پخوانی سناتور او د سیمه ییزو چارو شنونکی
د جون پر ۱۸مه د پاکستان د پوځ لوی درستیز عاصم منیر په سپینه ماڼۍ کې د امریکا له ولسمشر ټرمپ سره ولیدل او د غرمې ډوډۍ یې له هغه سره وخوړه. په دې لیدنه کې، چې دوه ساعته یې دوام درلود، د پاکستاني اردو د استخباراتي سازمان ایاېسای رییس جنرال عاصم ملک هم له عاصم منیر سره ملګری و.
دا لیدنه د بندو دروازو تر شا وشوه او د رسنیو استازو پکې حضور نه درلود.
دا لومړی ځل دی، چې د امریکا یوه ولسمشر د پاکستان د اردو یوه لوی درستیز ته په سپینه ماڼۍ کې د لیدنې او خصوصي مجلس کولو بلنه ورکړې ده. په ظاهره دا کار د دولتي پروتوکول نه سرغړونه ګڼل کېږي، ځکه د یوه هېواد ولسمشر د بل هېواد خپل همرتبه دولتي یا حکومتي مشرانو ته د خصوصي لیدنو بلنه ورکوي. د دې نه وړاندې، د پاکستان دریو لوی درستیزانو، جنرال ایوب خان، جنرال ضیاءالحق او جنرال پرویز مشرف، د امریکا له ولسمشرانو سره خصوصي لیدنې او خبرې اترې کړې وې، خو هغوی دا لیدنې په پاکستان کې د پوځي کودتاوو د ترسره کولو او د ولسمشرۍ چوکۍ تر اشغالولو وروسته کړې وې. نو ځکه دا پوښتنه رامنځته کېږي، چې دغه د عاصم منیر او ټرمپ فوقالعاده لیدنه څنګه او ولې وشوه؟
باید په دې خبره سر خلاص کړو، چې د پاکستان د پوځ او امریکا اړیکې اوږد شالید لري. پاکستان د امریکا او بریتانیا سره یو ځای د ۱۹۵۰مې لسیزې په اوږدو کې د شوروي ضد پوځي معاهدو (CENTO او SEATO) غړی پاتې شوی و. په ۱۹۸۰مه وروسته، په افغانستان کې د شوروي اتحاد پر ضد جګړه کې د امریکا تر ټولو نژدې متحد و او وروسته یې په اصطلاح ترهګرۍ ضد جګړه کې هم د امریکا په ملګرتیا کې میلیاردونه ډالر ګټلي دي.
په تېرو اووه نیمو لسیزو کې، له کومې استثنا پرته، د پاکستان د پوځ هر لوی درستیز له امریکا سره خصوصي اړیکې لرلې دي. امریکا په پاکستان کې تل د پوځي دکتاتوریو ملاتړ کړی، ځکه دا کار هغوی ته دا اسانتیا ورکوي، چې پرته له کوم چون او چرا، د یوې مرجع له لارې پاکستان اداره کړي (one-window operation) ځکه د پاکستان د سیاسي چارو ډېرو خارجي او داخلي څېړونکو لیکلي، چې د پاکستان اداره د انګلیسي ژبې د لومړي توري "A" یا "الف" نه پېلېدونکي درې نومونه کنټرولوي: الله، امریکا، او ارمي (اردو).
عاصم منیر ډېر په زحمت د لوی درستیز چوکۍ ته رسېدلی دی. که د پخواني لومړي وزیر عمران خان واکمني د پارلمان له خوا د عدم اعتماد له لارې پای ته نه وای رسېدلې، نو اوسني مقام ته د عاصم منیر ترفیع هېڅ امکان نه درلود. ځکه عمران د خوښې جنرال، د ایاېسای پخوانی رییس فیض حمید و، او عمران خان غوښتل، چې هماغه لوی درستیز وټاکي. خو په اپرېل ۲۰۲۲ کې د عمران حکومت سقوط وکړ او د شهباز شریف حکومت عاصم منیر د ۲۰۲۲ کال د نومبر په میاشت کې د درې کالو لپاره لوی درستیز وټاکه، او وروسته یې د هغه د عهدې موده تر پنځو کالو پورې وغځوله.
عمران خان او جنرال فیض حمید اوس په بیلابیلو تورونو بندیان دي او محاکمه کېږي. عمران خان او د هغه ګوند "تحریک انصاف" پر عاصم منیر تور لګوي، چې پوځ د هغه په امر د ۲۰۲۴ کال د فبرورۍ په میاشت کې په ترسره شویو ټاکنو کې درغلي کړې او شهباز شریف یې د تقلب له لارې د لومړي وزیر چوکۍ ته رسولی دی. که څه هم پوځ دا تورونه رد کړي، خو د عمران خان د ګوند دغه کمپاین دوام لري.
د خپل مشر ورور نواز شریف نه برعکس، شهباز شریف په سیاسي قدرت کې د جنرالانو برلاسی مني، او هند سره د وروستۍ جګړې د بریا دعوې په اساس، هغه عاصم منیر ته د فیلډ مارشالۍ منصب هم وسپاره. نو شهباز شریف او د هغه کابینه د یوه نااعلان شوي پوځي دکتاتور په توګه د عاصم منیر تر لاس لاندې کار کولو ته پوره چمتووالی لري، او د هغه نوم د یوه ملي زعیم په توګه اخلي. له ټرمپ سره دغه غیرعادي لیدنې د عاصم منیر د دکتاتورۍ لپاره نور قوت برابر کړ.
ولسمشر ټرمپ عاصم منیر ته د یوه داسې دولتي شخصیت په توګه د خبرو اترو بلنه ورکړې وه، څوک چې هم په پوځي او هم په ملکي سیاسي دواړو ساحو کې بشپړ قدرت لري. امکان لري، چې د کامرو او میډیا له لیدنې نه لرې ساتلو پرېکړه د عاصم منیر په غوښتنه شوې وي، ځکه دا لیدنه په داسې وخت کې کېږي، چې ټرمپ د ایران پر ضد د اسراییل په جګړه کې پر ښکېلتیا غور کوي. نو د ټرمپ او عاصم منیر د تودو احساساتو ډک عکسونه ښایي په پاکستاني ولس کې ښه سیاسي غبرګون نه وای لرلی.
