بابر او کابل؛ څنګه یو مات شوی امپراتور خپله امپراتوري بیا رغوي؟

د ښځینه لیکوالانو د کتابونو په ګډون ځینې کتابونه له پوهنتونونو او کتابتونونو ټول شوي دي.

له پوهنتونونو د کتابونو ټولول

د طالبانو له بیا واک ته رسېدو وروسته یو له مهمو بدلونونو څخه د ښوونیز نصاب پراخ بدلون دی. د یونسکو او یونېسف د ۲۰۲۵کال راپور وايي، چې ۱۸ مضمونونه حذف شوي او په پوهنتونونو کې د زده‌کړیالانو له‌خوا د ۶۷۹ کتابونو او درسي سرچینو کارول منع کړای شوي دي.

طالبان وایي، دغه کتابونه یې له دې امله ټول کړي چې د کلتوري او مذهبي ارزښتونو سره په ټکر کې وو.

تېر کال د کتابونو په اړه د طالبانو محدودیتونه لازیات شول. طالبانو ډیموکراسي، بشري حقونه او د ښځو د مطالعاتو مضمونونه هم له نصابه لرې کړي دي.

له بازارونو د کتابونو راټولول او بندیز

د طالبانو بندیزونه او تګلارې یوازې تر پوهنتونونو پورې محدوده نه‌دي. د ځینو راپورونو له مخې؛طالبانو لږ تر لږه ۵۰زره کتابونه له کتاب‌پلورنځیو او خپرندویانو څخه په کابل کې ټول کړي دي.

یادې ډلې کتابتونونو ته د سلګونو ممنوعه کتابونو نوملړونه هم سپارلي دي. د دغه محدودیتونو پر دوام د هرات په ګمرک کې د طالبانو چارواکي وارداتي کتابونه هم څېړي او هغه کتابونه چې د دوی د دیني، حکومتي یا ارزښتي لیدلوري سره په ټکر کې وي، هېواد ته د راوړلو اجازه نه ورکوي.

د ځوان نسل د خوښې وړ کتابونه ورک شوي

یو افغان لیکوال داوود عرفان افغانستان انټرنشنل ته ویلي، د ځینو کتابونو بندیز او د ځانګړو کتابونو محدود وېش د دې لامل شوی چې ټولنه له مطالعې واټن واخلي. نوموړی وايي، هغه کتابونه چې د ځوان نسل له ذوق سره برابر وو؛ نور په بازار کې نه موندل کېږي.

په داسې حالاتو کې ځینې خلک ډیجیټلي کتابونو ته د بدیل په سترګه ګوري؛ خو دغه لاره هم له جدي محدودیتونو سره مخ ده. نړۍوال بانک وايي، چې په ۲۰۲۴کال کې یوازې ۱۶ سلنه د افغانستان خلکو انټرنېټ ته لاسرسی درلود. همدارنګه د یونسکو او یونېسف راپور ښيي، چې ۷۹ سلنه ښوونځي برېښنا نه‌لري.

سربېره پر دې د ډیجیټلي تادیاتو سیستم ستونزې هم د انلاین کتابونو لاسرسی محدود کړی دی. داوود عرفان وايي، چې ډېری کتابونه په ډیجیټلي بڼه هم نه‌شته او د برېښنا، انټرنېټ او تخنیکي امکاناتو نشتوالی د دې لارې پراخ استعمال مخه نیسي.

وېرې د کتابونو ځینې ویترینونه تش کړي

په هرات کې یو کتاب پلورونکی چې نه یې غوښتل نوم یې یاد شي، افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې د طالبانو له امله په افغانستان کې د مطالعې بهیر چې مخکې هم کمزوری و؛ اوس بحراني حالت ته رسېدلی دی.

هغه وايي طالبان د بشري حقونو، مینې کیسو، ځینو ناولونو، د عشقي شعرونو کتابونو او حتی هغو مذهبي کتابونو سره مخالفت لري چې په کې د شیعه مذهب یا د مسیحیت او یهودیت په اړه معلومات ورکړل شوي وي.

