د افغانستان د پوهنتونونو استادان: پر پوهنتونونو برید «جنګي جنایت» دی

هغوی خبرداری ورکړی چې د دغو کسانو لېږل، چې نږدې ۴۰۰ ماشومان هم پکې شامل دي، داسې هېواد ته چې خپله له سخت بشري ناورين سره مخ دی، «د امريکا نوم به د تل لپاره بدنام کړي».

سناتورانو ټينګار کړی چې دغه افغان کډوال، چې پکې ژباړونکي، ځانګړي عملياتي سرتېري او د هغوی کورنۍ شاملې دي، کلونه د امريکايي ځواکونو ترڅنګ د طالبانو او داعش پر ضد جګړه کړې او خپل ژوند يې له ګواښ سره مخ کړی دی.

دوی د کابل له سقوط وروسته د امريکا د بيا مېشتېدو ژمنه ترلاسه کړې وه، خو دا پروګرام د ډونالډ ټرمپ د ادارې له خوا درول شوی دی.

په ليک کې راغلي: «دا چې زموږ افغان متحدين په بې‌رحمانه ډول يوې بلې فاجعه‌ځپلې سيمې ته ولېږو، دا د امريکا د ميراث برخه نه شي کېدای. موږ هغوی ته ژمنه کړې چې يوازې به يې نه پرېږدو».

هغوی ويلي چې بېرته افغانستان ته ستنېدل يا په کانګو کې ژوند کول، دواړه خراب انتخابونه دي چې د ټرمپ حکومت دغه کډوال ورته اړ کړي دي.

سناتورانو په خپل ليک کې ټينګار کړی چې دا اقدام نه يوازې غيرانساني دی، بلکې د امريکا نړيوال اعتبار ته جدي زيان رسوي. هغوی د امريکا د بهرنيو چارو له وزير، مارکو روبیو، غوښتي چې په دې تړاو له کانګو سره هر ډول خبرې بندې کړي.

د دې خبر له خپرېدو وروسته، د امريکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ وويل، چې له قطر څخه کانګو ته د افغان کډوالو د لېږد له دې طرحې بې‌خبره دی. هغه د غويي په درېيمه نېټه په سپينه ماڼۍ کې خبريالانو ته په ځواب کې يوازې دومره وويل: «زه نه پوهېږم.»

تر دې مخکې، نيويارک ټايمز راپور ورکړی و چې د ټرمپ اداره، د افغان کډوالو د بيا مېشتېدو د پروګرام له درولو او د منځني ختيځ د کړکېچونو له امله، پرېکړه کړې چې په دوحه، قطر کې په يو کمپ کې بند پاتې شاوخوا زر افغان کډوال کانګو ته ولېږدوي.

سټیو کاکبرن په یوه لیکلي بیان کې ټینګار کړی، چې د ښځو د ملي لوبډلې رسمیت به یوازې د سپورتي حقونو خبره نه وي، بلکې د هغو ښځو د ستړیا او مقاومت د درناوي مانا هم لري چې د طالبانو تر واک لاندې له سیستماتیکو محدودیتونو سره مخ دي. هغه ویلي: «کله چې نړیواله ټولنه سترګې نه پټوي، بدلون ترلاسه کېدای شي.»

د بخښنې نړیوال سازمان په خپلو څرګندونو کې له نړیوالو ورزشي ادارو غوښتي چې د افغانو ښځینه ورزشکارانو د ګډون او استازیتوب خنډونه لیرې کړي او هغو ټیمونو ته واضح چوکاټونه او ملاتړ برابر کړي چې له هېواده د ایستلو او ګواښ له امله په تبعید کې فعالیت کوي. سازمان زیاته کړه چې د رسمیت موضوع باید له عملي اسانتیاوو، مالي ملاتړ او د خوندیتوب له تضمینونو سره مل وي.

دغه بشري حقونو سازمان همدارنګه پر هغو بنسټونو غږ کړی چې د نړیوالو سیالیو تنظیموونکي دي، څو د ښځو د ګډون حق ته په شفافو میکانیزمونو کې ځای ورکړي او د جندر پر بنسټ تبعیض ته صفر زغم عملي کړي. امنستي ویلي چې د ورزش په ډګر کې د افغانو ښځو د حقونو خوندیتوب د نړیوالو مکلفیتونو یوه برخه ده او د بې‌پروايي دوام به نور زیانونه وزېږوي.

