په پنځو ولایتونو کې بېسیم انټرنېټ قطع شوی دی. دا لیکنه څېړي چې ولې د طالبانو مشر له انټرنېټه وېرېږي او څنګه د فایبر او بېسیم خدماتو تدریجي بندېدل د روایتونو د کنترول، د اعتراضونو د مهار او ازادو معلوماتو ته د ټولنې د لاسرسي د مخنیوي د سیاست یوه برخه ده.
د طالبانو د مشر په امر په بلخ، کندهار، هلمند، نیمروز او ارزګان ولایتونو کې د بېسیم انټرنېټ قطع کېدل د هغه بهیر ښکاره نښه ده چې سرچینې وایي ورو ورو به یې ټول افغانستان ته وغځوي. داسې ښکاري چې مولوي هبت الله دا پرېکړه د انټرنېټ او د ازادو معلوماتو له نړۍ نه د خپلې وېرې پر بنسټ کړې ده.
د طالبانو تېرې کړنې ښيي چې دا ډله هېڅکله له داسې وسیلې سره علاقه نه لري چې له دوی بهر د خبر رسونې بهیر ممکن کړي. له پیل څخه طالبانو هڅه کړې چې یو او هغه هم خپل روایت ولري. د طالبانو حکومت غواړي یوازینی غږ دوی وي چې له افغانستان نه واورېدل شي. خو په تېرو څلورو کلونو کې انټرنېټ هغه کړکۍ وه چې د دوی دا انحصار یې مات کړی دی.
لنډو ویډیوګانو، ولسي ژورنالیزم او د ورځني ژوند خپلواکو روایتونو د طالبانو تبلیغاتي نظم ګډوډ کړی دی.
هبتالله پوهېږي هر تصویر او هره جمله چې د ده له سانسور پرته خپره شي، د طالبانو مشروعیت له پوښتنې سره مخ کوي.
له بدیلو روایتونو وېره
د ۲۰۱۰ او ۲۰۱۱ کلونو عربي پسرلي، چې په منځني ختیځ او شمالي افریقا کې پیل شو او سرچینه یې ازاد انټرنېټ او ټولنیزې شبکې وې، وښوده چې دا فضا کولی شي د حقیقت سنجونې ګډ بهیر او د اعتراضونو تنظیم ممکن کړي.
د «فریډم هاوس» په څېر څېړنیز بنسټونه هم تاییدوي چې د انټرنېټ د ازادۍ کمېدل تل د سیاسي کنترول زیاتېدو سره مل وي.
په داسې شرایطو کې، د رسمي تبلیغاتو ماشین خپل اغېز له لاسه ورکوي. د طالبانو لپاره، چې مشروعیت یې د دین پر ځانګړې تفسیر ولاړ دی، دا ګواښ څو برابره جدي دی. انټرنېټ کاروونکو ته دا زمینه برابروي چې د دین متنوعې سرچینې، بدیل روایتونه او د بشري حقونو د نقض مستند شواهد ولولي. دا کار د طالبانو ایډیولوژیک بنسټونه کمزوري کوي.
د هبتالله امنیتي اندېښنې
د طالبانو د مشر وېره یوازې ایډیولوژیکه نه، بلکې امنیتي هم ده. هغه پوهېږي چې د یو رهبر لپاره چې واک یې د سکوت او عامه ډارونې پر بنسټ ولاړ دی، انټرنېټ ډېر خطرناک دی ځکه کوچنی سیمهییز اعتراض کولای شي د شبکو له لارې په ملي بحران بدل شي.
د نورو هېوادونو تجربې دا حقیقت ښيي: په ایران کې کوچني اعتراضونه څو ځله په سراسري خوځښت بدل شوي، په مصر کې د تحریر څلورلارې محدودې غونډې د حکومت نسکورېدو لامل شوې، او په سوډان کې ټولنیزو شبکو د مخالفانو غږ ملي څپې ته واړاوه. نیپال یې تازه مثال دی. دا بېلګې ښيي چې طالبان ولې له ازاد انټرنېټه دومره وېرېږي.
سربېره پر دې، هبتالله انټرنېټ د «فساد» سرچینه هم ګڼي. د هغه له نظرهموسیقۍ، فلمونو او د ازادۍ او د ښځو د حقونو په اړه معاصرو بحثونو تهد ښځو او ځوانانو لاسرسی د طالبانو جوړ کړی ایډیولوژیک نظام زیانمنوي. همدا ده، چې مذهبي او فرهنګي اندېښنې له امنیتي وېرو سره یو ځای کېږي.
دودیز ملايان هم له ورته ګواښ سره مخ دي، ځکه کله چې هر کاروونکی کولای شي د اسلامي نړۍ د مشهورو پوهنتونونو او سرچینو دیني مواد خپله ولولي، د فتوې مرکزي واکمنۍ نوره یولاس نه پاتې کېږي.