د هغه په وینا؛ مخکې تر ټولو ډېر پلور د هغو کتابونو و، چې په پوهنتونونو کې کارېدل، په ځانګړي ډول د حقوقو او سیاسي علومو کتابونه؛ خو اوس د طالبانو د محدودیتونو او ناوړه اقتصادي وضعیت له امله د دغه کتابونو پلور یا بند شوی او یا تر ټولو ټیټې کچې ته رسېدلی دی.

هغه وايي، چې په وروستیو کلونو کې سیاسي کتابونو هم نسبتاً ښه بازار درلود؛ لکه د افغان او بهرنیو سیاست‌والو خاطرات او د سیاسي څېرو په اړه کتابونه لکه د احمدشاه مسعود اړوند اثار.

دغه کتاب پلورونکی وايي، چې دغه کتابونه هېڅکله په ویترینونو کې نه اېښودل کېږي. د هغه په وینا، که څه هم طالبانو په ښکاره څه نه‌دي ویلي؛ خو کتاب پلورونکي پوهېږي چې دغه ډول کتابونه باید په ویترین کې ونه ښودل شي او یوازې د پېرېدونکي د غوښتنې پر مهال پلورل کېږي.

هغه همدارنګه وايي، چې د جمهوریت پرمهال نږدې هرکال د کتاب نندارتونونه جوړېدل او دغه نندارتونونه د کتاب پلور ته وده ورکوله؛ خو د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته ډېر لږ نندارتونونه جوړ شوي، چې ډېری یې یوازې دیني کتابونه رانغاړي.

د محدودیتونو پر وړاندې چوپه مبارزه

سره له دغه محدودیتونو د مطالعې د فرهنګ ژوندي ساتلو هڅې د کوچنیو ډلو ترمنځ لاهم روانې دي. د ګارډین د ۲۰۲۶کال د فبرورۍ راپور ښيي، چې په افغانستان کې د ښځو ځینې ډلې په پټه سره راټولېږي او د کتابونو په اړه خبرې کوي.

د «ورلډ پاپولېشن ریویو» ویب‌پاڼې شمېرې ښيي، چې افغانستان د کتاب لوستلو له پلوه د نړۍ په وروستي کتار کې دی. افغانان په منځنۍ کچه په کال کې ۲.۵۶ کتابونه لولي او ۵۸ ساعته مطالعه کوي.

په دې نوملړ کې امریکا په کال کې د ۱۷ کتابونو په منځنۍ کچې سره لومړی ځای لري. ورپسې هند د ۱۶ کتابونو، برېتانیا د ۱۵، فرانسه د ۱۴ او اېټالیا د ۱۳ کتابونو په لوستلو سره په پرله‌پسې توګه دوی، درېیم، څلورم او پنځم ځایونه خپل کړي دي.

د دغه معلوماتو له مخې؛ د امریکا وګړي په کال کې په منځنۍ توګه ۳۵۷ ساعته مطالعه کوي، په هند کې دغه شمېر ۳۵۲ ساعته، په برېتانیا کې ۳۴۳، په فرانسه کې ۳۰۵ او په اېټالیا کې ۲۷۸ ساعته دي.

راپورونه ښيي، چې د کتاب لوستلو کلتور نه پراختیا او د خلکو اقتصادي ستونزې په افغانستان کې د مطالعې کچه ټیټه کړې ده. همدارنګه، د نجونو پر مخ د ښوونځیو او پوهنتونونو تړل کېدو د مطالعې پر وړاندې د علاقې کمېدو لامل شوي دي.

یونسکو وايي، په ۲۰۲۲کال کې د افغانستان د سواد کچه ۳۷.۳ سلنه وه چې د ښځو لپاره ۲۲.۶ سلنه او د نارینه‌و لپاره ۵۲.۱ سلنه ثبت شوې ده. یونېسف هم ویلي، چې ۹۳ سلنه ماشومان د لومړنیو زده‌کړو تر پایه لاهم د لوستلو بنسټیز مهارت ته نه‌دي رسېدلي.