د طالبانو د کور او ښار جوړولو وزارت د معلوماتو له‌مخې، تر اوسه هېواد ته پر راستنو شویو کډوالو کورنیو ۱۰ زره او ۲۹۰ استوګنیزې نمرې وېشل شوي او دا لړۍ لا هم په «منظم ډول» روانه ده.

د معلوماتو له‌مخې، د کندوز په خواجه کفتر کې ۳ زره، د کندهار په دامان او ژېړۍ ولسوالیو کې ۲۱۸۵، د ننګرهار د بهسود ولسوالۍ په خانکي ښارګوټي کې ۱۲۴۹، د لغمان په کافرګله سیمه کې ۹۵۴، د بلخ په مولانا جلالءالدین محمد بلخي ښارګوټي کې ۷۲۸، د ابل په دویم شمېره ښارګوټي کې ۷۱۶، د کونړ په خاص کونړ ولسوالۍکې ۵۰۶، په سمنګان کې ۲۸۰، د غزني په پس حصار کې ۱۵۰، په سرپل کې ۱۴۰، په میدان وردګ کې ۱۳۰، په بامیان کې ۱۱۴، د جوزجان په قوش‌تېپه درزاب کې ۱۰۰، او د فراه په مرکز کې ۳۸ د نمرې وېشل شوي، چې ټولې ۱۰۲۹۰ استوګنیزې نمرې کېږي.

په دې شمېر سره طالبانو د ۴۳۷ کسانو له منځه یوه کس ته د استوګنې نمره ورکړه ده.د طالبانو له واکمنېدو راهیسې له ګاونډیو هېوادونو په ځانګړې توګه له پاکستان څخه داسې کورنۍ افغانستان ته په جبر سره اېستل شوي، چې د کورنیو غړو یې هډو افغانستان لیدلی نه‌دی.

په دې کې داسې کورنۍ هم شته، چې له شاوخوا ۴۰ کلونو راهیسې په پاکستان کې اوسېدلي، کورونه یې جوړ کړي او ځانونو لپاره یې کاروبار درلوده، خو افغانستان ته له ستنول کېدو وروسته اوس هلته د اوسېدو له ځای سربېره د ژوند د دوام لپاره هم هېڅ ډول امکانات نه‌لري.

له پاکستان څخه یو له دغو ستنو شویو کسانو سیف‌الدین اڅکزی دی. دغه کس له خپلې کورنۍ سره نږدې ۲۵ کاله د پاکستان په کراچۍ ښار کې اوسېده، خو شاوخوا ۷ میاشتې مخکې د پاکستاني ځواکونو له لوري په جبر سره افغانستان ته واېستل شو او دمګړۍ د کندهار د عینو مېنې اړوند سیمه کې په یوې کېږدۍ کې ژوند کوي.

100%

دی وايي، تر اوسه ورسره د پام وړ مرستې نه‌دي شوي او زیاتوي: «یوازې یو ځل لس زره روپۍ مرسته راسره شوې، له هغې وروسته هېچا پوښتنه نه‌ده کړې».

اڅکزی ادعا کوي، چې د کندهار د عینو مېنې په سیمه کې زرګونه ستنې شوې کورنۍ اوس هم په خېمو کې ژوند کوي. د هغه په وینا: «تر څلورو زرو پورې کورنۍ بېرته راغلي او ټول په خېمو کې پراته دي، نه د سرپناه وس لري او نه د ځمکې.»

نوموړي زیاته کړه، چې څو ځله یې له ځايي چارواکو سره هم خپلې ستونزې شریکې کړي، خو په خبره یې، ورته یوازې د «صبر» سپارښتنه شوې ده.

سلګونه زره نورې کورنۍ هم له ورته برخلیک سره مخ دي او د طالبانو دغه ډول ادعاوې چې ګواکې راستنېدونکو کورنیو ته ښارګوټي جوړوي، هسې تبلیغات ګڼي. دوی وايي، په نږدې ۵ کلونو کې شاوخوا ۱۰ زره کورنیو ته د ځمکې ورکړه د دې ښکارندويي کوي، چې طالبان د راستنېدونکو کډوالو ستونزو ته چندانې پام نه‌لري.

له دې سربېره د دغو کورنیو چې په کېږدویو کې ژوند کوي، ماشومان هم د تعلیم دوام څخه پاتې شوي دي.

