د افغانستان ختیځ کې د وروستۍ مرګونې زلزلې له امله رامنځته شوی انساني ناورین یو ځل بیا ښکاره کړه، چې نړۍوالو بندیزونو د دغه هېواد اقتصاد ته جدي ګواښونه پېښ کړي او د مالي مرستو د ترسراوي لارې یې هم تړلې دي.
ډیپلوماټ مجله په یو تازه خپاره کړي راپور کې وایي، دغه کړکېچ یوازې د طبیعي پېښو او یا د طالبانو د محدودیتونو پایله نه ده؛ بلکې د نړۍوالو فشارونو مستقیمه پایله هم ګڼل کېږي.
د افغان ښځو ډلې چې پهکې ډاکټرانې، روغتیاپالانې او رضاکارانې شاملې دي، سره له دې چې طالبانو یې پر زدهکړو او کار بندیزونه لګولي، د زلزلهځپلو د مرستې لپاره را مخکې شوې دي. دوی هڅه کوي، چې په دې لړ کې ښځو او ماشومانو ته خدمتونه وړاندې کړي. پر همدې ښځو د طالبانو د سختو بندیزونو او محدودیتونو له کبله نړۍوالو له افغانستان څخه مخ اړولی دی.
ډېری افغانانو خبرداری ورکړی، که د نجونو پر زدهکړو بندیزونه همداسې دوام وکړي؛ نو ښايي دا د مسلکي او لوستو ښځو وروستی نسل وي. راپور کې راغلي، په کونړ کې زلزلهځپلي د خېمو، څښاک اوبو او بېړنیو روغتیایي خدمتونو په تمه دي؛ خو د طالبانو حکومت چې د بندیزونو او د ناسم اقتصادي وضعیت ښکار دی، د دغه ناورین د سم مدیریت توان نهلري.
نړۍوالو سازمانونو خبرداری ورکړی، چې زرګونه ماشومان له جدي ګواښ سره مخ دي. د ماشومانو د ملاتړ ادارې یونېسف ویلي، ماشومان ډېر زیان منونکي دي. د طالبانو له بیا ځل واکمنېدو وروسته افغانستان له سیاسي او اقتصادي انزوا سره مخ شو. پرمختیایي مرستې بندې شوې، زېرمتونونه کنګل شول او نړۍوال بانکونه هم شاته شوي دي. په دې بهیر کې یوازې امریکا له ۱.۸ مېلیارد ډالرو زیاته ژمنه شوې مرسته ودروله. د ملګرو ملتونو امنیت شورا په ډسمبر میاشت کې د افغانستان په تړاو د یوه پرېکړه لیک له لارې ځینې بشري معافیتونه تصویب کړل؛ خو په عمل کې ډېر بدلون رانغی. د مرستو ادارې وایي، د پېسو لېږد یا د طبي وسایلو پېر کله ناکله په میاشتو ځنډېږي.
دا په داسې حال کې ده، چې د ترکیې د ۲۰۲۳کال زلزلې پر مهال له ۹۰ زیاتو هېوادونو د ژغورنې ډلې او مېلیونونه ډالر بېړنۍ مرستې واستولې. پرتله څرګنده ده؛ افغانستان، چې بېوزلی او جګړهځپلی هېواد دی، د ترکیې په څېر د ناټو غړي هېواد په شان یې مرسته ترلاسه نه شوه کړای.
کارپوهان ټینګار کوي، چې پراخ بندیزونه ډېره کمه پایله ورکوي او ډېری وخت یې اصلي بار پر عامو خلکو لوېږي؛ نه پر واکمنانو. ډیپلوماټ مجله لیکي، نن په افغانستان کې مېلیونونه کسان مرستې ته اړتیا لري، ۹۷ سلنه وګړي له فقر سره مخ دي چې له امله یې ماشومان او ښځې ډېرې اغېزمنېږي.
څارونکي خبرداری ورکوي، چې د اوسني حالت دوام نه یوازې یو بشري ناورین دی؛ بلکې د سیمې د ټیکاو لپاره هم ګواښ دی، ځکه افراطي ډلې لکه داعش کولای شي د ځوانانو له نهیلۍ ګټه پورته کړي.