د اپرېل ۲۳مه د کتاب نړیوالې ورځې په توګه د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې د مطالعې او د فکر د ازادۍ د نمانځنې په توګه نمانځل کېږي، خو په افغانستان کې دا ورځ د پراخو محدودیتونو تر سیوري لاندې نمانځل شوې ده.

د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت اعلان کړی چې په تېر کال کې یې ۳۷۰ عنوانه کتابونه ارزولي او لسګونه هغه کتابونه یې له بازاره راټول کړي چې په وینا یې ددوی له «تګلارو او معیارونو» سره په ټکر کې وو.

د دغه وزارت ویاند خبیب غفران د پنجشنې په ورځ، د کتاب د نړیوالې ورځې په مناسبت وویل، چې ۱۸۰ نادر کتابونه یې ډیجیټلي کړي او په ټول هېواد کې ۱۰۶ عامه کتابتونونه فعال ساتل شوي دي.

100%

طالبانو واک ته له رسېدو وروسته پر کتابونو، فرهنګي فعالیتونو او د چاپ او پلور پر بهیر پراخ بندیزونه او سانسور پلي کړي او ګڼ کتابونه یې په بېلابېلو نومونو له کتابتونونو راټول کړي او د ځینو پر خرڅلاو او واردولو یې بندیز لګولی دی.

د طالبانو د «کتاب ارزونې کمیسیون»د کتابونو ارزونه کوي او هغه اثار ردوي چې د دوی له فکري لیدلوري سره برابر نه وي.

راپورونه ښيي چې طالبانو په بېلابېلو ولایتونو کې دولتي او خصوصي کتابتونونه پلټلي او د ګڼو کتابونو، خپرونو او ادبي او هنري اثارو خرڅلاو او وېش یې بند کړی دی.

د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت د کتابتونونو ریاست ویلي چې په ټول هېواد کې ۱۰۹ عامه کتابتونونه فعال دي چې شاوخوا ۵۰۰ زره کتابونه پکې ساتل کېږي. چارواکي وایي هڅه کوي چې سږ کال نوي کتابونه هم وپېري او ټولو کتابتونونو ته یې ووېشي.

خو د طالبانو دا هڅې او د کتاب نړیوالې ورځې نمانځل پر کتاب او د چاپ او خپراوي بر بهیر ددې ډلې له سانسور سره هممهاله دي.

100%

په کابل کې کتاب پلورونکي وايي، چې د طالبانو د کتاب ارزونې کمیسیون یوازې د هغو کتابونو د خپراوي اجازه ورکوي، چې ددوی له تګلارو سره برابر وي.

د کابل ښار یوه خپرندوی افغانستان انټرنشنل ته له نومښودنې پرته وویل، چې په تېر کال کې یې د طالبانو اطلاعاتو او کولتور وزارت ته د څو کتابونو نوملړ ورکړی، خو ډېری کتابونه له «اسلامي او ملي ارزښتونو» سره د ټکر په نامه له نوملړه اېستل شوي او د چاپ اجازه یې نه ده ورکړې.

د طالبانو د لوړو زدکړو وزارت د ۱۴۰۴ کال په وږي میاشت کې دولتي او خصوصي پوهنتونونو ته لارښودونه واستول، چې د درسي توکو د کارونې او محتوا په اړه پکې یادونه شوې وه. په لارښودونو کې پر ۱۸ مضامینو او شاوخوا ۷۰۰ کتابونو او درسي سرچینو بندیز ولګېد او استادان د ځینو هغو کتابونو له تدریس نه منع شول، چې له ایران نه وارد شوي وو.

دغه راز د طالبانو ادارې د ښځو پر کتابونو بندیز ولګاوه او ددې ډلې د لوړو زده کړو وزارت پوهنتونونو ته سپارښتنه وکړه، چې د تېر جمهوري نظام یو شمېر درسي کتابونه له «شریعت سره د ټکر له امله» باید نور تدریس نه شي.

