بابر او کابل؛ څنګه یو مات شوی امپراتور خپله امپراتوري بیا رغوي؟

د بابر کابلی سلطنت

بابر په کابل کې د تیموري شاهي دودونو وارث و؛ د دربار، امیرانو، منشي‌ګرۍ او اداري ژبې په کچه یې همغه «فارسي-تیموري» کلتوري چوکاټ کاراوه. د کابل د مخکښانو په ګډون عوام هم ورسره خوشحاله ښکارېدل؛ خو کابل یوازې د تیموري تشریفاتو ښار نه و؛ د ښار بازار، د شاوخوا کرنیزې/باغدارۍ سیمې او د غرنیو لارو قبایلي چاپېریال د واکمنۍ ډول لا ترکیبي کړ، چې بابر یې هم د بدلون هڅه نه کوله.

د کابل جغرافیا (هندوکش او تړلې درې/کوتلونه) د دفاع لپاره طبیعي سنګر جوړوي او د لویو لښکرو حرکت محدودوي؛ همدا د کابل دفاعي ارزښت لوړوي او بابر د کابل دا دفاعي ارزښت ښه درک کړی و.

بابر د همدې جغرافیې له برکته کولای شول چې د شمال د ازبکانو له فشار څخه د شاتګ لپاره خوندي پناه ولري او بیا د فرصت په موندلو سره عملیات او خپل پوځونه تنظیم کړي.د “Afghanistan – Mughal-Safavid Rivalry”تحلیل کابل د سوداګریز-ستراتېژیک مرکز په توګه یادوي او وايي چې کابل د منځنۍ اسیا او هند تر منځ د لارې پر کنټرول برلاسی پایتخت و.

همداراز، د کابل د ښاروالۍ/بازار اقتصاد او شاوخوا حاصلخېزې سیمې د مالیې او اکمالاتو بنسټ جوړولی شوای او دا هغه څه وو، چې د بابر لپاره یې د پوځ تمویل او د امیرانو د وفادارۍ ساتل اسانه کول. له همدې امله بابر یوازې «د کابل فاتح» نه و؛ هغه «مدیر» هم و. د ده سلطنت د زور تر څنګ د عاید، لارې، امنیت او ایتلافونو پر توازن ولاړ و.

بابري ډېپلوماسي؛ له بقا څخه تر پراختیا پورې

دا چې کابل د هند پر لور د تاریخي لارود کنټرول لپاره کلیدي دی او سیمه‌ییزو قبایلو هم د لویو امپراتوریو ترمنځ له دې رقابت څخه امتیازات اخیستل، نو همدغه تاریخ ته په کتلو هغه د خپلې کابلي- سلطتني ډېپلوماسۍ درې محورونه وټاکل.

لومړی یې له لویو قدرتونو صفویانو او ازبکانو سره تعامل ته زمینه برابره کړه. په دویم قدم کې یې هند ته په پرته لاره کې له سرکښو پښتنو قبایلو، سېکانو، هندکیانو او حتا پنجابیانو سره جوړجاړی وکړ او ورپسې یې د هند پر لور د خپلو عملیاتو لپاره یوه داسې سیاسي فضا ایجاد کړه چې تر هنده رسېدل ورته اسان وو.

د بابر په کابلۍ ډېپلوماسۍ کې د ښځو ونډه

بابر د خپل واک او سیاسي نفوذ د پیل په کلونو کې له یو شمېر ښځو سره اړیکې درلودې او دغو ښځو د ده په سیاسي چارو کې د نفوذ، منځګړتوب او هڅونې رول درلود. خو په هغو تاریخي لیکنو او رسمي بیوګرافیو کې چې د بابر په اړه لیکل شوې دي، دا اړخ کم ارزښته یا لږ ښکاره شوی او ډېر ورته پام نه دی شوی.

د نړۍوال تاریخ انسایکلوپیډیا هم په عمومي ډول یادونه کړې چې د مغولي دربار ښځې یوازې په څنډه کې نه وې، بلکې د سیاست، کلتور او ټولنې په څو برخو کې یې ژور اغېز درلود او دا اغېز هغه وخت لا بارز شو چې بابر په کابل کې حاکم شو.

په مرکزي اسیا-تیموري دود کې د کورنۍ مشري د مېرمنو په لاس کې وه او دا دود تر اوسه په افغانستان کې موجود دی، چې د کورنۍ مشري یوه مېرمن کوي. ډېر وخت د کورنۍ د یووالي او د شخړو د حل وسیلې هم وې.

په تاریخي متونو کې د بابر ډېپلوماسي د بابري ډېپلوماسۍ په نوم هم یاده شوې او په بابرنامه کې یوه څنګزنه اشاره شوې، چې د مرکزي اسیا جګړې یوازې په میدان نه ګټل کېدې؛ سیاسي معاملې هم پورې تړلې وې. په عملي سیاست کې د سمرقند د ۱۵۰۱م محاصرې او ورپسې سقوط په روایتونو کې راځي چې د سولېلپاره د بابر خور خانزاده بېګم د شېباني خان په نکاح کې ورکړل شوه او دا د هغه وخت دبابري سلطنتي ډېپلوماسۍڅرګند مثال دی. البته په پخوانیو امپراتوریو او واکمنیو کې په سیمو او دربارونو کې د نفوذ، یا جګړه په دوستي بدلولو کې د ښځو د ودونو او نکاح دود عام و.

