د اپریل د میاشتې پنځلسمه د هنر نړیواله ورځ ده. د ښکلیو هنرونو دغه نړیوال جشن د لوی ایتالیوي انځورګر او پوه لیونارد داوینچي د زوکړې په مناسبت نومول شوی چې هرکال د نړیوالې سولې، د بیان ازادي، زغم او د ګڼفرهنګه بشري ژوند په بېلابېلو برخو کې د هنرونو د اغېز په مناسبت نمانځل کیږي.
دواونچي د پینځلسمې و شپاړلسمې پېړۍ ګڼاړخیز هنري – فرهنګي شخصیت و، چې د اروپا د بیاويښېدنې (رېنیسانس) دوران د فرهنګي – هنري انقلاب تر ټولو مخکښ او اغېزناک شخصیت ګڼل کیږي.
ښکلاخوښوونه د انسان ذاتي او طبیعي غریزه ده، هرهغه عمل چې د دغې غریزې د خړوبولو په پار کیږي، هنریې بللی شو او په دې مفهوم هنر د بشریت یو خورا لرغونی او تقریباً د خردمند انسان همزولی ګڼل کیږي.
انځورګري، مجسمهجوړونه، موسیقي، نڅا او ادبیات خورا لرغوني هنرونه دي، چې روسته بیا په مدني دوران کې تیاتر او په نوې هممهاله زمانه کې سینما پرې ورزیات شوي دي.
هنر د انسان د عواطفو تمثیل دی. اخلاقي او عاطفي انسان په هنري چاپېریال کې روزل کیږي. د میندو د « الاهو للو للو» سندرې لومړني هنري غږونه دي، چې ماشوم یې اوري او په دې توګه هنر د انسانروزنې په متعالي او نېک اړخ کې تر ټولو لومړنی عامل دی.
په افغانستان کې هم هنر د انساني ژوند د لومړنیو نښو او اثارو سره یوځای ځان راڅرګندوي، هغه انځورونه چې د فلزاتو په زمانې پورې اړوند کودوړو او د خټینو لوښیو پر څنډو ښکاري دلته د هنر مخینه څرګندولای شي، د غزني، کندهار، نیمروز، سمنګان او بلخ و بغلان په خورا لرغونیو موندل شویو آثارو کې د تزئینې هنرونو نښې له ورایه لیدلی شو. تر دې روسته د ایخانم په ښارګوټي، د طلاتپې په ګنجینه او د بامیان په مغارو کې د سیمې د هنري امتزاج داسې شهکارونه ځان راڅرګندوي، چې په نړیوال کچ یې بېلګې کمې دي. په اسلامي دوران کې د خطاطۍ، میناتورۍ، تذهیب، معمارۍ، غالۍاوبدنې او ګڼو نورو هنرونو مکتبونه رامنځته شول، چې د سیمې د فرهنګي ګډون د زانګو په حیث یې افغانستان د نړیوال هنر په تاریخ کې د ځانګړي دریځ خاوند کړ.
د هډې اثار، د بامیان د رواقونو او مغارو نقاشۍ، دبلخ د نهګنبد د جومات نقشونه، د هرات د بهزاد مکتب، د هرات د ښیښې، کاشيکارۍ او ورېښمینو ټوټو هنري صنعتونه، په شمالي ولایتونو کې د غالیو، ټغرونو او د جنوبي ولایتونو د کوڅَو، شړۍ، لیمڅیو او ټغرونو د اوبدلو هنرونه، کوچیاني ګڼ کمیسونه، ګاڼې، چورمهدوزۍ، ګلاباتوني تزئین، د معمارۍ په برخه کې د غور مینار، د هرات جومات او د تیموري دورې مینارونه، لوګرۍ موسیقي، هزارګي دمبوره، غیچک، رباب، تنبور، ډول او ګڼ نور دودیز سازونه، د نورستان د لرګینو کیندنکاریو بېساری هنري مکتب، اتڼ، قرصک، د ښځینه لاسي ګڼډلو هنر او لسګونه داسې نور هغه څه دي، چې په افغانستان کې د هنر تاریخ پرې بډای او رنګین دي.