د طالبانو د کتاب ارزونې کمیسیون په تېرو څلورو کلونو کې د افغان لیکوالو په سلګونو عنوانه کتابونه له «اسلامي او ملي ارزښتونو سره د ټکر» په پلمه له کتابتونونو ټول کړل او پر چاپ، خپراوي او خرڅلاو یې بندیز ولګاوه.

د کتاب پلورنځیو مسوولان وايي، چې دوی ته د سلګونو کتابونو نوملړ سپارل شوی، چې له چاپ او خپراوي او په کتابتونونو کې له کېښودو او خرڅلاو به یې ډډه کوي. په دغو کتابونو کې ډېر داسې کتابونه هم شامل دي، چې سیاسي او مذهبي رنګ نه لري.

هغه پر اېکس پاڼه کاږلي:« د تاریخي روایتونو له مخې د ګندهارا تمدن لرغونې اریانا پورې اړه لري، چې له بامیان څخه تر سند حوزې پورې غځېدلی و». د هغه په وینا؛ هغه څه چې نن د هند په شمال او اوسني پاکستان کې د تمدن په نوم پېژندل کېږي، په حقیقت کې د ننني افغانستان د تمدن دوام دی.

هغه همداراز د «ادم خان او درخانۍ» د کیسې او د رباب ساز په اړه د پاکستان د ولسمشر ادعاوې رد کړې او ویلي یې دي، چې دغه دواړه د بېلابېلو تاریخي سرچینو له مخې د افغانستان د کلتوري میراث برخه بلل کېږي.

د پخواني ولسمشر په وینا؛ رباب د افغانستان د دودیزې موسیقۍ له مهمو سازونو او نغمو څخه دی، چې د «کابلي رباب» په نوم هم پېژندل کېږي. کرزي زیاته کړې، چې د ملګرو ملتونو ښوونیز او کلتوري سازمان (یونسکو) هم په ۲۰۲۴کال کې د رباب د جوړولو هنر د افغانستان (او ځینو ګاونډیو هېوادونو) د کلتوري میراث په توګه په رسمیت پېژندلی دی.

نوموړي ټینګار کړی، چې د کلتوري میراث ساتنه او سمه پېژندنه د هېوادونو د ملي هویت یوه مهمه برخه ده.

یوې باوري سرچینې، چې د موضوع د حساسیت له امله له نومښودنې ډډه کوي، افغانستان انټرنشنل -پښتو ته وویل چې دا جذب د طالبانو د کورنیو چارو وزیر سراج‌الدین حقاني په مستقیمه غوښتنه کېږي.

د سرچینې په وینا، له هرې سرحدي ولسوالۍ نه به د قبیلو په مشوره پنځوس پنځوس تنه د سرحدي پولیسو او دفاعي قطعاتو په چوکاټ کې ځای پر ځای شي. د جذبېدونکو کسانو لپاره د طالبانو د «جهادي سابقې» په څېر شرایط هم په نظر کې نیول شوي دي.

د سرتېرو د جلب او جذب ولایتونه ډېری پر ډیورنډ کرښه دي، چې خوست، پکتیا، پکتیکا، کونړ، نورستان، کندهار، هلمند ولایتونه پکې شاملیږي.

د دې هڅې تر شا یو هدف دا ګڼل کیږي، چې طالبان غواړي په هغو ټولنو کې نفوذ پیدا کړي چې پخوا یې ورسره محدود تعامل درلود. طالبانو د جمهوري نظام پر مهال له افغان حکومت او بهرنیو ځواکونو سره د جګړې په کلونو کې په ځاځي میدان او پنجشېر کې ډلګۍ نه درلودې.

د طالبانو مشر مولوي هبت‌الله اخوندزاده تېر کال د دې ډلې دفاع وزارت ته امر کړی و چې په پنجشیر ولایت کې ۱۵۰۰ ځوانان جذب کړي. یادو کسانو ته شپږ میاشتنۍ نظامي زده‌کړې ورکړل شوې او یو شمېر یې وروسته د طالبانو د اردو په لیکو کې شامل شول.

