افغانستان انټرنشنل - پښتو
د افغانستان په ختیځ کې لسګونه زره کورنۍ، چې د وروستیو زلزلو له امله بېکوره شوي، یوازې څو اوونۍ مخکې له ژمي، لا هم بېسرپناه ژوند کوي. د سختو غرنیو سیمو جغرافیه، نړېدلي کورونه او د مرستو د نه رسېدو ستونزو د دوی ژوند لا پسې له کړاوونو ډک کړی دی.
افغانستان انټرنشنل – پښتو ته ځینو زلزله ځپلو په خپلو خبرو کې ویلي، چې د غرنیو سیمو جغرافیایي حالت د ژغورنې او مرستو بهیر له سختو ننګونو سره مخ کړی دی.
د ځینو کلیو اوسېدونکي وایي، له پېښې څو اوونۍ وروسته لا هم تر اوسه د مړو څارويو جسدونه په کلیو کې پراته دي چې د هوا د ککړتیا او ناروغیو د خپرېدو لامل ګرځېدلي دي.
۶۵ کلن سبحان الله چې په زلزله کې یې څلور خپلوان له لاسه ورکړي، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته ویلي: «موږ د شین اسمان لاندې شپې او ورځې سبا کوو. ماشومان مې ناروغ دي او ډوډۍ پیدا کول هم ستونزمن شوي دي. ژمی رانږدې دی او موږ هېڅ سرپناه نه لرو، نه پوهېږم چې څه به راپېښ شي»
بلخوا ښځې په ځانګړي ډول د زلزلې له اغېزو او ننګونو سره مخ دي. د طالبانو له لوري د ښځو پر تګ راتګ محدودیتونه د دې لامل شوي چې ښځې له روغتیايي خدمتونو بېبرخې پاتې شي. په ډېری سیمو کې ښځینه ډاکټرانې او نرسانې نشته، ځکه د لوړو زدهکړو پر بندیز د دې برخې کاري ځواک هم کم شوی دی.
همدارنګه ۴۲کلنه زرغونه چې مېړه او دوه اولادونه یې د زلزلې په پېښه کې ټپیان شوي، افغانستان انټرنشنل – پښتو ته وايي: «له پېښې وروسته مو په دښتو کې سرپناه نیولې ده. د ښځو ژوند لا ډېر سخت شوی، ځکه نه ډاکټره شته او نه هم موږ ته د تګ راتګ اجازه ورکول کېږي. د ماشومانو د درملنې لپاره هېڅ مرستې نه رارسېږي.»
د روغتیا نړیوال سازمان «ډبلیو ایچ او» تېره اوونۍ له طالبانو وغوښتل چې د ښځینه مرستندویانو پر سفر لګېدلي محدودیتونه لرې کړي. دغه سازمان ټینګار کړی چې یوازې د ښځینه روغتیايي کارکوونکو په شتون کې زلزله ځپلې ښځې کولای شي اړینې طبي مرستې ترلاسه کړي.
په ورته وخت کې، د ملګرو ملتونو د بشري مرستو همغږي کوونکو ویلي چې په وروستیو زلزلو کې تر نیم میلیونه زیات خلک له بېلابېلو زیانونو سره مخ شوي دي.
د هغوی په خبره، که بېړنۍ مرستې ونه رسېږي، د ژمي په راتګ سره به د زلزله ځپلو کورنیو ستونزې څو برابره شي.
د کډوالو چارو ځینو کارپوهانو ویلي چې د ختیځ په څو ولسوالیو کې سلګونه کورنۍ اوس په لنډمهاله خیمو کې ژوند کوي، خو د بارانونو او ژمي د یخنۍ په وړاندې هېڅ ډول چمتووالی نه لري.
د هغوی په خبره، که نړیواله ټولنه او طالبان په ګډه پراخ اقدامات ونه کړي، د انساني ناورین وېره لا پسې ډېره ده.
د امو نفتي حوزې د نفت او ګازو د استخراج هوکړه د ۲۰۲۳ کال په جنورۍ کې د طالبانو او د «ایف چین» شرکت تر منځ د ۲۵ کلونو لپاره لاسلیک شوې وه، خو دوه نیم کاله یې هم دوام ونه کړ. د دغې هوکړې پربنسټ، یاد شرکت ژمنه کړې وه چې په لومړیو درېیو کلونو کې به د ۵۴۰ میلیونه ډالر په ارزښت پانګونه کوي او یوازې په لومړي کال کې به ۱۵۰ میلیونه ډالره طالبانو ته ورکوي.
خو د دغه شرکت په وینا، طالبانو د روان کال په جون میاشت کې له دوی سره شوی قرارداد لغو کړ او دوی یې له کاري ساحې اېستلي و او په هغه وخت کې یې ۱۲ چینايي کارکوونکي هم نیولي او پاسپورټونه یې ضبط کړي و.
د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت ادعا کړې، چې یادې چینايي کمپنۍ پر خپلو کړو مالي ژمنو عمل نه دی کړی او همداراز یې د امتیاز حق پر وخت نه دی ورکړی، نو له امله یې له یاد چینايي شرکت سره هوکړه لغوه شوې، خو د «ایف چین» شرکت کارکونکي بیا دغه ادعا رد کړې او ویلي یې دي، چې طالبانو په پټه پر دوی داسې سند لاسلیک کړی چې وښيي دغه هوکړه د چینايي کمپنۍ په خوښه فسخه شوې او طالبانو د دوی د دغه کار په بدل کې ژمنه کړې وه، چې په کابل کې د یاد شرکت بانکي حسابونه چې میلیونونه ډالره ارزښت لري او ضبط شوي پاسپورټونه یې ازادوي.
د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت سرپرست هدایت الله بدري د شنبې په ورځ (د وږي ۲۲مه) له یادې نفتي حوزې د لیدنې په ترڅ کې ویلي، «د قراردادي شرکت له تګ څخه وروسته افغان متخصصينو د يادې سيمې د استخراج او نورو ټولو چارو د سمبال لپاره غاړه کېښوده چې د خدای تعالی په فضل او د دوی په زيار سره چارې له پخوا څخه په سمه توګه روانې دي.»
نوموړي همداراز ځايي کارکوونکو ته سپارښتنه وکړه چې له هر ډول ضايعاتو مخنيوی وکړي او زیاته یې کړه، «په هغو چارو کې چې زموږ خپل انجینران وړتیا لري هیڅکله به بهرني وګړي استخدام نکړو.»
دغه نفتي حوزه د ۴۵۰۰ کیلومتر مربع په مساحت سره د سرپل، فاریاب او جوزجان ولایتونو په ساحو کې پرته ده. د دغې حوزې ظرفیت شاوخوا ۸۷ میلیونه بشکې اټکل شوی دی.
د یادونې وړ ده چې، له دې سربېره د مس عینک په ګډون د چیناييانو یو شمېر نور پروژې چې کلونه پرې تېر شوي لا هم نه دي عملي شوې.