د دې خبرې امکان ډېر کم دی، چې ټرمپ به له عاصم منیر نه د اسراییل او ایران په روانه جګړه کې د کوم ډول پوځي مداخلې غوښتنه کړې وي، ځکه د پاکستان اعلان شوی دریځ او د پارلمان له خوا تصویب شوې پریکړې د اسراییل پر ضد او د ایران په ملاتړ دي. تر ټولو مهمه دا چې د پاکستان د عامو وګړو احساسات هم همداسې دي.
خو ټرمپ، چې په نژدې وختونو کې یې پاکستان ځان ته دومره رانږدې کړی، چې د هند حکومت او عامه افکار یې هم له ځان نه خپه کړي، هرو مرو له عاصم منیر نه کومه ستره غوښتنه لرله. که څوک د منځني ختیځ په اړه د امریکا د تېرو دوو یا دریو لسیزو سیاست ته وګوري، نو هلته د امریکا ستره غوښتنه له مسلمانو هیوادونو نه د اسراییل په رسمیت پېژندنه ده.
ولسمشر ټرمپ د خپلې واکمنۍ په تېره دوره کې هم له سعودي عربستان، پاکستان، اندونیزیا او نورو مسلمانو هیوادونو نه له اسراییل سره د ابراهیمي معاهدو د ملاتړ غوښتنه کړې وه. نو ډېر امکان شته، چې ټرمپ به له عاصم منیر نه هم دا غوښتنه یو ځل بیا کړې وي.
دغه راز د ایران پر ضد د دې ویجاړوونکې جګړې په بڼه کې پاکستان ته یو ډول خبرداری هم ورکړل شوی وي، چې تر هغه وخته به یې اتومي وسله نړیوال امنیت ته یو خطر ګڼل کېږي، تر څو چې هغه اسراییل په رسمیت ونه پېژني. له عاصم منیر سره د خبرو اترو دا غوښتنه د ډونالډ ټرمپ د معاملهګرۍ (deal) سیاست سره هم سمون لري.کېدای شي، د وخت په تېرېدو سره دا خبرې رابرسېره شي.
د دې ورځې موخه دا ده چې خلکو ته وریاد کړي، که وېرې لرئ، اضطراب مو ډېر شوی، یا د ذهني فشار لاندې یاست، نو تم شئ، ژوره ساه واخلئ، ځان ته وخت ورکړئ او دا ومنئ چې اضطراب یوه طبیعي انساني تجربه ده. دا ورځ باید د سکون د پیدا کولو فرصت واوسي؛ یوه ورځ چې انسان په کې ځان ته رجوع کوي او له وېرې سره د مقابلې لارې لټوي.
خو د ۲۰۲۵ کال د جون ۱۸مه، د نړۍ د امنیت او ثبات له پلوه، تر بل هر وخت ډېره د وېرې ورځ ښکاري. دا ورځ د ارامتیا پر ځای، د بشري اضطراب او ګډوډۍ یو خشن تصویر وړاندې کوي، چې میلیونونه انسانان د مرګ او ژوند تر منځ په یو نازک تار ژوند کوي.
له ایرانه نیولې تر اسراییل او منځني ختیځ، له روسیې نیولې تر اوکراین او ان تر کشمیر او افغانستان د یو مشترک اضطراب لومې غځېدلي دي.
۱. د ایران او اسراییل ترمنځ جګړه – د منځني ختیځ د امنیت خرابېدل
په وروستیو میاشتو کې د ایران او اسراییل ترمنځ تاوتریخوالی د مخامخ جنګ بڼه غوره کړې ده، له دواړو خواوو نېږدې ۳۰۰۰ کسانو ته مرګ ژوبله اوښتې ده.
اسراییل پر ایران برید وکړ او د جېټ الوتکو او یو لویو توغندیو په وسیله یې د ایران یو شمېر ښارونه بمبار کړل، چې لا هم دا جګړه روانه ده.
بل خوا ایران پر اسراییلي اهدافو د بالستیک توغندیو بریدونه کړي، د هایپرسونیک توغندي یې استفاده کړي دي او د اسراییل بېلابېلې سیمې یې ویشتې دي.
دا جنګ یوازې د دوو هېوادونو ترمنځ نه دی، بلکې د ټول منځني ختیځ ثبات یې له خطر سره مخ کړی.
په ورته وخت کې امریکا هم په غیرمستقیم ډول په دغه جګړه کې دخیله ده او روسیې هم په وار - وار پر ایران د اسراییل برید غندلی دی.
د روانې جګړې له امله نېږدې ۸۵ میلیونه ایرانیان، ۹ میلیونه اسراییلیان، په لبنا، سوریه، عراق او غزه کې لږ تر لږه ۷۰ میلیونه انسانان له وېرې او ډار سره ژوند کوي.
سلګونه زره انسانان جبري بې ځایه شوي، میلیونونه نور د ژوند لومړنیو اړتیاو ته لاسرسی نه لري، په ګڼو سیمو انټرنیټ، برېښنا او نور خدمات تړل شوي.
۲. روسیه او اوکراین – دوامداره جګړه، له ۵۰۰,۰۰۰ زیات قربانیان
د ۲۰۲۲ کال د فېبرورۍ راهیسې د روسیې او اوکراین تر منځ جګړه روانه ده. دغې جګړې یوازې د دواړو هېوادونو خلک نه، بلکې ټوله اروپا، نړۍوال اقتصاد او د نړۍ سیاستونه اغېزمن کړي دي.
د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې، د جګړې له پیل راهیسې نږدې ۱۴ میلیونه اوکراینیان بېځایه شوي دي. تر ۵۰۰,۰۰۰ ډېر کسان (عسکر او ولسي خلک) وژل شوي یا ټپیان شوي دي.
دا مهال په اوکراین کې نېږدې ۳۷ میلیونه خلک د جګړې له امله په ویره او اضطراب کې ژوند کوي، چې په ځینو سیمو کې یو شمېر اوکراینیان د ژوندانه لومړنیو اسانتیاو ته اړتیا لري.