خو د افغانستان په تاریخ کې هنر، هنري فعالیت او هنرپالنه تل اسانه او ممکنه نهوه. ایډیولوژیک تعصب، بېوزلۍ، محترومیتونه، منفي دودیز لیدلوري، جګړې، تاړاکونه او طبیعي- ټولنیز ناورینونه د هنر په وړاندې هغه افتونه او زیانرسوونکي څه وو، چې نهیوازې د هنري پنځونې خنډ ګرځېدلي دي، بلکې د دې هېواد ګڼ هنري میراثونه او ارزښتونه یې له منځه وړي دي.
راځئ د افغانستان په معاصر تاریخ کې د هنر و هنرمند لپاره د ښو او بدو ورځو یوه لنډ تصویر ته تم شو:
ټنګټکور (موسیقي):
څېړنمل محمد دین ژواک د خپل کتاب «افغاني موسیقي» په پیلیزه کې کاږي: « په افغانستان کې د غربي موسیقي عمر لږ دی او د هندي موسیقي بلدتیا له موږ سره اریايي ریښې لري، که څه هم ما به د خپل مرحوم پلار څخه اورېدل چې امیر عبدالرحمان خان هندي رقص او نڅا او موسیقي د کابل خرابات ته راوستله، دا خبره صحیح ده، مګر افغان او هند د نژاد له مخې د بهګوت ګیتا (خدايي نغمه) د سرود په واسطه چې د «کرشنا» حماسه یا صوفیانه وعظ دی، دوه نیم زره کاله عمر لري.»
بلخوا د بامیان د مغارو په رواق کې د چنګغږوونکیو نجونو انځور د موسیقۍ د لرغونتیا مستنده نښه ده. په ولسي کیسو کې چې ان تر تاریخ وړاندې دورې کې ریښه لري، موسیقي د مینې پیغام ګڼل کیږي، د ادم خان او درخانۍ په داستان کې د ادمخان رباب دومره مشهور دی، چې له رباب سره د پښتنو یارانه ښايي زرګونه کاله پخوانۍ زمانې ته شاته وړلای شي.
په دې حساب موسیقي په دودیزه بڼه خورا لرغونې ده، که څه هم په رسمي بڼه یې نوی دوران د امیرعبدالرحمان خان یا تر هغه وړاندې د امیرشېرعلي خان زمانې ته رسیږي.
په ۱۳۱۳ لمریز کال د موزیک په مکتب کې ۳۰۰ کابل میشتي ځوانان شامل شول، چې دا نو د موسیقي د رسمي زدکړې لومړنی پیل ګڼلای شو. د افغانستان له مشروطه نهضت او د استقلال له هنګامو سره د ملي روح خاونده موسیقي په رسمي توګه راپیلیږي، استاد قاسم افغان، فرخ افندي، استاد نتو،استاد غلام حسین، استاد سراهنګ،استاد رحیم بخش، استاد محمد یعقوب قاسمي، استاد محمدهاشم، استاد محمد عمر، مېرمن پروین (خدیجه)، قمرګله، استاد مهوش،رخشانه، افسانه، ژیلا، مېرمن ازاده (حبیبه)، استاد عبدالغفور برشنا، استاد ایوب، استاد اولمیر او تر هغو راروسته په سلګونو مشهور نومونه د معاصرې افغاني موسیقي ستوري ګڼلای شو.
البته چې دا تر سیمهییزو ولسي مکتبونو او محلي موسیقۍ تر خورا محبوبو او پخوانیو بهیرونو راروسته رسمي موسیقۍ ته اشاره ده او که نه د لوګري موسیقۍ، د کندهار سندریز مکتب، په ختیزو او ګڼو نورو ولایتونو کې د ټپو، مقام، چاربیتو، بدلو، بګتیو، لوبو، کیسو او داستانونو بډایه موسیقي په شمال کې د بېلابېلو ولایتونو محلي موسیقي او سازونه، تر دوبیتیو، سنګردیو، اتڼغاړو، کاکړیو، د هوتکو نارو، مشاعرو (شعرجنګیو) د پکتیا تر غرنیو سندرو او سروکو پورې له سلګونو کلونو راهیسې د ولس ترمنځ دود وې او خپلې ښادۍ او ان مبارزې یې پرې لمانځلې. د اشرونو، جګړو، چیغو، غزاګانو او جرګو پرمهال ډول غږول کېده او ګڼې لنډۍ او چاربیتې د دغو تاریخي پېښو څرګندویې دي.