د خوست ولایت ځاځي میدان او د پکتیا ځاځي اریوب ولسوالۍ، چې دواړې ډیورنډ کرښې ته څېرمه پرتې دي، په تاریخي ډول داسې سیمې ګڼل کېږي چې د مرکزي حکومتونو ترڅنګ یې د خپلو سیمو امنیت د قومي اربکیو له لارې ساتلی دی.

د همدغو محلي جوړښتونو له امله، دا سیمې د دولت ضد وسله‌والو ډلو لپاره په تېرو لسیزو کې د محدود نفوذ ساحې پاتې شوې وې.

سرچینه زیاتوي چې د جذب په لومړیو پړاوونو کې یوازې له ځاځي میدان څخه شاوخوا زر تنه ځوانان هدف ګرځول شوي او تمه کېږي دا پروسه نورو سرحدي ولسوالیو ته هم وغځول شي.

د شنونکو په باور، د په سرحدي سیمو کې له پرتو قبیلو نه د افرادو د جذب تر شا یو لامل د سرحدي امنیت اړتیاوې دي، ځکه په دې وروستیو کې له پاکستان سره د طالبانو اړیکې ترینګلې شوې، ځینې پوستې یې له لاسه ور کړې او هممهاله پر ډیورنډ کرښه د نښتو پېښې زیاتې شوې دي.

د شنونکو په باور، د طالبانو دغه پلان د خیبر پښتونخوا په قبایلي سیمو کې د پاکستان د خاصه دار ځواک او لیوي ځواک د جلب او جذب له طرحې سره ورته والی لري، ځکه د هغو ځواکونو د جلب او جذب تمرکزهم، چې اوس یې جوړښت بدل شوی، پر سرحدي قبیلو و.

د طالبانو په سرحدي ځواکونو کې د نویو جنګیالیو ځای پرځای کول د ټي ټي پي او نورو وسله والو ډلو د فعالیتونو د محدودولو لپاره هم مهم ګڼل کیږي، ځکه نوي سرتېري به د جګړې د کلونو د جنګیالیو په څېر له بهرنیو وسله والو سره ډېرې تنګې اړیکې ونه لري او له خپلې اراضي سره به بلد وي.

په تېرو لسیزو کې د پکتیا، پکتیکا او خوست ولایتونو ځايي قومي اربکیو د دولتونو لپاره د لومړۍ کرښې د دفاع رول لوبولی. د شنونکو له نظره، اوس طالبان هڅه کوي همدغه دودیز نفوذ د خپل مرکزي امنیتي جوړښت برخه کړي.

طالبانو په رسمي ډول له سرحدي ولسوالیو د سرتېرو د جلب او جذب په اړه څه نه دي ویلي.

په اکوړه خټک کې د «دارالعلوم حقانیه» په درسي ټولګیو کې د افغان طالبانو حضور د پخوا په پرتله پام وړ کم شوی دی.

دارالعلوم حقانیه مشهوره دیوبندي دیني مدرسه ده چې په ۱۹۴۷کال کې یې مولانا عبد الحق حقاني بنسټ اېښی او د دودیزو اسلامي علومو؛ تفسیر، حدیث، فقې او عربي ژبې تدریس کوي.

د افغانستان د طالبانو ګڼ شمېر مشران او غړي د همدې مدرسې فارغان بلل کېږي او له همدې امله یې نوم په سیاسي او امنیتي بحثونو کې هم ډېر یادېږي.

د مدرسې ویاند مولانا یوسف شاه افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په حقانیه دارالعلوم کې د افغان طالبانو شمېر خورا راټیټ شوی دی.

د هغه په وینا، په کابل کې د حکومت له بدلون وروسته ډېری افغان زده‌کوونکي او استادان بېرته افغانستان ته ستانه شوي او اوس په مدرسه کې افغانان «د ګوتو په شمار» پاتې دي.