همداراز په روسیه کې ۱۴۰ میلیونه انسانان د روانې جګړې له امله په یو نه یو ډول اغېزمن شوي دي. ګڼ یې اجباري عسکرۍ ته اړ شوي، بندیزونه پرې لګېدلي او ځینې یې له داخلي فشار سره مخ شوي دي.
۳. غزه، لبنان او سوریه – د فلسطینیانو انساني ناورین
د غزې محاصره او پر فلسطینیانو بریدونه له ۲۰۲۳ کال راهیسې پراخ شوي دي. د اسراییلي بمبارۍ له امله، غزه نږدې د ژوند له امکان څخه وتلې سیمه ده.
د ۲۰۲۳ د اکټوبر له جګړې راپه دېخوا نږدې ۵۵,۰۰۰ فلسطینیان وژل شوي دي چې نیمایي یې ښځې او ماشومان دي .
همدا راز له ۲ میلیونه زیات وګړي د اوبو، برېښنا، خوړواو درملو له کمي سره مخ دي.
ورته حال په لبنان او د سوریې په ځینو سیمو کې هم دی چې خلک لومړنیو بشري مرستو ته شدیده اړتیا لري.
دا مهال په غزه کې ۲.۳ میلیونه وګړي له سختې وېرې سره ژوند کوي. د لبنان په جنوبي سرحدي سیمو کې نېږدې ۴ میلیونه وګړي او په سوریه کې ۱۸ میلیونه وګړي له سخت کړاو څخه تېریږي.
۴. هند او پاکستان – پوله تل د جګړې له سیوري لاندې
هند او پاکستان چې دواړه اټومي وسلې لري، په کشمیر، سیرکریک او نورو برخو کې وخت په وخت پر یو بل د مداخلې تورونه لګوي. د دواړو هېوادونو تر منځ پوله "LoC" یا د کنټرول کرښه، یوه ناارامه سیمه ده چې هلته د جګړې نغارې هر وخت اورېدل کېږي.
د دواړو خواوو څخه نېږدې ۲۰۰ ملکیان او نظامیان وژل او ټپیان شوي دي.
دا مهال د کشمیر دواړو خواوو شا او خوا ۲۰ میلیونه وګړي له وېرې او اضطراب سره ژوند کوي چې له اقتصادي اړخه کمزوري او بشري مرستو ته اړتیا لري.
همدا راز د پاکستان او هند پر پوله په پرتو صوبو کې نېږدې ۴۰ میلیونه نور خلک له تاوتریخوالي سره یو ځای ژوند کوي.
۵. نړۍ واله ویره، رواني فشار او بېثباتي
د ملګرو ملتونو د راپور پر بنسټ، د اقلیم بدلون، ټولنیز ناورینونه، بېکاري، مهاجرت او د خوراکي توکو کموالی د نړۍ نږدې ۱ میلیارد وګړي له ذهني، فزیکي او اقتصادي فشار سره مخ کړي.
له افغانستان، سوډان، یمن، کانګو، ایتوپیا، میانمار او نورو ناورینځپلو سیمو هم باید سترګې پټې نه کړو.
دا سیمې هم له سخت بشري کړکېچ، داخلي ګډوډۍ، دېکتاتورۍ او مرګ ژوبلو شاهده ده.
پر نړۍ اقتصادي اغېزې:
رواني اغېزې:
راپورونه ښيي چې اضطراب، ذهني فشار او رواني بې ثباتي د بشر په زیاتو برخو کې خپره شوې، چې رامنځته شوی رواني چاپېریال د شلمې پېړۍ له اواخرو سره جوت توپیر لري.
د نړۍوال اقتصادي فورم د راپور پر بنسټ په نړۍ کې شا او خوا ۵۷ سلینه خلک په جنګ کې د نه ښکېلو سیمو کې د اوسېدو سربېره له جګړې او د جګړې له پایلو وېره او اضطراب تجربه کوي.
د سکون ساه که پر نړۍ د ډار خپور شوی څادر؟
په داسې یوه ورځ چې نړۍ باید ژوره ساه واخلي، ارامه شي، انسانان یې خپل ځان ته وخت ورکړي او د خپل ټول کال یوه ورځ سکون احساس کړي، خلک د بمونو، توغندیو، وېرې، بېوسۍ، بېکورۍ او مرګ له وېرې د بې وسۍ ساندې کوي.
د نړۍوال سکون ورځ موږ ته دا رایادوي چې سوله او سکون یوه تفریح نه، بلکې د انسان لومړنی حق دی.
رواني ارامتیا له جګړو، فقر او وېرې سره نه، بلکې له عدالت، انصاف او بشري درناوي سره راځي، چې له بده مرغه په نړۍ کې له منځه تللی.
د نړۍ رهبران باید دا درک کړي چې هره جګړه د میلیونونو انسانانو ارامتیا له منځه وړي؛ نو پس نن د سکون ورځ نه ده؛ بلکې د بشري وجدان د بېدارۍ ورځ ده.
د دې څو علتونه کېدای شي چې تر ټولو ستر علت یې په ایران کې د موساد پراخ نفوذ، د ایران د ستراتیژیکو زیرمو هدف ګرځېدل او د هوايي دفاع او توغوونکو سیستمونو هېک کېدل او له کاره لوېدل دي.
اسراییل په تېرو څو کلونو کې ددې جګړې لپاره بشپړ تیاری نیولی و او حتا خپل د جاسوسۍ وسایل یې د ایران په خاوره کې ځای پرځای کړي، چې د تل ابیب له هدفي بریدونو سره یې ستره مرسته کړې ده. برعکس ایران په تېرو څو کلونو کې خپلې ټولې نیابتي ډلې او ملیشې له لاسه ور کړې او یا دومره کمزورې کړای شوې دي، چې په سیمه او د اسراییل په ګاونډ کې د ایران د نفوذي عواملو په توګه یې پخوانی ظرفیت له منځه تللی. یا ښايي ځینې نه غواړي چې پخوانیو ترخو تجربو ته په پام، په دې جګړه کې ښکیلې شي.