استاد ژواک لیکي: امیرحبیب الله خان به د ګلبدین استاد د ساز اورېدلو ته لوګر ته پر اس سپور ورتلئ او هلته یې لوګری ساز او سندرې اورېدې.
په رسمي توګه روسته د موزیک مکتب تر اکاډمیکو زدکړو پورې ورسېد، په کابل کې د موسیقۍ ملي ارکستر جوړ شو او د راډیو، بیا روسته تلویزیون له نشراتو پیلیدو سره افغاني موسیقي دومره وغوړېده، چې د ځینو افغان سندرغاړو محبوبیت له افغانستان څخه بهر ووت. استاد سراهنګ او ناشناس په هند کې پېژندل کېدل، احمدظاهر و ځلاند و ظاهر هویدا په تاجکستان و ایران کې محبوب ول، استاد اولمیر، استاد ایوب، ناشناس، استاد شاهولي، قمرګله، بېلتون او ګڼ نور په پښتونخوا کې اورېدل کېدل. د ځوانو ارکسترونو ځينې پارچې په نړیوالو فیستیوالونو کې هم غږېدې.
خو موسیقي د داسې ځلا و مختګ ترڅنګ تیاره او غمجن اړخونه هم لرل. په دودیزه توګه موسیقۍ او هنرمند ته په ښه نظر نهکتل کېدل، په ۱۳۷۰ کلونو کې ګڼ هنرمندان کډوال شول، ځينې ووژل شول او ځینې یې د تل لپاره له خپل هنر څخه لرې پاتې شول. د موسیقي په برخه کې لومړنی ټکان ورکوونکی مرموز مرګ یا قتل د احمدظاهر و، چې په ۱۳۵۸ لمریز کال کې د سالنګ پر لاره په یوه ظاهراً ترافیکي پېښه کې ووژل شو، خان قرهباغی او بخت زمینه د افراطیونو له خوا په هدفي توګه ووژل شول، مشهور ستارغږوونکی داود غزنوي په مزارشریف کې وویشتل شو او داسې ګڼ نور موسیقاران هلته و دلته د موسیقي په جرم د مرګ تر کومي تېر شول. داسې کلونه هم راغلل چې موسیقی حرامه اعلان شوه، د زرګونو خلکو د سترګو په وړاندې د موسیقي الات او سازونه مات یا وسیزل شول، د موسیقي ملي انستیتیوت ړنګ شو او دا سیاست همدا نن هم روان دی. د موسیقي تکفیر افغاني موسیقي ته نه جبرانېدونکی تاوان پېښ کړ. د جمهوریت تر سقوط روسته تر هر بل فرهنګي صنف زیات موسیقۍ ته تاوان پېښ شو، په افغانستان کې موسیقي حرامه شوه، په پښتونخوا کې یې هم د حرامګرځولو ګواښ روان دی، په لسګونه هنرمندان کډوال شول. موسیقي یو ډلهییز هنر دی، خو هنرمندان انفرادي کډوال دي، سندرغاړی په مشرق دی او سازغږوونکی په مغرب، کمپوزیتور یوځای او شاعر یې بل ځای. په دې توګه همدا اوس افغاني موسیقي خپله تر ټولو توره دوره تېروي.
د پښتنو لنډۍ، اتڼ،رباب، ډول، سیتار و منګی و چمبه، هزارګي فولکلوریکې دوبیتۍ او سندرې، د پنجشیر قرصک او سنګردۍ، هراتي دوتار، د نورستان ناټ، بلوڅي ډلهییزه نڅا، بدخشي غیچک او سندرې، اوزبیکي و تورکمني دمبوره و زیربغلي چې د افغاني فرهنګ بېلګهیي و بومي ځانګړي موسیقايي ارزښتونه دي، د موسیقۍ له حرامګرځولو سره خاموش پاتې دي.
