افغانستان انټرنشنل - پښتو
ډونالډ ټرمپ چې د تېرې اونۍ په پای کې امریکايۍ بم اچوونکې د ایران پر اتومي تاسیساتو د برید لپاره واستولې، باور یې درلود، چې له خپل متحداسراییل سره د تهران د اتومي پروګرام په کمزوري کولو کې مرسته کولای شي او هممهاله خپله پخوانی ژمنه وساتي، چې نه غواړي په اوږدمهاله جګړه کې ښکېل شي.
رویټرز خبري اژانس د سې شنبې په ورځ، د چنګاښ په ۳مه، راپور ورکړ چې څو ورځې وروسته د ټرمپ لهخوا د ایران او اسراییل ترمنځ د اوربند د اعلان اقدام ښيي، چې ممکن نوموړیپه بمبارۍ توانېدلی چې د ایران مشران بیا خبرو ته کینوي.
خو سره له دې، لا هم یو لړ مهمې پوښتنې بېځوابه پاتې دي. له هغې جملې څخه دا چې: ایا رښتیا هم اوربند د دغو دوو پخوانیو دښمنانو تر منځ عملي کېدای شي، چې کلونهیې ترمنځ "په سیوري کې جګړه" روانه وه، او په دې وروستیو ۱۲ ورځو کې دا شخړه د هوایي بریدونو او مستقیمو حملو تر کچې لوړه شوې؟
د جګړې ۱۱مې ورځې ته کتنه
د دواړو خواوو ترمنځ د اعلان شوي اوربند شرایط هم لا هم روښانه نه دي. سره له دې چې ټرمپ په خپلو ټولنیزو شبکو کې دا "یو بشپړه او سرتاسري اوربند" یاد کړی.
همداراز دا روښانه نه ده چې واشنګټن او تهران به ناکامو شوېو اتومي خبرو ته دوام ورکړي او که نه، او د ایران د بډایه شویو یورانیمو برخلیک به څه وي، چې څېړونکي وایي د امریکا او اسراییل له هوایي بریدونو خوندي پاتې شوي.
د امریکا پخوانی استخباراتي افسرجاناتان پانیکوف وايي، « اسراییليان خپلو ډېرو موخو ته رسېدلي دي او ایران د وتلو لاره لټوله. امریکا هیله لري چې دا د پای پیل وي. خو اصلي ننګونه دا ده چې ایا د دوام لپاره کومه واضحه ستراتیژي هم شته؟».
رویټرز لیکلي، سره له دې چې د شخړې د پای ته رسېدو هیلې زیاتې شوې دي، بیا هم دا پوښتنې پر ځای پاتې دي چې په رښتیا کوم څه توافق شوي؟
بل خوا، د اسراییل پوځ اعلان وکړ چې د سې شنبې پر سهار له ایران څخه پر اسراییل توغندي توغول شوي دي.
د اسراییلي عاجلو خدماتو له مخې، په بئرشبع ښار کې د یوې ودانۍ پر سر د توغندي لګېدو له امله پنځه کسان وژل شوي دي.
یوازې لږ وروسته، ټرمپ اعلان وکړ چې د ایران او اسراییل تر منځ اوربند "اوس عملي شوی"، او له دواړو هېوادونو یې غوښتنه وکړه چې دا شرایط نقض نه کړي.
سره له دې چې یو ایراني چارواکي مخکې تایید کړې وه چې تهران اوربند منلی، د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي بیا اعلان وکړ: « تر هغې چې اسراییل خپل بریدونه ونه دروي، د اوربند خبره بېځایه ده».
سوله د زور له لارې؟
ټرمپ او پلویانیې دا وضعیت د بهرني سیاست یوه تاریخي لاسته راوړنه بولي، چې دوی یې "د ځواک له لارې سوله" بولي.
ټرمپ د اسراییل دا ادعا تایید کړې وه چې تهران د اټومي وسلې جوړولو ته نژدې شوی، خو ایران تل دا رد کړې ده.
د امریکا استخباراتي ادارو د روان کال په پیل کې ویلي وو چې ایران په فعاله توګه اټومي وسلې نه جوړوي، او دا ارزونه تر اوسه نه ده بدله شوې.
د ټرمپ اعلان یوازې څو ساعته وروسته له هغې وشو، چې ایران د امریکا له لورې د ۳۰ زره پونډي بمونو د کارولو په غبرګون کېپه قطر کې د امریکايي هوایي اډې پر لور توغندي وتوغول. دې بریدونو کوم ځاني تلفات یا ستر زیانونه نه درلودل.
د ټرمپ د ادارې چارواکي د تهران دغه غبرګون "محاسبه شوی" وباله، او هدفیې د شخړې د لا پراخېدو مخنیوی وباله.