د حقانیه دارالعلوم مسوولان په خپلو ټولګیو کې د افغان طالبانو د شمېر کمېدل، په افغانستان کې د نویو مدرسو جوړېدل ګڼي، چې ډېری یې د طالبانو د مشرانو او د هغوی د کورنیو د غړو دي.

د یادې مدرسې یو فارغ‌التحصیل، مولوي ګل رسول محمدي، وايي چې د حقانیه دارالعلوم۱۳ پخوانیو استادانو په بېلابېلو ولایتونو کې خپلواکې دیني مدرسې جوړې کړې دي. د ده په وینا، په کابل، ننګرهار او غزني کې دوه - دوه مدرسې فعالې دي او په خوست، بدخشان، پکتیکا، کندوز، ارزګان، بلخ او میدان وردګو کې یوه ـ یوه مدرسه فعالیت کوي.

100%

د حقانیه دارالعلوم نصاب د هند په اترپردیش ایالت کې له دارالعلوم دیوبند څخه سرچینه اخلي چې د سویلي اسیا پر ګڼو مدرسو یې فکري اغېز پرې ایښی دی. د کابل په مدرسو کې هم همدغه نصاب تدریس کیږي.

د کابل د ده سبز مدرسه چې تر ټولو لویه دیني مدرسه بلل کېږي، د محمدي په وینا،«شاوخوا دوه زره یا ۲۲ سوه طالبان پکې درس وايي او تر ټولو کم طالبان چې لري، د بدخشان مدرسه ده چې شا او خوا ۲۰۰ به وي».

حقانیه مدرسه په افغانستان کې له خپلو مرتبطو مدرسو سره ځنځیري شبکه هم لري، چې له مخې یې په منظم ډول د مدرسو له ادارو، استادانو او طالبانو سره اړیکې تنظیمیږي.

مولانا ګل اشرف حقاني چې دا مهال په لواړګي کې د حقانیه مدرسې د ځنځیرې شبکې مدرسه لري، افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل چې د طالبانو له بیا واک ته رسېدو وروسته حقانیه مدرسې په افغانستان کې د خپلو پخوانیو استادانو له مدرسو سره منظمې اړیکې لرلې، خو له ۲۰۲۴ کال وروسته دغه اړیکې د افرادو په کچه تنظیمیږي.

نوموړي زیاته کړه: « زموږ معلومات دا دي چې اسلامي امارت دا مدرسې منع کړې».

د حقانیه مدرسې ویاند له خپلو پخوانیو استادانو سره انفرادي اړیکې نه ردوي.

افغانستان ته د مدرسو تدریجي لېږد

د حقانیه مدرسې د ټولګیو تنوع افغانستان ته د افغاني مدرسو له لېږد، لارو بندېدو، د طالبانو او پاکستان د اړیکو له ترینګلتیا او د افغان کډوالو د اخراج له بهیره هم اغیزمنه ده.

طالبانو د ۲۰۱۹ کال په وروستیو او د ۲۰۲۰ کال په لومړیو کې د دیني مدرسو جوړولو او کنټرول ته د پخوا په پرتله پاملرنه ډېره کړې وه. د ۲۰۲۰ کال په لومړنیو شپږو میاشتو کې طالبانو د افغانستان په ۱۳ ولایتونو کې ۴۲ مدرسې جوړې کړې او د خپلې مرکزي دارالافتا د فقهي مجالسو او تخصصاتو کمیسیون تر مشرۍ لاندې یې د شمال ختیزې حوزې لپاره د حضرت عبدالله بن مسعود جامعې او د جنوب لویدیزې حوزې لپاره د حضرت ابراهیم النخعي جامعې په چوکاټ کې د افتاءاو قضاء د تخصص دورې پیل کړې ، چې پر دیني زده کړو سربېره اداري مکاتبه هم ورته تدریس کېده.

