ناسا: د «کریو-۱۳» ماموریت به د سپټمبر په منځ کې نړیوال فضایي تمځای ته ولېږدول شي

په سویس کې د طبیعت د ساتنې نړیواله اتحادیه او په امریکا کې د نړیوالې ساتنې سازمان په ګډه څېړنه کې موندلې چې سالمه خاوره نه یوازې د انسانانو د خوړو ۹۵ سلنه برابروي، بلکې کولای شي تر ۲۷ سلنه پورې کاربن هم ذخیره کړي، څو د نړۍ تودوخه تر دوو سانتي‌ګرادو کمه وساتل شي.

سره له دې اهمیت، ډېر هغه ژوندي موجودات چې د خاورې روغتیا ساتي، اوس له خطر سره مخ دي.

زموږ د پښو لاندې ځمکه له ژوند څخه ډکه ده. یوازې په یوه موټی خاوره کې میلیاردونه بکتریاوې، لسګونه ډوله فنګسونه، زرګونه کوچني موجودات او د ځمکې چینجي ژوند کوي.

نیل کاکس، چې د دې څېړنې لیکوال او ساینسپوه دی، وایي چې د خاورې کیمیاوي بدلونونه، لکه د کرنیزو کیمیاوي موادو کارول، د دې وضعیت اصلي لاملونه دي.

هغه ویلي: «خاوره نږدې د انسان د ژوند له هر اساسي اړخ ملاتړ کوي، خو موږ د هغو زرګونو موجوداتو په اړه ډېر لږ معلومات لرو چې دا خاوره سالمه ساتي.»

خاوره د ژوو له پلوه تر ټولو بډایه استوګنځای دی او نږدې ۶۰ سلنه ټول ژوي پکې ژوند کوي.

سره له دې، علمي پام زیاتره هغو موجوداتو ته اوړي چې په سترګو لیدل کېږي، خو فنګسونه او بکتریاوې چې د خاورې په حاصلخېز ساتلو کې مهم رول لري، تر ډېره ناپېژندلي پاتې دي.

نیل کاکس وایي: «تاسې کولای شئ یو موږک ووینئ او تعقیب یې کړئ، خو د فنګسونو او بې‌مهره موجوداتو په اړه، په یوه موټی خاوره کې له میلیونونو موجوداتو سره مخ یاست، چې ډېری یې لا هم نوم نه لري.»

د دې ساینسپوه په باور، د دې موضوع له پامه غورځول دروند لګښت لري، او که بېړني ګامونه پورته نه شي، د خاورې د ژوو د تنوع له منځه تګ به د نړۍ کرنیز سیستمونه له ستونزو سره مخ کړي او اقلیمي بې‌ثباتي به چټکه کړي.

څېړنه ټینګار کوي چې د دې وضعیت بدلون د کرنې د طریقو له بدلون څخه پیلېږي. د څېړونکو په وینا، که د مېوو ونې، د لرګیو ونې او د خاورې پیاوړې کوونکي بوټي له کرنیزو حاصلاتو سره یو ځای وکرل شي، د ځمکې حاصلخېزي به زیاته او د خاورې زړښت به کم شي.

د دې څېړنې لیکوالان وایي چې د خاورې له ژوو سره باید هماغسې چلند وشي لکه له نورو ژوو سره، لکه پړانګان او فیلان.

خو دا راپور ښيي چې مصنوعي ځيرکتيا تر ډېره د نارینه‌وو تر واک لاندې ډګر دی. د معلوماتو له مخې، په ټولو هېوادونو کې د مصنوعي ځيرکتيا په برخه کې د ښځو او نارینه‌وو ترمنځ څرګند توپیر شته. په دې مانا چې په هر ځای کې نارینه د دې برخې د لیکوالانو او اختراع کوونکو ډېره برخه جوړوي، او د ښځو ونډه کمه ده.

د سټنفورډ پوهنتون د مصنوعي ځيرکتيا شاخص په بېلګه کې برازیل، سویلي کوریا او جاپان یاد شوي، چېرې چې له ۸۰ سلنې ډېر کارکوونکي په دې برخه کې نارینه دي. سره له دې، سعودي عربستان د نړۍ لومړنی هېواد دی چې په کې ښځې د مصنوعي ځيرکتيا په برخه کې تر ټولو لوړه ونډه لري.