ټرمپ له دواړو لوریو وغوښتل چې خبرې وکړي. د سپینې ماڼۍ یو لوړپوړي چارواکي وویل اسراییل له اوربند سره موافقه کړې، خو شرطیې دا دی چې ایران نور بریدونه ونهکړي. نوموړي همداراز وویل چې ایران هم د بریدونو د نهتکرار سیګنال ورکړی دی.
دغه چارواکی وايي، ټرمپ له نتنیاهو سره مستقیمې خبرې کړې، او همداراز مرستیال ولسمشر جیدي ونس، د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو او د منځني ختیځ لپاره ځانګړي استازي استیو ویتکاف هم له تهران سره د مستقیمو یا غیرمستقیمو اړیکو برخه وو.دوحې هم د تماسونو په ټینګښت کې رول لوبولی.
سپینې ماڼۍ ویلي، تهران د "شدید ضعف" له امله اوربند ته غاړه ایښې. د اسراییل له خوا د څو ورځو بریدونو په ترڅ کې د ایران نظامي او اتومي تاسیسات بمبار شوي، او ځینې مهم کسان لکه د اتومي پروګرام کارکوونکي یا امنیتي مشران وژل شوي یا هدف ګرځېدلي دي.
درې اسراییلي چارواکو تر دې مخکې ویلي وو چې اسراییل غواړي خپل عملیات ختم کړي او دا پیغامیې واشنګټن ته هم رسولي خو دا به تر ډېره پورې د تهران پر چلند پورې تړلی وي.
د ختیځې آسیا کارپوهه لورا بلومنفلد وايي: «اوس چې ټرمپ اعلان کړی سوله شوې، دا به نتنیاهو ته ډېر سخت وي چې علناً ورسره مخالفت وکړي».
د ټرمپ لوی قمار
د ټرمپ پرېکړه چې پر ایران اتومي تأسیساتو برید وکړي، د هغه د ولسمشرۍ تر ټولو ستر او شاید خطرناک ګام بلل شوی.
ټرمپ هیله درلوده چې نه یوازې د ایران د فردو اتومي مرکز له منځه یوسي، بلکې د ایران غبرګون هم محدود پاتې شي.
خو اندېښنه دا وه چې ایران ښايي د نړۍ تر ټولو مهم د نفتو مسیرهرمز تنګیبندکړي، د امریکا پر پوځي اډو بریدونه وکړي یا خپلو نیابتي وسلهوالو ته امر ورکړي چې په سیمه کې بریدونه پیل کړي.
که ټرمپ وکولای شي دا شخړه پای ته ورسوي، نو ښايي د دیموکراتانو له ډېرو نیوکو خلاص شي، او همداراز د هغه جمهوريپال ملاتړي چې د بهرنۍ مداخلې مخالف دي، هم راضي شي. هغوی بمبارۍ د ټرمپ له انتخاباتي ژمنو سره مخالفې بولي.
دغه "بریا" کولی شي ټرمپ ته دا زمینه برابره کړي، چې تمرکز بېرته کورنیو مسایلو ته واړوي، لکه له اسنادو پرته مهاجرین ایستل یا د سوداګریزو شریکانو پر ضد د سوداګریزو جګړو پیل.
خو ټرمپ او ټیمیې نشي کولای د تهران کړنې او پاتې پوښتنې له پامه وغورځوي.
دنیس راس، چې د جمهوريپالو او دموکراتو حکومتونو د منځني ختیځ د پخوانیو خبرو اترو استازی و، وایي: «ایا اوربند دوام مومي؟ هو، ایران ورته اړتیا لري، او اسراییل هم د خپلو دفاعي اهدافو ډېره برخه ترلاسه کړې».
خو ستونزې لا هم شته، « ایران ډېر کمزوری شوی، خو د دې هېواد د اتومي او توغندیزو پروګرامونو راتلونکی څه دی؟ د بډایه شویو یورانیمو برخلیک څه کېږي؟ خبرې پکار دي ، خو دا به اسانه نه وي».
د دې ورځې موخه دا ده چې خلکو ته وریاد کړي، که وېرې لرئ، اضطراب مو ډېر شوی، یا د ذهني فشار لاندې یاست، نو تم شئ، ژوره ساه واخلئ، ځان ته وخت ورکړئ او دا ومنئ چې اضطراب یوه طبیعي انساني تجربه ده. دا ورځ باید د سکون د پیدا کولو فرصت واوسي؛ یوه ورځ چې انسان په کې ځان ته رجوع کوي او له وېرې سره د مقابلې لارې لټوي.
خو د ۲۰۲۵ کال د جون ۱۸مه، د نړۍ د امنیت او ثبات له پلوه، تر بل هر وخت ډېره د وېرې ورځ ښکاري. دا ورځ د ارامتیا پر ځای، د بشري اضطراب او ګډوډۍ یو خشن تصویر وړاندې کوي، چې میلیونونه انسانان د مرګ او ژوند تر منځ په یو نازک تار ژوند کوي.