حزبالله او حوثي یاغیان له مستقیمې غچ اخیستنې ډډه کوي او ځینې یې د خپلې کمزورتیا او د اسراییل پراخ هوايي ځواک د تهدید له امله په احتیاط عمل کوي. حزبالله په لبنان کې خپله وروستۍ جګړه له لاسه ورکړې او حوثیان هم چې له یمن تر اسراییل واټن لري، یوازې تېره شپه څو بالیسټیک توغندي کارولي چې اسراییل یې بېرته قوماندانان په نښه کړل.
له شنبې تر یکشنبې پورې اسراییل د تهران په ګډون د ایران ستر اتومي مرکز نطنز ، فردو اوځینې کلیدي نظامي او استخباراتي تاسیسات په نښه کړل، چې په دې کې د ایران د نظامي مشرانو وژل او هوايي دفاعي جوړښتونو ته زیان رسول شامل دي. دغه راز اسراییل د ایران د ستراتیژیکو توغندیو د زیرمو د له منځه وړو یا زیانمنولو ادعاوې هم کړې دي. لومړني رپوټونه وايي چې د کرمانشاه سیمه، چې د توغندیو زیرمې پکې د غرونو په منځ کې پټې دي، هم هدف ګرځېدلې خو د شنونکو په وینا، تر ځمکې لاندې زیرمو له منځه وړل ډېر سخت دي او واقعي اغېز به یې یوازې هغه وخت څرګند شي، چې ایران پاتې توغندي بیا وکاروي. د تېرې شپې هوايي برید کې، چې د زیاتو توغندیو اټکل کېده، یوه کمه برخه توغندي پر اسراییل کارول شوي او دا یوڅه دا شک پیاوړی کوي، چې د ایران د ستراتیژیکو وسلو زیرمې ښايي زیانمنې شوې وي.
د ایران د پوځي او تصمیم نیوونکې مشرتابه له منځه وړل یوه ستره ستراتیژیکه ضربه ده چې د تهران دفاعي توان یې کمزوری کړی.په ځانګړې توګه پر نطنز اتومي مرکز برید چې د یورانیمو بډایولو اساسي ځای دی، د ایران د اتومي پروګرام لپاره یوه جدي ضربه بلل کېږي. د اسراییل دفاع وزیر اعلان کړی، چې د ایران پر اتومي مرکزونو به یې بریدونه جاري وي.
نطنز د ځمکې په ژورو کې د کانکریټ او ډبرو لاندې ځای پر ځای شوی، خو بیا هم د اسراییل له بریدونو سره مخ شوی. د اټومي انرژۍ نړیوال سازمان لا هم د زیان کچه ارزوي، خو ظاهرا داسې نه ښکاري چې دغه مرکز دې له کاره لوېدلی وي. تراوسه له اټومي مرکزونو د وړانګو خپرېدل نه دي ثابت شوي او نه هم اسراییلي بمونه هغو ژورو برخو ته رسېدلي، چې هلته یورنیم بډایه کیږي.
ریچارډ نیفو، چې د اوباما د دورې پر مهال د ایران اټومي خبرو اترو کې امریکایی مشر و، نیویارک ټایمز ته ویلي، « تر هغه چې زه ډاډه نهشم چې فوردو له منځه تللی او تر هغه چې پوه نه شم هغه لوړه کچه بډایه شوي یورانیم چیرې دي او کارېدلی شي که نه، زه دا موضوع جدي ګڼم».
فوردو، چې د قم ښار ته نږدې دی، تر ټولو ژور اتومي مرکز دی. بل مرکز نطنز دی چې شاوخوا ۱۰۰ میله جنوب خواته پروت دی. یواځینی دودیز بم چې دا ډول زیرمې ویجاړولی شي، د امریکا جي بي یو ۵۷ (MOP)نومی۱۴ ټُني بم دی چې اسراییل یې نه لري او امریکا تر اوسه په دې برخه کې له همکارۍ سر غړوي. دغه بم یوازې د بي ۲ او بي ۲۱ الوتکو له لارې د انتقال وړ دی.
د وسلو د کنټرول ټولنې د خپرېدا پالیسۍ مشرې کلسي داونپورټ ویلي، چې « اسراییل کولای شي د ایران مهم اتومي تاسیسات زیانمن کړي، خو د فوردو په څېر کلک ځایونه د امریکا له مرستې پرته نهشي له منځه وړلی».
د اسراییل د ملي امنیت سلاکار زاخي هنیګبي هم دا خبره تایید کړې او وايي، « اتومي پروګرام د فزیکي وسایلو له لارې له منځه نهشي تللی، یوازې امریکایان کولای شي دا کار وکړي او هغه له دې لارې چې ایران د سیاسي خبرو له لارې له اتومي وسلو جوړولو را وګرځوي».
دسي ای اې او سپینې ماڼۍ پخوانی چارواکی کینیټ پولاک وايي، « زما ګومان دی چې اسراییل به د فوردو لپاره یو پټ پلان ولري، ښايي خاص ځواکونه یا سایبري بریدونه، خو تر اوسه دا نهده څرګنده».
په سایبري بریدونو کې د "Stuxnet" ویروس شاملیږي، چې د نطنز پر اتومي سانتریفیوژونو یې د پام وړ تخریبي اغېز کړی.
د معلوماتو له مخې، نطنز ته تر ۴۰ او۵۰ متره ژوروالي لاندې د فولادو او کانکریټو قوي چتونه ورکړل شوي، چې د هوايي بریدونو پر وړاندې د پام وړ محافظت ولري. د نطنز د تړلو چتونو ضخامت تر ۷،۶ مترورسېږي.
اسراییل (GBU‑28) او ورته بمونه لري چې یوازې د ۵ او ۶ متره کانکریټ له لارې نفوذ کولی شي، خو دا د نطنز او فوردو ژورو زیرمو لپاره کافي نه دی.
د اسراییل هوايي برلاسی که د تهران احتیاط؟
د اسراییل هوايي ځواک اوس مهال په سیمه کې تقریبا بشپړ برلاسی لري او د تهران د دفاعي سیستمونو کمزورتیا یې په ډاګه کړې ده.