د سټنفورډ پوهنتون راپور دا هم ښيي چې تر اوسه هېڅ هېواد په دې برخه کې د جنسیتي برابرۍ کچې ته نه دی رسېدلی. ان په ډېرو هېوادونو کې د ۲۰۱۰او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ د ښځو او نارینه‌وو ترمنځ واټن نږدې هماغسې پاتې شوی دی.

د ښځو د پراخ ګډون تر څنګ، سعودي عربستان په ځینو تخصصي برخو کې هم مخکښ ښکاري. دا هېواد د مصنوعي ځيرکتيا د امنیت، محرمیت او کوډېنګ په برخه کې د ۱۵ سلنې ونډې سره د مخکښو هېوادونو په ډله کې راغلی دی.

د بشري ځواک د جذب له پلوه هم سعودي عربستان له هغو محدودو هېوادونو څخه دی چې په ۲۰۲۵ کال کې یې ډېر شمېر کارکوونکي جذب کړي دي.

همداراز، د ټکنالوژۍ د سترو شرکتونو ترمنځ د ۵ میلیارده ډالرو یو تړون سعودي عربستان کې د مصنوعي ځيرکتيا د بنسټیزو جوړښتونو د پراختیا لپاره اعلان شوی دی. د دې ګام موخه په هېواد کې د دې ټکنالوژۍ د کارونې چټکتیا او په نړیواله کچه د هغې د رول پراخول ښودل شوي دي.

تمه ده چې دا پانګونه به د مصنوعي ځيرکتيا په نړیواله سیالۍ کې د سعودي عربستان دریځ لا پیاوړی کړي.

«ارتمیس ۲» ماموریت د دې پروګرام دویم پړاو دی، چې د ناسا او نورو همکارو هېوادونو په ګډه ترسره کېږي. د دې ماموریت هدف دا دی، چې له پنځوسو کلونو وروسته بیا انسانان د سپوږمۍ شاوخوا فضا ته ولېږدول شي او د راتلونکو سفرونو لپاره، په ځانګړي ډول مریخ ته د سفر زمینه برابره کړي.

په دې ماموریت کې څلور فضانوردان د «اوریون» په نوم فضايي بېړۍ کې چې د تر ټولو قوي راکټ په وسیله توغول شوې، د سپوږمۍ شاوخوا ګرځېدلي دي. همدارنګه سپوږمکۍ «شمس» هم د دې ماموریت د علمي تجهیزاتو برخه ده.

سپوږمکۍ «شمس» په بیضوي مدار کې د ځمکې له سطحې شاوخوا له ۵۰۰ تر ۷۰ زره کیلومتره لوړوالي کې فعالیت کوي. دا د لمر د فعالیتونو د څارنې او د فضا د هوا د څېړنو لپاره پراخ معلومات برابروي.

د سعودي چارواکي وایي، چې دا لاسته راوړنه د دولت د ملاتړ پایله ده او له ۲۰۳۰ ستراتیژۍ سره سم د یوه سیال اقتصاد د پراختیا لپاره مهم ګام ګڼل کېږي

نه دیوالونه ښکاري، نه سیم خاردار، نه هغه کرښې چې موږ یې په نقشو کې وینو. نه کوم هېواد له بل څخه جلا ښکاري، نه د بډای او غریب ترمنځ کوم فزیکي توپیر لیدل کېږي. دا ټول هغه مفاهیم دي چې یوازې د انسانانو په ذهنونو او سیاسي جوړښتونو کې انسانانو په خپله جوړ کړي دي.

په حقیقت کې ځمکه یوه واحده سیاره ده؛ د انسانانو ګډ کور. هغه کرښې چې انسانان یې د نړۍ د وېش لپاره کاروي، د طبیعت له خوا نه دي جوړې شوې؛ بلکې د انسانانو له خوا رسم شوې دي. په طبیعي انځور کې نړۍ نه ټوټې - ټوټې ده او نه وېشل شوې.

تصور وکړئ! که یو داسې هوښیار مخلوق چې له ځمکې هېڅ خبر نه لري، له فضا څخه دې سیارې ته وګوري، هغه به هېڅکله ونه وايي چې دا امریکا ده، دا افغانستان دی، دا ایران دی یا دا کوم بل هېواد؛ بلکې هغه به یوازې یو حقیقت وویني: دا د انسانانو ګډ کور دی.