پر ډیورنډ کرښه له ویزې پرته د تګ او راتګ بندیزونو هغو طالبانو ته ستونزې ډیرې کړې، چې د دیني زده کړو او روزنیزو دورو لپاره په قبایلي سیمو او د پېښور او پاکستان په نورو سیمو کې د طالبانو تر کنټرول لاندې دیني مدرسو ته تلل. دې چارې د طالبانو د جلب او جذب پر چارو هم منفي اغیزې درلودې.

100%

په خوست کې د ابن عباس مدرسې یو تن فارغ التحصیل وايي ، حقاني شبکې او د طالبانو مشرتابه ددې بدیلې لارې ولټولې، چې یوه پکې د افغانستان په داخل کې د مدرسو جوړول او په کور دننه د طالبانو بوختول وو. حقانیان او طالبان په افغانستان کې د خپلو سترو مدارسو ( لکه کهي مدرسې، زرګري، منبع العلوم) د بدیل د پیدا کولو په لټه کې شول او دا بدیل د خوست امدادالعلوم او د مندوزیو ولسوالۍ ابن عباس مدرسې وې.

یاد فارغ التحصیل چې اوس د خوست ښار په یوه مدرسه کې مدرس دی، وویل، « پخوا طالبان د خیبر پښتونخوا هریپور کهي او زرګري مدرسو ته تلل، خو له ۲۰۱۹ کال وروسته د افغانستان له ګوټ ګوټ نه د خوست مدرسو ته ور مات شول او هلته یې دیني زده کړې کولې. دې مدرسو ته زیاتره زده کوونکي د لویې پکتیا (لوګر، پکتیا او پکتیکا) او وردګو او غزني څخه راځي».

د خوست، پکتیا، پکتیکا، لوګر او میدان وردګو د ګڼو مدرسو احصایو، نتایجو او نظارت ته د سپین ټل په سیمه کې مشخص دفترونه جوړ شوي وو او له ټل څخه په کال کې درې ځله موظف پلاوي د هغوی مستقیمه څارنه کوله. هغو مدرسو، چې د طالبانو له خوا د فعالیت جواز نه درلود، په کلیو کې د غنمو، جوارو، جلغوزیو او د اختر د څرمنو چنده هم نشوای کولای.

حقاني شبکې خپل ډېر تمرکز پر خوست، پکتیا او پکتیکا ولایتونو کړی و. ددغو ولایتونو، په ځانګړې توګه خوست ډېر خلک په خلیجي هېوادونو کې مزدورۍ کوي، اقتصاد یې ښه دی او د مدرسو او جوماتونو لپاره هرکال په میلیونونو افغانۍ را لیږي، چې له دې نه طالبان هم په لویه کچه مستفید کیږي.

په ۲۰۱۹ کال کې په خوست کې د اتحادالمدارس په نامه د دیني مدرسو له اتحادیې سره ددغه ولایت شاوخوا ۲۹۰ مدرسې ثبت او راجسټر وې او د ټول هېواد په کچه ۱۲۱۲ رسمي او شاوخوا ۱۳ زره غیر رسمي مدرسې وې. پر دې سربېره نورې کوچنۍ مدرسې او دارالحفاظونه هم وو چې د کلیو په مسجدونو کې یې فعالیت درلود.د خوست د ۲۹۰ مدرسو په شمول ډیری رسمي او غیر رسمي مدارسو ته د تدریس او ازموینو مهالوېش په ګډون ټولې لارښوونې په پېښور کې د طالبانو د معارف او لوړو زده کړو کمیسیون څخه کېدې.

ددوحې هوکړې له له لاسلیک کېدو یوه میاشت وروسته د خوست د یوې مدرسې د زده کوونکو شمېر له ۱۵۰ تنو څخه ۳۵۰ تنو ته ورسید. کله چې له یوه قومي مشر نه وپوښتل شول، چې په لږ وخت کې د مدرسې د زده کوونکو په شمېر کې د ۲۰۰ تنو زیاتېدلو علت څه دی؟ په ځواب کې یې وویل : « له خلکو سره داسې ذهنیت دی چې طالبان بېرته واک ته رسیږي او په ادارو کې به طالبانو او ملایانو ته لومړیتوب ورکول کیږي».