د ایران غبرګون تر اوسه پورې محدود پاتې دی؛ تهران شاوخوا تر ۱۰۰ ډېر ډرونونه په اسراییل توغولي چې یو شمېر یې د اسراییل د دفاعي سیستم «ایرن ډوم» له خوا شنډ شوي دي. ډرونونه د اوږده واټن له امله په ورو سرعت کې حرکت کوي، چې ښايي موثریت یې محدود وي، خو تهران د شاوخوا ۳۰۰۰ توپچي او بالسټیک توغندیو پراخې زیرمې لري، چې په وروستيو دوو شپو کې یې ۲۸۰ توغندي پر اسراییل توغولي او تخریبي قوت یې هم زیات دی.
د ایران په اړه دا هم ویل کیږي، چې د نړیوال ایتلاف له ویرې د مرګونو توغندیو او وسلو له کارولو سره احتیاط کوي او نه غواړي چې وضعیت داسې حد ته لاړ شي، چې امریکا او د اسراییل نور متحدان د تهران د اتومي بټیو په له منځه وړو او حتا حکومت نسکورولو کې له تل ابیب سره همکار شي. تهران د واشنګټن پر وړاندې خپله ژبه نرمه کړې او له داسې غبرګون یې ډډه کړې، چې امریکا د جګړې درېیم اړخ وګرځوي. خو دا ښايي د ایران په تهاجمي پالیسي کې صدق وکړي، خو په دفاعي برخه کې تهران په خورا ځپل شوي دریځ کې دی.
د اسراییل بریدونه او د لومړي وزیر بنیامین نتنیاهو خبرداري ښيي چې دا جګړه به یوازې د هوايي بمباریو یا محدودو پوځي عملیاتو په کچه کې پاتې نه شي بلکې ممکن اوږدمهاله، په سیمه کې پیچلې او د متقابلو غچ اخیستنو پر بنسټ ولاړه شخړه شي. نتنیاهو هیله من دی، چې امریکا په دې جګړه کې ښکیله شي او په پای کې دا جګړه د ایران د اخوندي نظام په له منځه تګ تمامه شي. په دې توګه دا امکان دی، چې اسراییل د ایران ستراتیژیکې زېرمې په مسلسل ډول په نښه کړي او دفاعي ځواک یې دومره کمزوری کړي، چې پر ایراني ښارونو یې بمبار الوتکې له ویرې پرته وګرځي.
منځګړتوب؛ تهران د خبرو مېز ته راګرځي؟
د جګړې درولو لپاره تراوسه هیڅ نړیوال جدي اقدام نه ترسترګو کیږي. خو که چیرې داسې یو اقدام کیږي دا به هم د روسیې یا بل دولت په مرسته د ایران خپل ابتکار وي، چې بېرته د اتومي خبرو اترو میز ته کښیني او د امریکا شرایطو ته غاړه کیږدي، خو په دې سره به د ایت الله علي خامنه يي تر مشرۍ لاندې حکومت نه په خپل ولس کې مخ لري او نه په سیمه کې. د ایران د بهرنیو چارو وزیر ویلي، چې که اسراییل بریدونه ودروي، دوی به هم لاس واخلي، خو د یورانیمو له بډاینې لاس نه اخلي.
که تهران د امریکا په شرایطو خبرو ته ستنیږي، دریځ به یې کمزوری او توافق به په دې پورې مشروط وي چې خپلې اتومي پروګرامونه ودروي.
خو که تهران د خبرو لاره نه غوره کوي، د اسراییل بریدونه ممکن ایران دې ته وهڅوي چې خپل پروګرام لا پټ او ګړندی کړي، یا حتا له نړیوالو تړونونو ووځي او خپلو اتومي بټیو ته د نړیوالو څارونکو د لاسرسي مخه ونیسي. په ورته وخت کې، ایران کولای شي له خپلې سیمه ییزې شبکې څخه د فشار زیاتولو لپاره نامتوازن بریدونه، سایبري حملې او عملیات ترسره کړي چې د اسراییل او حتا امریکا لپاره جدي امنیتي ګواښونه رامنځته کړي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت چارواکي ادعا کوي چې په دې عملیاتو کې مستقیم لاس نه لري، خو اسراییل د امریکا له ملاتړه پرته دا هرڅه نه شي کولای. ایران امریکا تورنه کړې، چې له سراییل سره په بریدونو کې ګډون لري. ظاهرا د امریکا مرستې ډېری استخباراتي او د تجهیزاتو دي، چې دواړې د اسراییل لپاره په جګړه کې برلاسی اسانه کوي.
د اسراییل لپاره ستونزمنه ده، چې د ایران اتومي پروګرام په بشپړه توګه له منځه یوسي، خو ځنډولی یې شي.
په ایران کې ښايي د اتومي وسلو د جوړولو په تړاو سیاسي او ولسي ملاتړ زیات شي خو دا یوازې هغه وخت کېدای شي چې ایران له دې جګړې بریالی ووځي او بریالي وتل یې اوسني وضعیت ته په کتو، ستونزمن ښکاري. دغسې دا احتمال هم شته، چې له اوسني حکومت نه د خلکو د بیزارۍ کچه لوړه شي او نظام ورسره وشړیږي.
د ایران پر پوځي مشرتابه، اټومي ساینسپوهانو، هستوي پروژو، د بالیستیکو توغندیو پر مراکزو او پوځي مرکزونو د جنګي الوتکو، توغندیو او بېپیلوټه الوتکو له لارې ډېر کلک او رسا پوځي ګوزارونه وشول، چې په نتیجه کې څلور تر ټولو لوړ پوړي جنرالان، یعنې د ایران د سپاه پاسداران د ځواک رییس، د ایران د وسلهوالو قواوو عمومي رییس، د هغه معاون او د ایران د تر ټولو ستر مشر علي خامنهیي یو پوځي مشاور او ۹ اټومي ساینسپوهان ووژل شول. دغه راز ځینې نور جګپوړي جنرالان هم وژل شوي، چې شمېر یې ۲۰ تنو ته رسیږي.
په دې سربېره، د اسراییل په بریدونو کې رادارونه، هوايي ډګرونه او ځینې پوځي مراکز هم تباه شوي دي. څرګنده خبره ده چې د اسراییل استخباراتو او پوځ په ایران باندې د دغه برید لپاره د څو کلونو راهیسې چمتووالی نیولی و او پلانګذاري یې کړې وه او په دې کار کې ورسره خپل لوېدیز متحدین هم ملګري وو.