له ایرانه نیولې تر اسراییل او منځني ختیځ، له روسیې نیولې تر اوکراین او ان تر کشمیر او افغانستان د یو مشترک اضطراب لومې غځېدلي دي.
۱. د ایران او اسراییل ترمنځ جګړه – د منځني ختیځ د امنیت خرابېدل
په وروستیو میاشتو کې د ایران او اسراییل ترمنځ تاوتریخوالی د مخامخ جنګ بڼه غوره کړې ده، له دواړو خواوو نېږدې ۳۰۰۰ کسانو ته مرګ ژوبله اوښتې ده.
اسراییل پر ایران برید وکړ او د جېټ الوتکو او یو لویو توغندیو په وسیله یې د ایران یو شمېر ښارونه بمبار کړل، چې لا هم دا جګړه روانه ده.
بل خوا ایران پر اسراییلي اهدافو د بالستیک توغندیو بریدونه کړي، د هایپرسونیک توغندي یې استفاده کړي دي او د اسراییل بېلابېلې سیمې یې ویشتې دي.
دا جنګ یوازې د دوو هېوادونو ترمنځ نه دی، بلکې د ټول منځني ختیځ ثبات یې له خطر سره مخ کړی.
په ورته وخت کې امریکا هم په غیرمستقیم ډول په دغه جګړه کې دخیله ده او روسیې هم په وار - وار پر ایران د اسراییل برید غندلی دی.
د روانې جګړې له امله نېږدې ۸۵ میلیونه ایرانیان، ۹ میلیونه اسراییلیان، په لبنا، سوریه، عراق او غزه کې لږ تر لږه ۷۰ میلیونه انسانان له وېرې او ډار سره ژوند کوي.
سلګونه زره انسانان جبري بې ځایه شوي، میلیونونه نور د ژوند لومړنیو اړتیاو ته لاسرسی نه لري، په ګڼو سیمو انټرنیټ، برېښنا او نور خدمات تړل شوي.
۲. روسیه او اوکراین – دوامداره جګړه، له ۵۰۰,۰۰۰ زیات قربانیان
د ۲۰۲۲ کال د فېبرورۍ راهیسې د روسیې او اوکراین تر منځ جګړه روانه ده. دغې جګړې یوازې د دواړو هېوادونو خلک نه، بلکې ټوله اروپا، نړۍوال اقتصاد او د نړۍ سیاستونه اغېزمن کړي دي.
د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې، د جګړې له پیل راهیسې نږدې ۱۴ میلیونه اوکراینیان بېځایه شوي دي. تر ۵۰۰,۰۰۰ ډېر کسان (عسکر او ولسي خلک) وژل شوي یا ټپیان شوي دي.
دا مهال په اوکراین کې نېږدې ۳۷ میلیونه خلک د جګړې له امله په ویره او اضطراب کې ژوند کوي، چې په ځینو سیمو کې یو شمېر اوکراینیان د ژوندانه لومړنیو اسانتیاو ته اړتیا لري.
همداراز په روسیه کې ۱۴۰ میلیونه انسانان د روانې جګړې له امله په یو نه یو ډول اغېزمن شوي دي. ګڼ یې اجباري عسکرۍ ته اړ شوي، بندیزونه پرې لګېدلي او ځینې یې له داخلي فشار سره مخ شوي دي.
۳. غزه، لبنان او سوریه – د فلسطینیانو انساني ناورین
د غزې محاصره او پر فلسطینیانو بریدونه له ۲۰۲۳ کال راهیسې پراخ شوي دي. د اسراییلي بمبارۍ له امله، غزه نږدې د ژوند له امکان څخه وتلې سیمه ده.
د ۲۰۲۳ د اکټوبر له جګړې راپه دېخوا نږدې ۵۵,۰۰۰ فلسطینیان وژل شوي دي چې نیمایي یې ښځې او ماشومان دي .
همدا راز له ۲ میلیونه زیات وګړي د اوبو، برېښنا، خوړواو درملو له کمي سره مخ دي.
ورته حال په لبنان او د سوریې په ځینو سیمو کې هم دی چې خلک لومړنیو بشري مرستو ته شدیده اړتیا لري.
دا مهال په غزه کې ۲.۳ میلیونه وګړي له سختې وېرې سره ژوند کوي. د لبنان په جنوبي سرحدي سیمو کې نېږدې ۴ میلیونه وګړي او په سوریه کې ۱۸ میلیونه وګړي له سخت کړاو څخه تېریږي.