بصري (تجسمي) هنرونه:
د بامیان د مغارو او مجسمو په رواقونو او چتونو کې ګڼ انځورونه د طبیعي غوړو رنګونو په وسیله انځور شوي وو، چې یو انځور یې د دوو چنګغږوونکیو نجونو د موسیقۍ یومجلس ښيي. هغه رنګونه چې په دغو انځورونو کې کارول شوي د بشریت په تاریخ کې لومړني او بېساري ګڼل کیږي، دا انځورونه ښيي چې نقاشي او موسیقي دواړه په افغانستان کې څومره لرغونې مخینه لري، که د بامیان، کندهار نقشونه او په اسلامي دوران کې د هرات د بهزاد مکتب تر شننې لاندې راولو، افغانستان په بصري یا تجسمي هنرونو کې د بډایې مخینې خاوند دی. د مجسمه جوړونې صنعت خو لا په نړۍ کې ځکه د افغانستان شهرت د لومړیو هېوادونو په کتارونو کې راولي، چې شاوخوا اتلس سوه کاله د نړۍ تر ټولو سترې ولاړې مجسمې یې په زړه کې وې. د ګندهارا د مجسمهجوړولو مکتب تر متهورا ډېر مشهور او بډای دی. هډه، عینک، میرزکه، نارنج غونډۍ، باګرام، بغلان، بلخ او هزارسوم و نورې بېلګې ښيي چې مجسمه جوړونه او انځورګري په افغانستان کې څومره لرغوني، رنګارنګ او ارزښمن میراثونه لري.
خو په نوي دوران کې « په افغانستان کې د هنر تاریخ» کتاب لیکوال دکتور حامد نوید په وینا د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې له انګلیسي لښکرو سره انځورګران هم افغانستان ته راغلي وو، چې په هغوی کې یو تن جیمز راتريJames Rattrayو. دغو انګریزي نقاشانو په انځورګرۍ کېد ریالیزم سبک افغانستان ته راوړ او د امیردوست محمد خان په زمانه کې یو تن افغان انځورګر عبدالعظیم خان ابکم دغه سبک زده کړ، ابکم د امیردوست محمدخان او د ځینو شهزادګانو تصویرونه نقاشي کړي وو، چې د دکتور عنایت الله شهراني په روایت دغه تصویرونه له استاد عبدالغفور بریشنا سره موجود وو.
د امیرعبدالرحمان خان پرمهال انځورګرۍ ته یوڅه پام زیات شو ، په تېره بیا د معمارۍ او تهذیب په برخه کې د انځورونو د ایستلو په برخه کې میرزمانالدین او میریاربیکخان او بیا روسته استاد حسام الدین غزنوي نومونه یادوالای شو. د دغه روستي هنرمند پلار میرنعمت الله هم هنرمند و. د حسام الدین غزنوي په شاګردانو کې پروفیسور غلام محمد مصور (ممینهګي) هم و، چې د افغانستان په معاصر تاریخ کې د انځورګرۍ په برخه کې د اکاډمیکو زدکړو خاوند لومړنی انځورګر یې بللی شو، ده په اروپا کې لوړې زدکړې وکړې او د مشروطه نهضت له فعالو غړیو څخه و.
د همده په هڅو د کابل د نفیسه صنایعو ښوونځی جوړ شو، چې د ښکلیو هنرونو په برخه کې لومړنی رسمي مرکز ګڼلی شو، په دې ښوونځي کې انځورګري، رنګکاري، صحافي، نجاري، غالۍ اوبدل، تهذیب او نور هنرونه ښوول کېدل. تر مصور(میمنهګي) روسته استاد عبدالغفور برشنا د دغه ښوونځي مدیر شو، د هغه پرمهال د ډبرین چاپ، نساجي، معماري، مجسمه جوړونه، کاشي کاري، کلالي، خیاطي او موسیقي هم پر څانګو ورزیات شول.
تر دې ورهاخوا د انځورګرۍ، خطاطۍ او میناتورۍ لپاره د غلام محمد میمنهګي نګارستان په نامه یو ځانګړی دولتي روزنځای هم جوړ شو، چې سلګونه پېغلې و ځوانانو پهکې هنرونه زدهکول.