دلته یوه مهمه پوښتنه راپورته کېږي: که طبیعت سرحدونه نه پېژني، نو ولې انسانان پرې جګړې کوي؟

100%

د تاریخ په اوږدو کې زیاتره جګړې، شخړې او سیاسي کړکېچونه د همدې مصنوعي کرښو پر سر رامنځته شوي دي. هغه کرښې چې له فضا څخه نه ښکاري، خو د ځمکې پر مخ یې اغېزې ډېرې دردناکې دي. همدا کرښې دي چې انسانان سره بېلوي، ټولنې وېشي او کله ناکله د زرګونو انسانانو ژوند اخلي.

له فضا څخه د ځمکې دا لید موږ ته یو روښانه حقیقت راښيي؛ طبیعت موږ نه یو وېشلي، بلکې موږ پخپله ځانونه وېشلي دي. سرحدونه د ځمکې په بدن کې نه، بلکې د انسانانو په ذهنونو کې جوړ شوي دي.

که انسانان له دې ذهني محدودیتونو راپورته شي او نړۍ د فضا له ستر لید څخه وویني، نو ډېر اختلافات، سیاسي کرښې او قومي وېشونه به خپل ارزښت له لاسه ورکړي. هغه څه چې پاتې کېږي، یوازې یوه شنه او نیلي سیاره ده؛ یوه ګډه ځمکه او یو ګډ کور دی چې ټول انسانان پکې اوسیږي.

ساینس ښيي چې د انسان د موجودیت تاریخ نږدې ۳۰۰ زره کاله پخوانی دی، خو په دې اوږده موده کې انسانانو د یووالي پر ځای د بېلتون کرښې زیاتې کړې دي. هغه څه چې په پیل کې یوازې د پېژند او نظم لپاره وو، ورو - ورو د جګړو او دښمنیو په وسیله بدل شول. انسانان چې یو وخت د همدې سیارې د بقا لپاره یو ځای ولاړ وو، نن خپله ګډه ځمکه په ټوټو وېشلې ده.

دا حقیقت موږ ته دا درس راکوي چې وېش طبیعي نه دی، بلکې انسانانو جوړ کړی دی. سرحدونه فزیکي نه دي، بلکې فکري دي، چې وروسته موږ په خپله فزیکي کړي دي.

د جګړو او کړکېچونو څخه په دې ډکه نړۍ کې باید په څو پوښتنو فکر وشي؛ که انسانان رښتیا هم د دې سیارې اوسېدونکي وي، نو ولې باید د هغو کرښو لپاره سره ووېشل شي چې په اصل کې وجود نه لري؟ او ولې باید هغه څه موږ جلا کړي چې طبیعت هېڅکله نه دي جلا کړي؟

نو اړتیا دا ده چې انسانیت له جغرافیې پورته شي، له قوم، نژاد او سیاست څخه وړاندې فکر وکړي او د دې ګډ کور د یووالي احساس بیا ژوندی کړي.

ځکه په دې سیاره کې انسانان ټول شریکان دي، نه سیالان.

ستورمزلو ریډ ویسمن، ویکتور ګلوور، کریسټینا کوچ او کاناډایي جیرمي هنسن خپل دغه ماموریت تېره اونۍ د امریکا له فلوریډا څخه پیل کړی و.

هغوی به د دوشنبې په ورځ د شپږمې ورځې لپاره تر ماښام پورې د ماموریت تر ټولو لوړې فاصلې ته ورسیږي، چې شاوخوا ۲۵۲,۷۵۷ ميله ده.

د سپوږمۍ د جاذبې په سیمه کې د سپوږمۍ ځواک د کپسول پر حرکت محسوسېږي.

د سپوږمۍ جاذبه د ځمکې د جاذبې شاوخوا ۱/۶ برخه ده. په دې سیمه کې د سپوږمۍ کشش ستورمزلو او کپسول ته اجازه ورکوي چې په نیمه وزن حرکت وکړي.

دا ځانګړې جاذبه ستورمزلو ته د سپوږمۍ شاوخوا حرکت او د تیاره اړخ د څیړلو موقع برابروي.

دا سفر شاوخوا شپږ ساعته دوام کوي او ستورمزلي به د اوریون کړکۍ له لارې د سپوږمۍ ځانګړې، یا د تپې برخې انځورونه واخلي.

دغه ستورمزلي به د سپوږمۍ په شاوخوا کې۱۰ورځنی سفر بشپړوي.