو جګړو او لارو د بندښت له امله دا بندر هم متضرره شوی او منفي اغېز یې د افغانستان پر بازارونو ښکاري. همدا لامل دی چې د افغانستان په بازارونو کې د توکو بیې قیمته شوې دي.
ښايي دا یې پیل وي، خو که دوام وکړي نو افغاني بازار لا تر فشار لاندې راوستلی شي.
د منځني ختیځ هر امنیتي بدلون حتا هغه چې زرګونه کیلومتره لرې پېښېږي هم د افغانستان او پښتونخوا د خلکو ژوند بدلوي. ځکه: موږ وارداتي اقتصاد لرو، سمندر ته لاره نه لرو، انرژي له ګاونډیانو راځي، نړۍوال باروړونکي د جګړې په شرایطو کې خطر نه مني؛ نو د یوې نړۍوالې جګړې انعکاس په لومړي سر کې د انرژۍ بیې پورته کوي او بیا د خلکو پر ورځني ژوند د خوراک، ترانسپورټ، درملو، ساختماني توکو او نورو پر بیو ښکاري.