روسته کلونو کې بیا د کابل پوهنتون په ادبیاتو پوهنځي کې دهنرونو دیپارتمنت جوړ شو، چې په ۱۳۶۰ لسیزه کې د بېل پوهنځي تر کچ پورې ورلوړ شو.
بصري (تجسمي) هنرونو هم د ښو ورځو ترڅنګ بدې ورځې ولیدلې، ایډیولوژیک چلند ورسره وشو او هڅه وشوه هنر د ځانګړیو سیاسي یا عقیدتي ايډيولوژیو د تبلیغ لپاره استخدام شي. خو تر ټولو مرګوني ګوزارونه یې په ۱۳۷۰ لسیزه کې وخوړل. هنر تکفیر شو، کابل موزیم لوټ شو، هډه ویجاړه شوه، تاریخي - هنري اثار غلا شول، موزیمونه ،ارشیفونه، ګالرۍ، نندارتونونه، کتابتونونه تر لوټ تالان روسته د اور خوراک شول، په زرګونو ارزښمن اثار یا بهر قاچاق شول او یا له منځه ولاړل، ملي ګالري ته ټوپک ورننوتل، په ګالرۍ، حرمسرای او نورو ځایونو کې یې په خورا قیمتي اثارو کې د ژوندیو موجوداتو سرونه ورپرې کړل، مجسمې یې ماتې کړې او بلاخره د دغې تورې لسیزې په پای کې افغانستان د خپل فرهنګي تاریخ تر ټولو لوی ناورین سره مخ شو، د پاکیستاني پوځیانو په حکم د بامیان ولاړې مجسمې د سلګونه ټنه باروتو په غرمبهار کې راپریوتلې او نه یوازې یې د نړۍ دغه ستر هنري شهکارونه ونړول، بلکې تر څنګ یې هغه قیمتي او بېسارۍ نقاشۍ هم وتوږلې، چې د رنګ، لرغونتیا او رغښت له پلوه یې په ټوله نړۍ کې بل ساری نهو.
بلخوا په هرات کې د بهزاد له مکتب څخه راپاتې اثار یا لوټ شول او یا یې د تکفیر په ټس کې د تراشلو زخمونه په نصیب شول، حتی د بهزاد د مکتب معاصر شاګرد او لوی هنرمند استاد محمد سعید مشعل غوري هروي اثار هم خوندي پاته نهشول.
په دې لسیزه کې د تجسمي هنرونو سلګونه هنرمندان هم یا له هېواده ووتل او یا هم ووژل شول. کټ مټ همدغه ناورین یوځل بیا د ۲۰۲۱ کال تر سقوط روسته تکرار شو، چې د هنرمندانو یو بل نسل یې د کډوالۍ او جلاوطنۍ په څپېړه وواهه. همدا اوس په سلګونو هنرمندان بهرنیو هېوادونو کې بېثمره ژوندکوي او له خپلو هنرونو او هنري پنځوونو، نوښتونو او خلاقیتونو څخه لرې پاتې دي.
تیاتر او ډرامهیي هنرونه
که د ایخانم په لرغوني ښارګوټي کې د سیمې تر ټولو د لوی تیاترسالون ته پام وکړو، چې د یونانوباختري دوارن یادګار دی،نو په افغانستان کې د تیاتر تاریخ تر میلاد وړاندې پېړیو ته ورګرځي. خو د معاصر تیاتر تاریخچه بیا د هر بل موډرن او مدني پیل په شان د اعلیحضرت غازي امان الله شاه دوران ته وررسیږي.
د خپلواکۍ د جشن پرمهال،پر ۱۳۰۱لمریز کال د بهرنیو چارو وزارت په ستوری ماڼۍ کې شاهي کورنۍ ته لومړۍ ننداره وړاندې شوه، ویل کیږي، چې په افغانستان کې د نندارې د ښوولو او دودولو لومړنی هڅوونکی هم محمود طرزي و.
روسته د پوهنې نندارې او بیا افغان نندارې په جوړېدو د تیاتر هنر په افغانستان کې وده وکړه لوی هنرمندان دریځ ته راغللاو ګڼې افغاني او بهرنۍ ډرامې پر سټيژونو ولوبول شوې.