۴. هند او پاکستان – پوله تل د جګړې له سیوري لاندې
هند او پاکستان چې دواړه اټومي وسلې لري، په کشمیر، سیرکریک او نورو برخو کې وخت په وخت پر یو بل د مداخلې تورونه لګوي. د دواړو هېوادونو تر منځ پوله "LoC" یا د کنټرول کرښه، یوه ناارامه سیمه ده چې هلته د جګړې نغارې هر وخت اورېدل کېږي.
د دواړو خواوو څخه نېږدې ۲۰۰ ملکیان او نظامیان وژل او ټپیان شوي دي.
دا مهال د کشمیر دواړو خواوو شا او خوا ۲۰ میلیونه وګړي له وېرې او اضطراب سره ژوند کوي چې له اقتصادي اړخه کمزوري او بشري مرستو ته اړتیا لري.
همدا راز د پاکستان او هند پر پوله په پرتو صوبو کې نېږدې ۴۰ میلیونه نور خلک له تاوتریخوالي سره یو ځای ژوند کوي.
۵. نړۍ واله ویره، رواني فشار او بېثباتي
د ملګرو ملتونو د راپور پر بنسټ، د اقلیم بدلون، ټولنیز ناورینونه، بېکاري، مهاجرت او د خوراکي توکو کموالی د نړۍ نږدې ۱ میلیارد وګړي له ذهني، فزیکي او اقتصادي فشار سره مخ کړي.
له افغانستان، سوډان، یمن، کانګو، ایتوپیا، میانمار او نورو ناورینځپلو سیمو هم باید سترګې پټې نه کړو.
دا سیمې هم له سخت بشري کړکېچ، داخلي ګډوډۍ، دېکتاتورۍ او مرګ ژوبلو شاهده ده.
پر نړۍ اقتصادي اغېزې:
رواني اغېزې:
راپورونه ښيي چې اضطراب، ذهني فشار او رواني بې ثباتي د بشر په زیاتو برخو کې خپره شوې، چې رامنځته شوی رواني چاپېریال د شلمې پېړۍ له اواخرو سره جوت توپیر لري.
د نړۍوال اقتصادي فورم د راپور پر بنسټ په نړۍ کې شا او خوا ۵۷ سلینه خلک په جنګ کې د نه ښکېلو سیمو کې د اوسېدو سربېره له جګړې او د جګړې له پایلو وېره او اضطراب تجربه کوي.
د سکون ساه که پر نړۍ د ډار خپور شوی څادر؟
په داسې یوه ورځ چې نړۍ باید ژوره ساه واخلي، ارامه شي، انسانان یې خپل ځان ته وخت ورکړي او د خپل ټول کال یوه ورځ سکون احساس کړي، خلک د بمونو، توغندیو، وېرې، بېوسۍ، بېکورۍ او مرګ له وېرې د بې وسۍ ساندې کوي.
د نړۍوال سکون ورځ موږ ته دا رایادوي چې سوله او سکون یوه تفریح نه، بلکې د انسان لومړنی حق دی.
رواني ارامتیا له جګړو، فقر او وېرې سره نه، بلکې له عدالت، انصاف او بشري درناوي سره راځي، چې له بده مرغه په نړۍ کې له منځه تللی.
د نړۍ رهبران باید دا درک کړي چې هره جګړه د میلیونونو انسانانو ارامتیا له منځه وړي؛ نو پس نن د سکون ورځ نه ده؛ بلکې د بشري وجدان د بېدارۍ ورځ ده.
د دې څو علتونه کېدای شي چې تر ټولو ستر علت یې په ایران کې د موساد پراخ نفوذ، د ایران د ستراتیژیکو زیرمو هدف ګرځېدل او د هوايي دفاع او توغوونکو سیستمونو هېک کېدل او له کاره لوېدل دي.
اسراییل په تېرو څو کلونو کې ددې جګړې لپاره بشپړ تیاری نیولی و او حتا خپل د جاسوسۍ وسایل یې د ایران په خاوره کې ځای پرځای کړي، چې د تل ابیب له هدفي بریدونو سره یې ستره مرسته کړې ده. برعکس ایران په تېرو څو کلونو کې خپلې ټولې نیابتي ډلې او ملیشې له لاسه ور کړې او یا دومره کمزورې کړای شوې دي، چې په سیمه او د اسراییل په ګاونډ کې د ایران د نفوذي عواملو په توګه یې پخوانی ظرفیت له منځه تللی. یا ښايي ځینې نه غواړي چې پخوانیو ترخو تجربو ته په پام، په دې جګړه کې ښکیلې شي.
حزبالله او حوثي یاغیان له مستقیمې غچ اخیستنې ډډه کوي او ځینې یې د خپلې کمزورتیا او د اسراییل پراخ هوايي ځواک د تهدید له امله په احتیاط عمل کوي. حزبالله په لبنان کې خپله وروستۍ جګړه له لاسه ورکړې او حوثیان هم چې له یمن تر اسراییل واټن لري، یوازې تېره شپه څو بالیسټیک توغندي کارولي چې اسراییل یې بېرته قوماندانان په نښه کړل.