د اسراییل استخباراتي موسسې موساد د ایران په خاوره کې نفوذ کړی و، ځکه یې ایران ته ډېر تاوانونه ورسول. خو په څلورویشتو ساعتونو کې دننه، ایران هم پر اسراییل باندې د توغندیو او بېپیلوټه الوتکو باران وکړ، او په تلابیب کې یې د اسراییل د دفاع وزارت او ځینې نور مراکز وویشتل، او د اسراییل د لومړي وزیر نتنیاهو په ګډون، د اسراییل زرګونه اتباع یې په تلخونو کې پناهځایونو ته اړ کړل. جنګ لا دوام لري او د حتمي پایلو په اړه یې اټکل کول ستونزمن دي، خو په دې لیکنه کې موږ د دغې شخړې یو بل سیاسي مهم بُعد ته ګورو، چې ځانګړی اهمیت لري.
اوس دا خبره نه اسراییل پټوي او نه پرې د اسراییل ملاتړي زبرځواک، امریکا، پرده اچوي، چې د اسراییل د دغه تازه برید یوه غټه او مهمه موخه د ایران اسلامي جمهوریت اوسني اخوندي رژیم ته سقوط ورکول دي او د هغه پر ځای هلته د یوه غربپلوه حکومت کښینول هم هدف دی. دا خبره څرګنده ده، چې که چېرې سید علي خامنهيي په مشرۍ کې د ایران د اسلامي جمهوریت حکومت مکمله پوځي ماته وخوري، نو د دوی اعتبار به د ایران په اتباعو کې دومره راوغورځي، چې د دوی لپاره به په ایران حکومت کول ممکن پاتې نه شي.
د جګړې په جریان کې، د اسراییل لومړي وزیر نتنیاهو او د هغه نور همکاران بیا بیا دا خبره تکراروي، چې ګواکې د دوی جګړه د ایران د ولس پر ضد نه ده، دا جګړه یوازې د ایران د اسلامي جمهوریت د واکلرونکو پر ضد ده، څو د نتنیاهو په وینا، د ایران خلک د دغه ظالم او جابر رژیم د شپږڅلوېښت کلنې اوږدې واکمنۍ نه د خلاصون لاره ومومي. د اسراییل د حکومت له خوا دا تبلیغات په فارسي ژبه کې هم روان دي، چې دا پیغام د ایران ولسونو ته ورسیږي. د ایران د سپاه پاسداران د رییس او د نورو سترو جنرالانو د وژلو موخه هم د واکمن رژیم د پوځي ملاتړ ځواکونه له منځه وړل او کمزوري کول دي.
د ایران د اسلامي جمهوریت په سیاسي مخالفینو کې، د ایران د پخواني بادشاه رضا شاه پهلوي زوی، رضا پهلوي، ډېر څرګند دی، چې د ایران نه بهر په جلاوطنۍ کې ژوند کوي. هغه په خپلو ویناوو او مرکو کې په ډاګه د اسراییل د پوځي برید ملاتړ کوي. هغه د ایران له پوځیانو او ولسونو نه غوښتنه کوي چې دوی دې د ایران د اسلامي جمهوریت نه دفاع نه کوي، چې یاد رژیم سقوط وکړي.
که څه هم رضا پهلوي ځان د خپل پلار، د ایران پخواني بادشاهرضا شاه پهلوي ځایناستی بولي، خو هغه په دې خبره هم ټینګار کوي، چې د اسلامي جمهوریت د امکاني سقوط نه وروسته، هغه د خپل پلار په څېر ټولواکه بادشاهت نه غواړي، بلکې هغه د بریتانیا او ځینو نورو هېوادونو په څېر د یوه دموکراتیک اساسي قانون پلوی دی، چې پاچا پکې یوازې د یو سمبولیک ملي مشر حیثیت ولري. یو شمېر لوېدیز هېوادونه او اسراییل په راتلونکې کې په ایران کې د رضا پهلوي د واکمنۍ ملاتړ کوي.
په ایران کې د «مجاهدین خلق» په نوم یو بل سازمان له ډېرو کلونو راهیسې د اسلامي جمهوریت پر ضد مبارزه کوي او غواړي چې اوسنی نظام سقوط کړي، او د هغه پر ځای یو داسې دموکراتیک سیاسي نظام جوړ کړي، چې پکې د ایران د ولس په خوښه دولت او حکومت جوړ شي. مجاهدین خلق یو شالید لرونکی سیاسي سازمان دی، چې د رضا شاه پهلوي د بادشاهۍ پر ضد یې مبارزه کړې وه او دوی په راتلونکې کې هم د شاهي نظام د بیا راژوندي کولو سره مخالف دي.
د ایران د اسلامي جمهوریت درېیمه مخالفه ډله د دغه هېواد د اتنیکي لږهکیو خلک دي، چې د اسلامي جمهوریت له خوا یې په پراخه کچه اختناق، جبر او استثمار لیدلی دی. په دوی کې ترکتبار ولسونه، کُردان، عربان، بلوچان او ځینې نور لږهکي ګډون لري. دغو لږهکیو ته د خپل فرهنګي هویت سره د ژوند کولو او په معارفو کې د خپلو ژبو د کارولو اجازه نه ورکول کېږي.
د ایران اسلامي جمهوریت تش په نوم جمهوریت دی؛ په عمل کې دا د اخوندانو یو دکتاتوري رژیم دی. په ټولټاکنو کې د کاندیدانو نوملړونه د خلکو د رايې ورکولو نه وړاندې تصفیه کېږي. دلته سیاسي اپوزیسیون ته په ازاد ډول د فعالیت اجازه نشته. د سیاسي مخالفینو توقیف، شکنجه او اعدام معمول ګرځېدلی دی. په نړیواله کچه، په ایران کې د هېواد د اتباعو د اعدام تناسب دومره لوړ دی، چې په کال ۲۰۲۳ کې، د نړۍ په ټولو هېوادونو کې د اعدام شویو کسانو له مجموعي شمېرې څخه، ۷۴ فیصده یې یوازې په ایران کې اعدام شوي نارینه او ښځې وې.