د افغانستان انټرنېټ کاروونکو څو ځلې د هبتالله فرمانونه تر پوښتنې لاندې راوستي دي. په زرګونو متنونه په ټولنیزو شبکو کې خپاره شوي، چې یا په مستقیم ډول یا په غیرمستقیم ډول یې د هغه مشروعیت ننګولی دی. دغه بدیل روایتونه چې کله کله په څو ساعتونو کې زرګونو خلکو ته رسېږي، ښيي چې ډیجیټلي فضا د طالبانو واک له دننه خوري.
افشا کول او شفافیت
انټرنېټ داسې امکانات رامنځته کړي چې اسناد افشا شي او د ډیټا پر بنسټ ژورنالېزم وده وکړي. د «اکسیس نو» راپورونه ښيي چې په نړۍ کې د انټرنېټ بندول په زیاتېدو دي، ځکه حکومتونه د شفافیت د لګښتونو د مخنیوي لپاره سختو لارو ته مخه کوي.
طالبان هم له همدې وېرې سره مخ دي؛ هره معامله، د تاوتریخوالي هره پېښه او هره پټه پرېکړه په پای کې افشا کېږي او د ډیجیټلي حافظې برخه ګرځي. دا ډله څو ځله د همدې له کبله زیانمنه شوې ده، له مالي اسنادو نیولې تر محرمو غونډو پورې، ان تر دې چې د رهبرانو داخلي اختلافات هم رسنیز شوي دي.
ولې پړاو په پړاو بندیز؟
داسې ښکاري چې هبتالله اخوندزاده د طالبانو د ځینو نورو مشرانو تر فشار لاندې پرېکړه کړې چې بېسیم انټرنېټ یو وار د تل لپاره بند نه کړي. دا تګلاره له هغې پروسې سره ورته ده چې د رسنیو د بندولو لپاره یې غوره کړې وه؛ لومړی یې واړه محدودیتونه ولګول او وروسته یې د تصویري رسنیو ډېری برخه وتړله.
طالبان په دې ډول هم د ټولنې غبرګون ازمويي او هم د سیاسي لګښتونو کمولو هڅه کوي. پړاویز بندېدل دې ته زمینه برابروي چې عامه ذهنیت ورو ورو عیار او احتمالي اعتراضونه مهار شي.
د سانسور پاراډاکس
سانسور کوونکي هر ځای له یوې لویې ستونزې سره مخامخ دي؛ هر څومره چې د معلوماتو د بندولو هڅه ډېره شي، د لاسرسي غوښتنه هم دومره لوړېږي. څېړونکي دې حالت ته «د سانسور پاراډاکس» وایي؛ داسې وضعیت چې د یوې محتوا بندېدل خپله په خبر بدلېږي او پام څو برابره ور ډېرېږي. طالبان هم له همدې واقعیت سره مخ دي.
د انټرنېټ پرې کول ښایي لنډمهاله د خبر رسونې بهیر ورو کړي، خو په عمل کې د خلکو تجسس زیاتوي او د نړۍ پام افغانستان ته رااړوي.
په اصل کې د هبتالله وېره د یوې ټولنې له ویښتیا ده. طالبان د ډیالوګپر ځای، چوپتیا او سکوت تحمیلوي. خو نړیوالې تجربې ښيي چې د معلوماتو د سیلاب پر وړاندې هېڅ دیوال مقاومت نه شي کولای.
سربېره پر دې، طالبان بیا هم ښيي چې د نن ورځې له وسایلو سره څومره په ټکر کې دي. په داسې نړۍ کې چې انټرنېټ د اقتصاد، زدهکړو، اړیکو او سیاست نه بېلېدونکې برخه ده، د ډیجیټلي دروازو تړل هم د ټولنې پر وړاندې د طالبانو د بېباورۍ نښه ده او هم د دوی له ناتوانۍ پرده پورته کوي.
طالبان هڅه کوي د منځنیو پېړیو په وسیلو د نوي زمان نظم مهار کړي، خو دا هڅه یوازې هغه درزونه لا ډېر ښکاره کوي چې د دوی او د یوه داسې نسل ترمنځ دي، چې ژوند یې له شبکو او ازادو معلوماتو سره تړلی دی.
طالبان ښایي په موقتي ډول د انټرنېټ سرعت کم کړي یا اړیکې پرې کړي، خو هغه نسل چې په ډیجیټلي نړۍ کې لوی شوی، بېرته د شمعې او د تیلو څراغونو زمانې ته نه ستنېږي.
د افغانستان ځوانان، که په کور دننه دي او که په مهاجرت کې، ژوند او هویت یې له انلاین وسایلو سره تړلی دی. هر نوې انسداد یوازې د حاکمانو او ټولنې ترمنځ واټن پراخوي او څرګندوي چې طالبان له داسې زمانې سره په نابرابره جګړه کې دي چې نور بېرته نه ګرځي.