له شنبې تر یکشنبې پورې اسراییل د تهران په ګډون د ایران ستر اتومي مرکز نطنز ، فردو اوځینې کلیدي نظامي او استخباراتي تاسیسات په نښه کړل، چې په دې کې د ایران د نظامي مشرانو وژل او هوايي دفاعي جوړښتونو ته زیان رسول شامل دي. دغه راز اسراییل د ایران د ستراتیژیکو توغندیو د زیرمو د له منځه وړو یا زیانمنولو ادعاوې هم کړې دي. لومړني رپوټونه وايي چې د کرمانشاه سیمه، چې د توغندیو زیرمې پکې د غرونو په منځ کې پټې دي، هم هدف ګرځېدلې خو د شنونکو په وینا، تر ځمکې لاندې زیرمو له منځه وړل ډېر سخت دي او واقعي اغېز به یې یوازې هغه وخت څرګند شي، چې ایران پاتې توغندي بیا وکاروي. د تېرې شپې هوايي برید کې، چې د زیاتو توغندیو اټکل کېده، یوه کمه برخه توغندي پر اسراییل کارول شوي او دا یوڅه دا شک پیاوړی کوي، چې د ایران د ستراتیژیکو وسلو زیرمې ښايي زیانمنې شوې وي.
د ایران د پوځي او تصمیم نیوونکې مشرتابه له منځه وړل یوه ستره ستراتیژیکه ضربه ده چې د تهران دفاعي توان یې کمزوری کړی.په ځانګړې توګه پر نطنز اتومي مرکز برید چې د یورانیمو بډایولو اساسي ځای دی، د ایران د اتومي پروګرام لپاره یوه جدي ضربه بلل کېږي. د اسراییل دفاع وزیر اعلان کړی، چې د ایران پر اتومي مرکزونو به یې بریدونه جاري وي.
نطنز د ځمکې په ژورو کې د کانکریټ او ډبرو لاندې ځای پر ځای شوی، خو بیا هم د اسراییل له بریدونو سره مخ شوی. د اټومي انرژۍ نړیوال سازمان لا هم د زیان کچه ارزوي، خو ظاهرا داسې نه ښکاري چې دغه مرکز دې له کاره لوېدلی وي. تراوسه له اټومي مرکزونو د وړانګو خپرېدل نه دي ثابت شوي او نه هم اسراییلي بمونه هغو ژورو برخو ته رسېدلي، چې هلته یورنیم بډایه کیږي.
ریچارډ نیفو، چې د اوباما د دورې پر مهال د ایران اټومي خبرو اترو کې امریکایی مشر و، نیویارک ټایمز ته ویلي، « تر هغه چې زه ډاډه نهشم چې فوردو له منځه تللی او تر هغه چې پوه نه شم هغه لوړه کچه بډایه شوي یورانیم چیرې دي او کارېدلی شي که نه، زه دا موضوع جدي ګڼم».
فوردو، چې د قم ښار ته نږدې دی، تر ټولو ژور اتومي مرکز دی. بل مرکز نطنز دی چې شاوخوا ۱۰۰ میله جنوب خواته پروت دی. یواځینی دودیز بم چې دا ډول زیرمې ویجاړولی شي، د امریکا جي بي یو ۵۷ (MOP)نومی۱۴ ټُني بم دی چې اسراییل یې نه لري او امریکا تر اوسه په دې برخه کې له همکارۍ سر غړوي. دغه بم یوازې د بي ۲ او بي ۲۱ الوتکو له لارې د انتقال وړ دی.
د وسلو د کنټرول ټولنې د خپرېدا پالیسۍ مشرې کلسي داونپورټ ویلي، چې « اسراییل کولای شي د ایران مهم اتومي تاسیسات زیانمن کړي، خو د فوردو په څېر کلک ځایونه د امریکا له مرستې پرته نهشي له منځه وړلی».
د اسراییل د ملي امنیت سلاکار زاخي هنیګبي هم دا خبره تایید کړې او وايي، « اتومي پروګرام د فزیکي وسایلو له لارې له منځه نهشي تللی، یوازې امریکایان کولای شي دا کار وکړي او هغه له دې لارې چې ایران د سیاسي خبرو له لارې له اتومي وسلو جوړولو را وګرځوي».
دسي ای اې او سپینې ماڼۍ پخوانی چارواکی کینیټ پولاک وايي، « زما ګومان دی چې اسراییل به د فوردو لپاره یو پټ پلان ولري، ښايي خاص ځواکونه یا سایبري بریدونه، خو تر اوسه دا نهده څرګنده».