خو په پای کې باید دا هم وویل شي، چې که څه هم د دموکراسۍ او قانونمندۍ له نظره د ایران د اسلامي جمهوریت شالید تور او بدنام دی، خو په هېوادونو کې سیاسي بدلونونه د هر هېواد داخلي مساله ده. بهرني هېوادونه حق نه لري، چې د دموکراسۍ او بشري حقونو د احیا په نوم په نورو هېوادونو کې پوځي مداخله وکړي. دا د بینالمللي قانون یو اصل دی، چې باید هېڅ استثناء ونه لري او سرغړونه ترې ونه شي.
اسراییل د پنجشنبې په شپه پر ایران هوایي بریدونه وکړل او دا بریدونه د جمعې په شپه بیا تکرار شول، چې دې د دواړو دښمنو هېوادونو تر منځ تقابل تر بېساري کچې پورته یوړ. دا هغه جګړه ده چې له کلونو راهیسې پټه روانه وه، خو په ۲۰۲۳ کال کې د ایران د متحد حماس له خوا د اسراییل پر ضد له برید وروسته علني شوه.
سیمهییزې امنیتي سرچینې وايي، تهران نشي کولی همدومره موثر بریدونه وکړي، ځکه د حماس له برید وروسته چې د غزې جګړه یې راوپاروله، اسراییل د ایران د توغندیزو وړتیاوو او نظامي شبکو لویه برخه له منځه وړې.
د ایران دولتي خبري اژانس ایرنا وویل، چې تهران د جمعې په ورځ سلګونه بالیستیک توغندي د غچ اخیستلو په موخه پر اسراییل توغولي. خو د اسراییل پوځ وویل چې دا شمېر تر ۱۰۰ کم وو او زیاتره یې یا ویشتل شوي یا خپل هدف ته نه دي رسېدلي. تهران تېره شپه یوځل بیا تل ابیب او د اسراییلو نور ښارونه په نښه کړل، چې اسراییل هم په ځوابي بریدونه کې د ایران مختلفې سیمې او هوايي ډګرونه په نښه کړي دي.
سیمهییزو امنیتي سرچینو ویلي، د ایران مشرتابه، چې ځان کم احساسوي، نه غواړي د اسراییلي پوځي فشار په وړاندې ضعیف وبرېښي، او دا چاره د لا زیاتې شخړې امکان زیاتوي ، چې په دې کې پټ بریدونه یا دا خطرناک انتخاب چې ژر تر ژره اټومي وسلې جوړې کړي، هم شامل دي.
کارپوهان وايي، د اټومي وسلو نه خپرېدو تړون څخه وتل به د ایران یو جدي ګام وي، ځکه دا به دا معنا ولري چې تهران غواړي د یورانیمو د بډاینې پروګرام ګړندی کړي څو د اټومي وسلو لپاره مواد چمتو کړي.
ایراني مشرتابه لا تر اوسه دا نه دي ویلي چې دوی به د یکشنبې په ورځ د عمان په غونډه کې، چې له متحده ایالاتو سره د اټومي پروګرام په اړه د بن بست خبرو شپږم پړاو دی، ګډون کوي که نه، خو ایراني چارواکي وايي، چې نورې دا خبرې اترې بې معنا دي او د هیچا ننواتې او د جوړجاړي خبرې به ونه مني.
د تهران سیمهییز نفوذ د اسراییل د بریدونو له امله سخت اغېزمن شوی، له حماس نه نیولې تر حزبالله، حوثیانو او عراقي ملیشو پورې ټول په تدریج او د یوه پلان له مخې ځپل شوي. سربېره پر دې، د سوریې د ولسمشر بشار الاسد چې د ایران نږدې متحد و، له واکه لري کېدل هم یو ستر زیان و.
د لوېدیزو بندیزونو له امله د ایران د نفتو صادرات هم سخت محدود شوي او د اسعارو د سقوط، لوړ انفلاسیون، د انرژۍ او اوبو کموالي په ګډون اقتصاد یې له یو شمېر بحرانونو سره مخ دی.
یو سیمهيیز کارپوه، سارکیس نعوم رویټرز ته وویل، « هغوی له هېچا نه شي کولی غچ واخلي. اسراییل د ایران امپراتورۍ دړې وړې کوي، ټوټه ټوټه او اوس یې دننه هم د رژیم پر نه ماتېدونکي تصور شک پیدا کړی. دا یوه ستره ضربه ده».
د اسراییل بریدونو د جمعې او شنبې پر شپو هم دوام درلود، د تهران او نورو ښارونو کلیدي تاسیسات هدف وګرځول شول.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت د نظر څرګندولو غوښتنې ته ځواب نه دی ورکړی.
د ایران ستر مذهبي مشر، ایتالله علي خامنهیي، د جمعې په ورځ سخت دریځ درلود، ویې ویل، « اسرایل جګړه پيل کړې، او یوه تریخ تقدیر ته به ورسېږي».
اټومي انتخاب
د خلیجي څېړنو مرکز مشر عبدالعزیز الساغر وايي ایران اوس په یوه ګوښه حالت کې دی او ډېر محدود انتخابونه لري.
یو انتخاب دا کیدای شي چې په پټه دا ډاډ ورکړي چې د یورانیمو بډاینه به بنده کړي او اټومي وړتیاوې به له منځه یوسي، ځکه علني تسلیمیدل به د کورني غبرګون سبب شي.
بله لاره دا ده چې پټ جنګ ته بېرته وګرځي، لکه څرنګه یې چې په ۱۹۸۰مو کلونو کې د امریکا او اسراییل سفارتونه او پوځي تاسیسات هدف وګرځول.
درېیمه، او تر ټولو خطرناکه لاره دا ده چې د اټومي وسلو نه خپرېدو له تړون څخه ووځي او یورانیم بډایه کول ګړندی کړي.
الساغر خبرداری ورکوي چې دا به د جګړې اعلان وي او نه یوازې داسراییل، بلکې د امریکا او نورو لوېدیزو قدرتونو نړیوال غبرګون به رامنځته کړي.
ټرمپ ویلي چې ایران باید هېڅکله اټومي وسله ترلاسه نه کړي. هغه د پنجشنبې په ورځ بیا دا خبره تکرار کړه: «ایران باید د اټومي وسلې د ترلاسه کولو هیله پريږدي.»