له پاکستان څخه یو شمېر اېستل شوې کورنۍ په افغانستان کې د خراب اقتصادي وضعیت له امله په سختو لارو بېرته پاکستان ته د کار مزدورۍ لپاره تللي دي. اڅکزی وايي، چې اوس یې دوه زامن بېرته کراچۍ ته تللي او هلته میاشتنی عاید کور ته ورلېږي او زیاتوي: «هغوی لس، پنځلس زره روپۍ ګټي، هماغه رالېږي او زموږ ګوزاره پرې روانه ده.»

په پاکستان کې د ملګرو ملتونو د کډوالو چارو د ادارې ویاند قېصر اپرېدي ویلي، چې د پاکستان د حکومت له اعلان وروسته تر اوسه شاوخوا ۲،۱ میلیونه افغانان بېرته افغانستان ته ستانه شوي، چې ډېری یې نیول شوي او په زوره اېستل شوي او دغه بهیر همداراز دوام لري.

د یادونې وړ ده، چې ستنې شوې کورنۍ له طالبانو او نورو مرستندویه بنسټونو په لومړي سر کې د سرپناه غوښتنه لري او بیا د ژوند د دوام لپار مرستو ته سترګې په لاره دي، خو د کډوالو په چارو کې نړۍوال بنسټونه هم په ځلونو ویلي، چې د بودجې د کمښت له امله نه‌شي کولی د ټولو ستنو شویو کډوالو لاسنیوی وکړي.

دوجاریک د سه‌شنبې په ورځ (غویي ۸مه) په یوه خبري ناسته کې خبرداری ورکړی، چې د جګړو دوام به زیانمنې ټولنې لا ډېرې له ګواښونو سره مخ کړي او د ملکي وګړو کړاوونه به زیات کړي.

هغه زیاته کړه، چې دغو بریدونو د یوه پوهنتون د محصلینو د لیلیې یوه برخه، د تېلو یو مرکز او د معتادینو د درملنې یو مرکز هم زیانمن کړی دی.

د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، د پاکستان او طالبانو ترمنځ د وروستیو کړکېچونو له امله په افغانستان کې له سلو زرو ډېر کسان بې‌ځایه شوي دي.

د ملګري ملتونه ویاند له افغان طالبانو او پاکستان څخه غوښتي، چې د نړیوال بشردوستانه قوانینو درناوی وکړي او د ملکي وګړو خوندیتوب ته لومړیتوب ورکړي.

تر دې مخکې، د په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندویه ماموریت هم پرته له دې چې پاکستان په ښکاره نوم واخلي، د دوشنبې ماښام په اسعداباد کې د بریدونو له امله د لسګونو کسانو د مرګ‌ژوبلې پخلی کړی و.

خو له بلې خوا، پاکستان د طالبانو هغه ادعاوې رد کړې دي چې ګواکې ملکي وګړي یې په نښه کړي دي، او دا یې «روښانه دروغ» بللي دي. اسلام‌اباد وايي، افغان طالبان د حقایقو په تحریفولو سره هڅه کوي د خلکو خواخوږي ترلاسه کړي او د تحریک طالبان پاکستان ملاتړ پټ کړي.

یاد بنسټ څرګنده کړې، چې د دغه سازمان عمومي مشر وکیل بولنت ییلدرم د دې ناستې پرانیسته وکړه. د بنسټ په بیان کې ویل شوي، چې د جګړو، افتونو او بې‌وزلۍ ځپلو سیمو لپاره د مرستو تر څنګ، دغه بنسټ د بشري ډیپلوماسۍ په چوکاټ کې د شخړو په راکمولو کې منځګړیتوب هم کوي.

د بشري حقونو او ازادیو بنسټ په وینا، په دې بهیر کې د افغانستان او پاکستان تر منځ بنسټیزې مسئلې تر بحث لاندې راوستل شوې او د حل لارې یې وڅېړل شوې. بنسټ زیاته کړه، چې د تلپاتې سولې پر لور مهم ګامونه پورته شوي، خو د تفصیلي موافقو یا نیټو په اړه څه نه دي شریک شوي.

یاد بنسټ ټینګار وکړ، چې دغه خبرې اترې د «۱،۵ ټریک» په چوکاټ کې غیررسمي بڼه لري، خو د دواړو لوریو استازو مستقیمو ګډون ته لاره هواروي او د باور فضا پیاوړې کوي. ای‌اېچ‌اېچ زیاته کړې د دې بهیر دوام د شخړو د حل لپاره د راتلونکو عملي ګامونو په ټاکلو کې مرسته کولی شي.