په سایبري بریدونو کې د "Stuxnet" ویروس شاملیږي، چې د نطنز پر اتومي سانتریفیوژونو یې د پام وړ تخریبي اغېز کړی.
د معلوماتو له مخې، نطنز ته تر ۴۰ او۵۰ متره ژوروالي لاندې د فولادو او کانکریټو قوي چتونه ورکړل شوي، چې د هوايي بریدونو پر وړاندې د پام وړ محافظت ولري. د نطنز د تړلو چتونو ضخامت تر ۷،۶ مترورسېږي.
اسراییل (GBU‑28) او ورته بمونه لري چې یوازې د ۵ او ۶ متره کانکریټ له لارې نفوذ کولی شي، خو دا د نطنز او فوردو ژورو زیرمو لپاره کافي نه دی.
د اسراییل هوايي برلاسی که د تهران احتیاط؟
د اسراییل هوايي ځواک اوس مهال په سیمه کې تقریبا بشپړ برلاسی لري او د تهران د دفاعي سیستمونو کمزورتیا یې په ډاګه کړې ده.
د ایران غبرګون تر اوسه پورې محدود پاتې دی؛ تهران شاوخوا تر ۱۰۰ ډېر ډرونونه په اسراییل توغولي چې یو شمېر یې د اسراییل د دفاعي سیستم «ایرن ډوم» له خوا شنډ شوي دي. ډرونونه د اوږده واټن له امله په ورو سرعت کې حرکت کوي، چې ښايي موثریت یې محدود وي، خو تهران د شاوخوا ۳۰۰۰ توپچي او بالسټیک توغندیو پراخې زیرمې لري، چې په وروستيو دوو شپو کې یې ۲۸۰ توغندي پر اسراییل توغولي او تخریبي قوت یې هم زیات دی.
د ایران په اړه دا هم ویل کیږي، چې د نړیوال ایتلاف له ویرې د مرګونو توغندیو او وسلو له کارولو سره احتیاط کوي او نه غواړي چې وضعیت داسې حد ته لاړ شي، چې امریکا او د اسراییل نور متحدان د تهران د اتومي بټیو په له منځه وړو او حتا حکومت نسکورولو کې له تل ابیب سره همکار شي. تهران د واشنګټن پر وړاندې خپله ژبه نرمه کړې او له داسې غبرګون یې ډډه کړې، چې امریکا د جګړې درېیم اړخ وګرځوي. خو دا ښايي د ایران په تهاجمي پالیسي کې صدق وکړي، خو په دفاعي برخه کې تهران په خورا ځپل شوي دریځ کې دی.
د اسراییل بریدونه او د لومړي وزیر بنیامین نتنیاهو خبرداري ښيي چې دا جګړه به یوازې د هوايي بمباریو یا محدودو پوځي عملیاتو په کچه کې پاتې نه شي بلکې ممکن اوږدمهاله، په سیمه کې پیچلې او د متقابلو غچ اخیستنو پر بنسټ ولاړه شخړه شي. نتنیاهو هیله من دی، چې امریکا په دې جګړه کې ښکیله شي او په پای کې دا جګړه د ایران د اخوندي نظام په له منځه تګ تمامه شي. په دې توګه دا امکان دی، چې اسراییل د ایران ستراتیژیکې زېرمې په مسلسل ډول په نښه کړي او دفاعي ځواک یې دومره کمزوری کړي، چې پر ایراني ښارونو یې بمبار الوتکې له ویرې پرته وګرځي.
منځګړتوب؛ تهران د خبرو مېز ته راګرځي؟
د جګړې درولو لپاره تراوسه هیڅ نړیوال جدي اقدام نه ترسترګو کیږي. خو که چیرې داسې یو اقدام کیږي دا به هم د روسیې یا بل دولت په مرسته د ایران خپل ابتکار وي، چې بېرته د اتومي خبرو اترو میز ته کښیني او د امریکا شرایطو ته غاړه کیږدي، خو په دې سره به د ایت الله علي خامنه يي تر مشرۍ لاندې حکومت نه په خپل ولس کې مخ لري او نه په سیمه کې. د ایران د بهرنیو چارو وزیر ویلي، چې که اسراییل بریدونه ودروي، دوی به هم لاس واخلي، خو د یورانیمو له بډاینې لاس نه اخلي.
که تهران د امریکا په شرایطو خبرو ته ستنیږي، دریځ به یې کمزوری او توافق به په دې پورې مشروط وي چې خپلې اتومي پروګرامونه ودروي.