«د طالبانو هر مشر یوه، یا دوې مدرسې لري»

سره له دې، چې د اکوړه خټک په حقانیه دارلعلوم کې افغان طالبان مخ پر کمېدو دي، خو د دې مدرسې اغیز د کابل پر مدرسو لاهم جوت دی. عبدالباقي حقاني او عبدالرحمان حقاني، چې له حقانیه دارالعلوم نه فارغ دي، د کابل په شش درک کې د یوې سترې مدرسې مدرسان دي.

دې مدرسې ته د طالبانو وزیران وخت ناوخته ورځي او د خپلې ادارې د کورنیو او بهرنیو سیاستونو په اړه څرګندونې کوي.

100%

د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي د ورور په مدیریت د ریاض العلوم په نوم دغه جامعه د پاکستان د ریاض العلوم جامعې یوه څانګه ده او د همغې جامعې درسي نصاب پکې تدریس کیږي. دغه مدرسه لیلیه او نهاریه دواړې برخې لري او د ښوونځي او مدرسې دواړو سیسټم پکې په نظر کې نیول شوی.

جامعه ریاض العلوم د مستندو اسلامي زده‌کړو تر څنګ د عصري معلوماتي ټکنالوژۍ (IT) روزنه او معیاري ښوونیز سیستم هم وړاندې کوي. دغه دارالعلوم د اسلامي مطالعاتو، د زده‌کړو مرکز یاای ټيانسټیټیوټ او ریاض اکاډمي په دریو برخو کې فعالیت کوي، چې وروستی هغه یې د ښوونځي سیستم پر مخ وړي. په جامعه کې ۲۵۰۰ طالبان زده کړې کوي، چې دوه زرو تنو ته یې هره ورځ دوه وخته وړیا ډوډۍ ورکول کیږي.

په دې جامعه کې ددیني زده کړو لویې دورې او لوړې درجې په پام کې دي او په پکتیکا، هلمند او زابل ولایتونو کې درې څانګې لري. جامعه وړیا کلینیک، ورزشي کلب، لیلیه، ساینسي لابراتوار او ۸۰ استادان او ۵۰ اداري کارکوونکي لري.

100%

د خصوصي مدرسو د مسوولانو په منځ کې، چې په دې وروستیو کې حاشیې ته شوې، اوس دا مشهوره ده، چې « د طالبانو هر مشر یوه یا دوه مدرسې لري». خو ددغو مدرسو د تمویل سرچینې لاهم روښانه نه دي.

په دغو مدرسو کې د کندهار په سپین بولدک ولسوالي کې د طالبانو د بلخ د والي یوسف وفا «خالد بن ولید»، د کندهار په دامان ولسوالۍ او کابل کې د ملا عبدالغني برادر « جامعه فتح العلوم»، په کندهار کې د عبدالحکیم حقاني «دارلعلوم الشرعیه»، په کابل کې د امیرخان متقي «ریاض العلوم»، په خوست او کابل کې د سراج الدین حقاني «منبع الجهاد»، په کابل کې د مولوي کبیر «جامعه رازقیه انوار فیض القران» او د طالبانو د نورو مشرانو مدرسې او دارالعلومونه شامل دي.

حقانیه دارالعلوم د جنوبي اسیا د دیوبندي ښونځي په پېژندل شویو دیني مرکزونو کې شمېرل کېږي او تېرې څو لسیزې یې په افغانستان کې د «جهاد» تر نامه لاندې د وسله‌والو خوځښتونو، په ځانګړې توګه د افغان او پاکستاني طالبانو لپاره فکري او ایدیولوژیکي چوکاټ برابر کړی و. خو اوس چې طالبان پر کابل واکمن دي، داسې ښکاري چې د ایډیالوژیکي کنټرول، دیني مرجعیت او مذهبي اقتدار د کورني کولو اړتیا تر پخوا ډېره محسوسوي. له همدې امله طالبانو په کوردننه د دیني مدرسو په خودکفايي تمرکز کړی دی.