عبدالرشید لطیفي چې د افغان نندارې له بنسټوالو څخه و، د قهرمانان په نامه د پښتو بشپړې نندارې په ښوولو د پښتو تیاتر بنسټ رسماً کېښود، که څه هم تر دې پخوا په پښتونخوا کې د عبدالاکبرخان اکبر او نورو لیکوالو پښتو ډرامې لیکلې او پر سټېژونو لوبېدلې وې.
د استاد عبدالرحمن پژواک لومړنۍ ازاده منظومه کلیمه داره روپۍ د ډرامې په قالب کې کښل شوې او د استاد عبدالروف بېنوا شهکار شعر د کلو رنځور هم پر سټېژ د لوبولو وړتیا لري.
په شلمه پېړۍ کې د تیاتر په برخه کې د استاد برشنا او علامه سلجوقي هڅې د ستاینې وړ دي. همدارنګه د دې دورې نور استادان او پوهان لکه استاد عبدالرشید لطیفي، استاد عبدالرحمن بینا، استاد عبدالروف بینوا، استاد عبدالرحمن پژواک، استاد عبدالرشید جلیا، عبداللطیف نشاط ملک خېل، انجیر محمد علي رونق، غلام حضرت کوشان او نور پوهان د تیاتر د ودې او پرمختګ لپاره نوې آثار تولید کړل.
هغه مهال د کابل د هنرمندانو ځای هماغه د استقلال لیسې د سپورت سالون و، چې د علامه سلجوقي له خوا، چې د مطبوعاتو مستقل رئیس و، د "پوهنی ننداري" په نوم ونومول شو، او د مطبوعاتو تر ریاست لاندې پکې په رسمي ډول نندارې پیل شوې.
لومړنۍ ډرامه په ۱۳۲۲هـ ش کال کې د استاد عبدالرشید لطیفي اثر و. د "میراث" په نوم په پوهنی ننداري کې پر سټېج وړاندې شوه. وروسته بیا مشهورې نندارې لکه "لالا ملنګ" د استاد برشنا اثر، "نقرهيي شمعدانونه"، "هغه مې پلارنهدی "، "د ژوند ماښام"، "بالاپوش" او نور، چې د عبدالرشید لطیفي له ژباړو او اثارو څخه وو، همدارنګه د دکتور عبدالغفور روان فرهادي ژباړې، د محمد شفیع رهګذر، حبیب الله سها آثار، "وږي" د توفیق الحکیم اثر، او د نورو لیکوالانو آثار پر سټېج وړاندې شول.د کابل نندارې جوړه شوه او د تیاتر په برخه کې په لوړ کچ اکاډمیکې زدکړې راپیل شوې.
قیوم بېسد، جان محمد پلار، رفیق صادق ، فضل احمد فضلي، حاجي محمد کامران، منان ملګری، حکیم اطرافي، عزیز الله هدف، زلیخا فخري، رابعه هما، هما مستمندي، صایمه مقصودي، مرتضی بایقرا، داوود مقصودي، ستورۍ منګل، ممنون مقصودي، عبدالله صمدي، رحمت الله خوستی، ذبیح الله انیل، عبدالله صاحبزاده او په لسګونو نور نوموتي او پیاوړي ممثلین/ ممثلینې صحنې ته راغلل.
په اویایمه لسیزه کې تیاتر هم د کورنۍ جګړې په اور کې وسوزېد، کابل نندارې ته اورواچول شو، داسې چې ان د جمهوریت په کلونو کې هم لا کنډواله پاتې شوه او بیاځلې په کې د ډرامو دیالوګونه وانهورېدل شول. د تیاتر سلګونه لیکوال، ممثلان، ډایرکتران، میوزیسنان او نور کارکوونکي کډوال شول او له هېواده بهر هېڅ ځای هغسې ونهځلېدل چې د زرګونو افغانانو په خولو کې خندا یا په سترګو کې اوښکې راوستلای شي.
د تیاتر په برخه کې همدا غمیزه د ۲۰۲۱ تر سقوط روسته یوځل بیا تکرار شوه.