خو که تهران د خبرو لاره نه غوره کوي، د اسراییل بریدونه ممکن ایران دې ته وهڅوي چې خپل پروګرام لا پټ او ګړندی کړي، یا حتا له نړیوالو تړونونو ووځي او خپلو اتومي بټیو ته د نړیوالو څارونکو د لاسرسي مخه ونیسي. په ورته وخت کې، ایران کولای شي له خپلې سیمه ییزې شبکې څخه د فشار زیاتولو لپاره نامتوازن بریدونه، سایبري حملې او عملیات ترسره کړي چې د اسراییل او حتا امریکا لپاره جدي امنیتي ګواښونه رامنځته کړي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت چارواکي ادعا کوي چې په دې عملیاتو کې مستقیم لاس نه لري، خو اسراییل د امریکا له ملاتړه پرته دا هرڅه نه شي کولای. ایران امریکا تورنه کړې، چې له سراییل سره په بریدونو کې ګډون لري. ظاهرا د امریکا مرستې ډېری استخباراتي او د تجهیزاتو دي، چې دواړې د اسراییل لپاره په جګړه کې برلاسی اسانه کوي.
د اسراییل لپاره ستونزمنه ده، چې د ایران اتومي پروګرام په بشپړه توګه له منځه یوسي، خو ځنډولی یې شي.
په ایران کې ښايي د اتومي وسلو د جوړولو په تړاو سیاسي او ولسي ملاتړ زیات شي خو دا یوازې هغه وخت کېدای شي چې ایران له دې جګړې بریالی ووځي او بریالي وتل یې اوسني وضعیت ته په کتو، ستونزمن ښکاري. دغسې دا احتمال هم شته، چې له اوسني حکومت نه د خلکو د بیزارۍ کچه لوړه شي او نظام ورسره وشړیږي.
د ایران پر پوځي مشرتابه، اټومي ساینسپوهانو، هستوي پروژو، د بالیستیکو توغندیو پر مراکزو او پوځي مرکزونو د جنګي الوتکو، توغندیو او بېپیلوټه الوتکو له لارې ډېر کلک او رسا پوځي ګوزارونه وشول، چې په نتیجه کې څلور تر ټولو لوړ پوړي جنرالان، یعنې د ایران د سپاه پاسداران د ځواک رییس، د ایران د وسلهوالو قواوو عمومي رییس، د هغه معاون او د ایران د تر ټولو ستر مشر علي خامنهیي یو پوځي مشاور او ۹ اټومي ساینسپوهان ووژل شول. دغه راز ځینې نور جګپوړي جنرالان هم وژل شوي، چې شمېر یې ۲۰ تنو ته رسیږي.
په دې سربېره، د اسراییل په بریدونو کې رادارونه، هوايي ډګرونه او ځینې پوځي مراکز هم تباه شوي دي. څرګنده خبره ده چې د اسراییل استخباراتو او پوځ په ایران باندې د دغه برید لپاره د څو کلونو راهیسې چمتووالی نیولی و او پلانګذاري یې کړې وه او په دې کار کې ورسره خپل لوېدیز متحدین هم ملګري وو.
د اسراییل استخباراتي موسسې موساد د ایران په خاوره کې نفوذ کړی و، ځکه یې ایران ته ډېر تاوانونه ورسول. خو په څلورویشتو ساعتونو کې دننه، ایران هم پر اسراییل باندې د توغندیو او بېپیلوټه الوتکو باران وکړ، او په تلابیب کې یې د اسراییل د دفاع وزارت او ځینې نور مراکز وویشتل، او د اسراییل د لومړي وزیر نتنیاهو په ګډون، د اسراییل زرګونه اتباع یې په تلخونو کې پناهځایونو ته اړ کړل. جنګ لا دوام لري او د حتمي پایلو په اړه یې اټکل کول ستونزمن دي، خو په دې لیکنه کې موږ د دغې شخړې یو بل سیاسي مهم بُعد ته ګورو، چې ځانګړی اهمیت لري.
اوس دا خبره نه اسراییل پټوي او نه پرې د اسراییل ملاتړي زبرځواک، امریکا، پرده اچوي، چې د اسراییل د دغه تازه برید یوه غټه او مهمه موخه د ایران اسلامي جمهوریت اوسني اخوندي رژیم ته سقوط ورکول دي او د هغه پر ځای هلته د یوه غربپلوه حکومت کښینول هم هدف دی. دا خبره څرګنده ده، چې که چېرې سید علي خامنهيي په مشرۍ کې د ایران د اسلامي جمهوریت حکومت مکمله پوځي ماته وخوري، نو د دوی اعتبار به د ایران په اتباعو کې دومره راوغورځي، چې د دوی لپاره به په ایران حکومت کول ممکن پاتې نه شي.