د بېګم پېښه ښيي چې د بابر د کورنۍ ښځې کله ناکله د لوړو سیاسي معاملاتو «وسیله» ګرځېدې، جګړه او سوله د دوی د سلطنتي کورنۍ د تقدیر برخه ګڼل کېدې.

که د بابر د کابل دور ته راشو، شواهد ښيي چې د کورنۍ د مېرمنو حضور د دربار د ثبات، د کورني نظم او د سیاسي روابطو په نرمولو کې اغېز درلود. د کابل د سلطنت پر مهال د بابر د کورنۍ مېرمنو په کابل کې له بومي مېرمنو سره دوامداره او هر اړخیزې اړیکې هم قایمې کړې وې، چې وخت ناوخت د بهرني وضعیت د معلومولو لپاره هم ترې کار اخیستل کېده.

په کابل کې د بابر عمراني میراث

د بابر د عمراني میراث په اړه تر ټولو ثابت او تکرارېدونکی ټکی باغ جوړونه ده. دArch net/AKDN د باغ بابر د مستند له مخې، بابر طبیعي چاپېریال ته ډېر ارزښت ورکاوه او د ده یادښتونه د نباتاتو، ژویو او منظرو له مشاهداتو ډک دي؛ همداراز «د هغه له ډېرو باغونو څخه» باغ بابر د مرکزي اسیا د تیموري منظرې جوړونې او د هندي مغولي رسمي باغونو ترمنځ د انتقال یو مهم پړاو ګڼل شوی.

د AKDN “Babur’s Garden Rehabilitation Framework” بیا څرګندوي چې د «پاراډایس ګارډن» (paradise garden) د جوړولو لارښوونه بابر په ۱۵۲۸م کې کړې وه او دا ځای د ده د وروستي ارام‌ځای په توګه هم غوره شوی و.

پهArch net (Babur’s Grave) کې راغلي چې د بابر غوښتنه وه چې قبر یې « له اسمان لاندې ساده» وي او شاوخوا ۱۵۴۴م کې (تقریباً) د هغه جسد د هند له اګرې څخه کابل ته راوړل شو او د ده په خوښ باغ کې ښخ شو.

همدغه ځای وروسته د مغولي پاچاهانو د زیارت او سیاست برخه شوه. د AKDN د سند له مخې، جهانګیر په ۱۶۰۷م کې د کابل باغونو د دیوالونو او د بابر د قبر شناختو لپاره امر وکړ او شاه جهان په ۱۶۳۸م کې د مرمرو شناختې او جومات جوړ کړل.

که څه هم د بابر په لاس د کابل د ښار د دیوالونو/بازارونو د جوړولو کره شمېرې په اسانۍ نه تثبیتېږي، خو د کابل ستراتېژیک موقعیت او د لارې-ښار اقتصاد ته په کتو، د امنیت او نظم ټینګول پخپله یو ډول “ښاري/اداري عمراني” اقدام ګڼل کېدای شي،ځکه تجارت او کرنه په بې‌امنۍ کې نه غوړېږي.

د هغه د سلطنت پر مهال د کابل اړوند سیمو کې کرنه پراخه شوه، د منډيي یا مېلې بنسټ کېښودل شو او بزګر په مستقیم ډول په خرڅلاو او سوداګرۍ کې ښکېل شول.

کابل د بابر په سیاسي پروژه کې یوازې یو موقتي تم‌ځای نه و، بلکې د دولت جوړونې هغه «مرکزي ماشين» و، چې بابر پکې هم خپل واک بېرته منظم کړ او هم یې د هند د فتحې لپاره ستراتېژیکه شاهي جبهه جوړه کړه.په بابرنامه کې کابل د جګړې او ډېپلوماسۍ له جغرافیا هاخوا د ژوند، اقلیم او طبیعت په ژبه هم راڅرګندېږي.«په پسرلي کې جنت» ته ورته انځورونه ښيي چې بابر د باغ، اوبو او زرغونتیا له لارې د سلطنت نرم ځواک هم جوړاوه. همدا ذوق او حافظه وروسته په باغ بابر کې د ده د ښخېدو له کیسې سره نښلي.

له دغو ټولو ښېګڼو سره سره د مغولي-صفوي رقابت اوږد شطرنج هم د کابل ارزښت لا روښانه کوي. نو کابل د بابر په کیسه کې د قرارګاه، دروازې، سیاست، ډېپلوماسۍ او حافظې څوګونې معناوې لري، چې سیاست، جغرافیا، فرهنګ او مشروعیت پکې په یوه واحد تاریخ بدل شوي دي.