اوس مهال ایران تر ۶۰ سلنې پورې یورانیم بډایه کوي، چې د وسلو د جوړولو لپاره اړین ۹۰ سلنې ته نږدې دي. د ملګرو ملتونو د اټومي څار اداره وايي چې ایران د نهه بمونو د جوړولو لپاره مواد لري.
ستره ضربه
د اسراییل بریدونود ایران اټومي تاسیسات، د بالیستیک توغندیو فابریکې، نظامي مشران او اټومي ساینسپوهان هدف ګرځولي. نتنیاهو ویلي دا د یوې اوږدمهالې جګړې پیل دی څو ایران اټومي وسلې جوړې نه کړي.
دوه سیمهییزې سرچینې وايي، لږ تر لږه ۲۰ لوړپوړي ایراني مشران وژل شوي. د وسلهوالو ځواکونو لوی درستیز، د سپاه پاسداران قوماندان حسین سلام، او د فضايي ځواک مشر امیر علي حاجيزاده پکې شامل دي.
د کارنیګي یو تن کارپوه حاج علي رویټرز ته وویل، « دا یو لوی برید و، لوړې څېرې، مشران، د ایران پر نظامي مشرتابه او د توغندیو پروګرام سخت اغېز. بېساری برید و».
سیما شاین، چې مخکې د موساد یوه مشر شنونکې وه او اوس د اسراییل د ملي امنیت د مطالعاتو انستیتوت کې څېړنه کوي، وايي، « د امریکا له همکارۍ پرته به اسرایل په یوازې سر د ایران د اټومي پروګرام له منځه وړلو توان ونه لري، نو که امریکا برخه نه وي، زه فکر کوم د ایران د اټومي پروژې یو شمېر برخې به پاتې شي».
یوه لوړپوړي سیمهيیز چارواکي چې له ایران سره نږدې اړیکې لري، رویټرزته وویل چې د جمعې بریدونو یوازې ستراتیژیک زیان نه دی اړولی، بلکې د ایران مشرتابه یې تر بنسټه ولړزله.
هغه وویل، « سرغړونه اوس په وېره او ناڅرګندتیا بدله شوې. دننه په نظام کې اضطراب زیات شوی، نه یوازې د بهرني ګواښ له امله، بلکې د واک په تړاو اندېښنه هم شته».
یوه پخواني معتدل ایراني چارواکي وویل، چې کله په ۲۰۲۰ کې جنرال قاسم سلیماني د ټرمپ په امر ووژل شو، له همغه وخته رژیم په زوال پیل وکړ. هغه زیاتوي، « له همغه وخت راهیسې، اسلامي جمهوري دولت نشوای کولی خپل سیمهییز نفوذ بېرته ترلاسه کړي او دا برید ښايي د پای پیل وي».
هغه خبرداری ورکړ، چې که مظاهرې پيل شي او رژیم له زور څخه کار واخلي، دا به سخته تمامه شي، ځکه خلک له کلونو راهیسې له بندیزونو، انفلاسیون، او سختو ځپنو سره مخ دي.
په یوه ویډیويي وینا کې، چې وروسته له بریدونو خپره شوه، نتنیاهو وویل، « زموږ جګړه له تاسې سره نه ده، بلکې له دې ظالم رژيم سره ده چې تاسې يې ۴۶ کاله ځورولي یاست. زه باور لرم چې ستاسې د ازادۍ ورځ نږدې ده».
دا امید چې رژیم بدلون وکړي، ښايي په دې دلیل هم وي چې اسراییل دومره زیات مشران هدف وګرځول، څو د امنیتي سیستم مرکز ګډوډ کړي.
سیما شاین وايي: « دا کسان ډېر مهم وو، ډېر تجربه لرونکي، د کلونو کار تجربه يې لرله او د رژیم د ثبات، په ځانګړې توګه د امنیتي ثبات مهمه برخه وو».
ایراني دولتي رسنۍ وايي، لږ تر لږه دوه اټومي ساینسپوهان فریدون عباسي او محمد مهدي طهرانچي د تهران په بریدونو کې وژل شوي.
د امپراتورۍ زوال
د ایران تر ټولو قوي سیمهییز متحدحزبالله هم دا مهال له سختو ستونزو سره مخ دی.
د بریدونو له پيل مخکې حزبالله ته نږدې امنیتي سرچینو رویټرز ته ویلي وو، چې دا ډله به د ایران د غچ اخیستلو برخه نه شي، ځکه دا کار به اسراییلي بمبارۍ بیا پر لبنان پیل کړي. تېر کال د حزبالله پر ضد د اسراییل جګړه، دا ډله کمزوري کړه. د مشرتابه ډیرو کسانو وژل، زرګونه جنګیالي له لاسه وتل او جنوبي لبنان او بیروت کې یې مرکزونه له منځه تلل، ددې ډلې لپاره مرګوني ګوزارونه وو.
که ایران او اسرایل مستقیمه جګړه پیل کړي، نو دا جګړه به ژر تر ژره د خلیجي هېوادونو خاورې ته وغځېږي، چې د دواړو تر منځ پراته دي او هلته امریکایي نظامي اډې هم شته.
یو خلیجي چارواکي رویټرز ته ویلي، هغه خلیجي سلطنتونه چې د واشنګټن متحد دي، له بریدونو وروسته یې خپلو ادارو ته دننه لارښوونې کړې دي چې له داسې پاروونکوڅرګندونو ډډه وکړي، چې ښايي ایران پرې غوسه شي.
شنونکي وايي، ټرمپ کولی شي د اسراییل د بریدونو له عواقبو استفاده وکړي څو ایران بېرته د اټومي خبرو مېز ته راولي خو دا ځل به ایران ډېر منزوي وي او ښايي ډېر ژور امتیازات ورکړي.
یو سیمه ییز کارپوه سارکیس نعوم وايي، « یوه خبره روښانه ده: د ایران امپراتوري د زوال په حال کې ده. خو ایا دوی کولی شي دا زوال اداره کړي؟ په نظامي وسایلو نه، یوازې یوه لاره پاتې ده: خبرې اترې».