د جګړې په جریان کې، د اسراییل لومړي وزیر نتنیاهو او د هغه نور همکاران بیا بیا دا خبره تکراروي، چې ګواکې د دوی جګړه د ایران د ولس پر ضد نه ده، دا جګړه یوازې د ایران د اسلامي جمهوریت د واکلرونکو پر ضد ده، څو د نتنیاهو په وینا، د ایران خلک د دغه ظالم او جابر رژیم د شپږڅلوېښت کلنې اوږدې واکمنۍ نه د خلاصون لاره ومومي. د اسراییل د حکومت له خوا دا تبلیغات په فارسي ژبه کې هم روان دي، چې دا پیغام د ایران ولسونو ته ورسیږي. د ایران د سپاه پاسداران د رییس او د نورو سترو جنرالانو د وژلو موخه هم د واکمن رژیم د پوځي ملاتړ ځواکونه له منځه وړل او کمزوري کول دي.
د ایران د اسلامي جمهوریت په سیاسي مخالفینو کې، د ایران د پخواني بادشاه رضا شاه پهلوي زوی، رضا پهلوي، ډېر څرګند دی، چې د ایران نه بهر په جلاوطنۍ کې ژوند کوي. هغه په خپلو ویناوو او مرکو کې په ډاګه د اسراییل د پوځي برید ملاتړ کوي. هغه د ایران له پوځیانو او ولسونو نه غوښتنه کوي چې دوی دې د ایران د اسلامي جمهوریت نه دفاع نه کوي، چې یاد رژیم سقوط وکړي.
که څه هم رضا پهلوي ځان د خپل پلار، د ایران پخواني بادشاهرضا شاه پهلوي ځایناستی بولي، خو هغه په دې خبره هم ټینګار کوي، چې د اسلامي جمهوریت د امکاني سقوط نه وروسته، هغه د خپل پلار په څېر ټولواکه بادشاهت نه غواړي، بلکې هغه د بریتانیا او ځینو نورو هېوادونو په څېر د یوه دموکراتیک اساسي قانون پلوی دی، چې پاچا پکې یوازې د یو سمبولیک ملي مشر حیثیت ولري. یو شمېر لوېدیز هېوادونه او اسراییل په راتلونکې کې په ایران کې د رضا پهلوي د واکمنۍ ملاتړ کوي.
په ایران کې د «مجاهدین خلق» په نوم یو بل سازمان له ډېرو کلونو راهیسې د اسلامي جمهوریت پر ضد مبارزه کوي او غواړي چې اوسنی نظام سقوط کړي، او د هغه پر ځای یو داسې دموکراتیک سیاسي نظام جوړ کړي، چې پکې د ایران د ولس په خوښه دولت او حکومت جوړ شي. مجاهدین خلق یو شالید لرونکی سیاسي سازمان دی، چې د رضا شاه پهلوي د بادشاهۍ پر ضد یې مبارزه کړې وه او دوی په راتلونکې کې هم د شاهي نظام د بیا راژوندي کولو سره مخالف دي.
د ایران د اسلامي جمهوریت درېیمه مخالفه ډله د دغه هېواد د اتنیکي لږهکیو خلک دي، چې د اسلامي جمهوریت له خوا یې په پراخه کچه اختناق، جبر او استثمار لیدلی دی. په دوی کې ترکتبار ولسونه، کُردان، عربان، بلوچان او ځینې نور لږهکي ګډون لري. دغو لږهکیو ته د خپل فرهنګي هویت سره د ژوند کولو او په معارفو کې د خپلو ژبو د کارولو اجازه نه ورکول کېږي.
د ایران اسلامي جمهوریت تش په نوم جمهوریت دی؛ په عمل کې دا د اخوندانو یو دکتاتوري رژیم دی. په ټولټاکنو کې د کاندیدانو نوملړونه د خلکو د رايې ورکولو نه وړاندې تصفیه کېږي. دلته سیاسي اپوزیسیون ته په ازاد ډول د فعالیت اجازه نشته. د سیاسي مخالفینو توقیف، شکنجه او اعدام معمول ګرځېدلی دی. په نړیواله کچه، په ایران کې د هېواد د اتباعو د اعدام تناسب دومره لوړ دی، چې په کال ۲۰۲۳ کې، د نړۍ په ټولو هېوادونو کې د اعدام شویو کسانو له مجموعي شمېرې څخه، ۷۴ فیصده یې یوازې په ایران کې اعدام شوي نارینه او ښځې وې.
خو په پای کې باید دا هم وویل شي، چې که څه هم د دموکراسۍ او قانونمندۍ له نظره د ایران د اسلامي جمهوریت شالید تور او بدنام دی، خو په هېوادونو کې سیاسي بدلونونه د هر هېواد داخلي مساله ده. بهرني هېوادونه حق نه لري، چې د دموکراسۍ او بشري حقونو د احیا په نوم په نورو هېوادونو کې پوځي مداخله وکړي. دا د بینالمللي قانون یو اصل دی، چې باید هېڅ استثناء ونه لري او سرغړونه ترې ونه شي.