سینما
د سینما هنر هم په نړۍ کې او هم په افغانستان کې نوی دی. ویل کیږي، چې د سینما لومړنی پروجکتور انګریزانو امیرحبیب الله خان ته ډالۍ کړ، دا نو ۱۹۱۴ یا ۱۹۱۵ کال و، خو دا څرګنده ده، چې د فیلم کتلو لومړني بشپړ وسایل اعلیحضرت امان الله شاه له ځان سره له اروپا څخه راوړل او په پغمان کې یې په ریښتینې مانا یوه سینما پرانیستله. په پغمان کې ګڼو خلکو لومړنی فیلم ولید. د اړدوړ پرمهال افراطيونو سینما وتړله، خو د نادرشاه پرمهال بېرته پرانیستل شوه او بیا نو ګڼې سینماګانې په کابل او نورو ولایتونو کې جوړې شوې.
د «سینما» کتاب لیکوال ښاغلي کریم حیدري په نظر (عشق و دوستي) د افغانستان سینما د لومړني فلم په نوم پېژندل شوی چې په ۱۹۴۶کال کې جوړ شوی. دې فلم کې ښځینه لوبغاړې هندۍ ده او د فلم د اډېټ چارې هم په لاهور کې ترسره شوې چې دغه ښار هغه مهال د هند برخه وه. لومړنی پښتو فلم (لیلا مجنون) رفیق غزنوي په ۱۹۴۱کال کې په بریتانوي هند کې جوړ کړی. د دې فلم په جوړونه کې د پښتو ژبې نامتو شاعر حمزه خان شینواري هم برخه اخیستې وه. خو په افغانستان کې لومړنی بشپړ پښتو هنري فلم (ارمان) وو، چې واحد نظري په ۱۹۸۸کې جوړ کړی.
د افغانستان سینما زرین پېر په ۱۹۸۰لیسزه کې و. یو شمېر ځوانانو په ۱۹۷۰او ۱۹۸۰لسیزو کې شوروي اتحاد او نورو هېوادونو کې د فلم جوړونې بورسیې ترلاسه کړې. سربېره له دې چې د نظام سانسور حاکم، امنیتي ستونزې، محدود امکانات او د لوبغاړو کمښت وو خو د ګوتو په شمار څو فلم جوړونکو داسې مرغلرې وړاندې کړې چې ښایي تل پاتې وي. زما په اند د کونډې زوی د افغانستان سینما شهکار دی. په ندرت سره داسې پېښیږي چې په هنري تخلیق کې ټولې برخې پیاوړې او یو بل کې سره ورشي. پایله به یې هرومرو شهکار وي.
په هرصورت د افغانستان له شرایطو سره سم د فیلم جوړولو هڅې روانې وې، افغانانو د فیلمونو له کتلو سره مینه لرله، هیندي فیلمونو تر ټولو ډېر کتونکي لرل، خو افغاني فیلمونه هم د خلکو ډېر خوښېدل، ځکه د وطن رنګ و بوی یې درلود.
په ۱۳۴۷ لمریز کال کې افغان فیلم جوړ شو. تر ۱۹۹۶ کال پورې ( له ۱۳۷۰ تورې لسیزې پرته) افغان فلم ۳۷ داستاني فیلمونه او تر سلو پورې مستند فیلمونه جوړ کړل.
د ۱۳۷۰ لسیزې په اوږدو کې افغان فیلم ویجاړ شو، ارشیف یې له منځه ولاړ او بیا هم سلګونه د سینما هنرمندان او کارکوونکي له هېواده یا ووتل او یا ووژل شول.
د جمهوریت پرمهال د افغان سینما د رغولو هڅې وشوې، نړیوالو هم مرستې وکړې، خو داسې کومه لویه بریا و پایله یې نهلرله، که څه هم چې ځینو افغان فیلم جوړوونکیو نړیوالو فیستیوالونو ته لار وموندله او یوڅو افغاني فیلمونه وهڅول شول، خو افغاني سینما له خپل دریځ ته نهوه ورپورته شوې، چې وطن بیا سقوط شو او دا ځل یې پاته استعدادونه هم کډوال کړل. سینما تکفیر شوه او تر نن پورې یې برخلیک څرګند نه دی.
