هغه څه چې لومړی په کندهار کې محدودې پرېکړې بلل کېدې، ډېر ژر د افغانستان د رسنیو په تړاو د طالبانو د رسمي سیاست برخه وګرځېدې. د ښځو پر غږ او انځورونو بندیز، د موسیقۍ او تفریحي خپرونو بندول او د رسنیو مستقیم څار هغه اقدامات دي چې لومړی په کندهار او وروسته نورو ولایتونو کې پلي شول.
د طالبانو له بیا واکمنېدو سره د نجونو د زدهکړو بهیر په ناڅاپي ډول ودرېد. هغه نجونې چې هغه مهال په اووم ټولګي کې وې، په عادي حالت کې یې باید سږ کال د ۱۲ بریلیکونه ترلاسه کړي وای، خو د ښوونځیو تړلو له امله یو بل نسل هم شپږم ټولګي ته رسېدلی او د زدهکړو له دوام څخه محروم شوی دی.
د طالبانو د اوسني مشر مولوي هبت الله اخوندزاده له نامه سره د هغه د ورور هدایت الله نوم غوټه خوړلې ده. هغه کسان چې هبت الله یې په کچلاغ کې لیدلی، په دې باور دي چې د طالبانو اوسنی مشر هدایت الله دی او د هبت الله نوم یې ژوندی ساتلی دی.
وروستیو پنځو کلونو ثابته کړه چې طالبان څوک دي، څه غواړي او په کومه ژبه ښه پوهېږي. پنځه کاله مو د سولې، ملي پخلاینې، تفاهم او باثباته نظام غږ وکړ، خو ځواب یې لا ډېر استبداد، انحصار او د افغانانو د اساسي حقونو سلبول وو.
د ایرلنډ د بهرنیو چارو وزیرې هلن مکانټي د طالبانو د واکمنۍ د پنځمې کلیزې په مناسبت ویلي، چې په تېرو پنځو کلونو کې په افغانستان کې ښځې او نجونې د تبعیضي تاوتریخوالي، ناوړه چلند او له ټولنیز ژوند څخه د ایستلو له یوې «وحشتناکې لړۍ» سره مخ شوې دي.
د جمهوریت له سقوط څخه شاوخوا یوه نیمه میاشت تېره وه، چې د ارګ څو همکارانو په ویډیویي اړیکه کې زما احوال واخیست. هغوی له ډاډ راکولو وروسته راته وویل: «اوس خو طالبانو ټول هېواد نیولی او چېرته ترې تللی نه شو، ښه به وي کار ته راشې، بیا به ګورو چې څه کېږي».
پنځه کاله مخکې د کابل په سقوط سره د افغانستان د جګړې یو څپرکی وتړل شو، خو د جګړې کیسه لا پای ته نه ده رسېدلې. نن، د همغه نظام دوه پخواني لوړپوړي پوځي قوماندانان جنرال یاسین ضیا او جنرال سمیع سادات د طالبانو خلاف د نوې مبارزې خبرې کوي.
افغانستان د طالبانو د دویم ځل واکمنۍ ۵م کال تېروي. هغه چوپتیا چې نن د «امنیت» په نوم تبلیغېږي، د دوامداره ثبات نښه نه، بلکې د استبداد او سیاسي بندون پایله ده. هېواد داسې پړاو کې داخل شوی چې اقتصادي رکود، ټولنیز فشار، سیاسي انحصار او د جیوپولیټیکي سیالیو خطرونه یو له بل سره نښتي.
د افغانستان لپاره د پاکستان پخوانی سفیر منصور احمد خان په خپله تازه مقاله کې چې د طالبانو د واک ته رسېدو د ۵مې کلیزې په مناسبت یې لیکلې، د کابل او اسلاماباد اړیکې، افغانستان کې امنیتي وضعیت، د ډیورند کرښې هاخوا د بریدونو زیاتوالی او سیمه کې د اقتصادي همکاریو راتلونکی ارزولی دی.
د ۲۰۱۶میلادي کال د مې پر ۲۱مه د بلوچستان په دالبندین کې د امریکا د بې پیلوټه الوتکې په برید کې د طالبانو د مشر ملا اختر محمد منصور ژوند پای ته ورسېد، خو د پېښې له ځایه ترلاسه شویو اسنادو د یوه وژل شوي طالب مشر د ژوند هغه اړخ ته لاره پرانیسته چې تر دې مهاله پټ پاتې و.
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته میلیونونه افغانې نجونې له زده کړو بې برخې شوې. په دې موده کې انلاین ښوونځي او پټ تعلیمي مرکزونه جوړ شوي چې ګڼو نجونو ته یې د زده کړې زمینه برابره کړې خو د برېښنا، اقتصادي ستونزو او محدود ظرفیت له امله لا هم د زده کړو تشه نه ده ډکه شوې.
د ۱۴۰۰کال د زمري ۲۳مه طالبانو د هېواد په بېلابېلو برخو کې خپل چټک پرمختګ ته دوام ورکړ او د شاوخوا اوو ولایتونو مرکزونه یې تر خپل کنټرول لاندې راوستل.
د کوټې ښار شمال پلو د کچلاغ په کوڅو کې د هبتالله اخوندزاده د تېر ژوند تر ټولو روښانه نښه له محرابه د هغه اورېدل شوی غږ دی. خو کلونه وروسته، همدا غږ د هغه د هویت په یوې سترې پوښتنې بدل شوی دی.
د ۲۰۲۱ کال د ډسمبر په یوه سړه ورځ ډګرمن رحمت الله قادري د کابل د ۱۵مې حوزې طالبانو په یوه تیاره کوټه کې واچاوه. د شکنجې پرمهال یوه طالب هغه تر ویښتو نیولی و او پر مخ یې په څپېړو واهه او بل ترې د همدې صحنو ویډیو ثبتوله.
څلور کاله کېږي چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د بي بي ناز له وسایلو ډک کور د ننګرهار په کامې ولسوالۍ کې پاتې دی، خو خپله په اسلام اباد کې د یوې نامعلومې راتلونکې په تمه په کرايي اپارتمان کې اوسیږي.
د افغانستان د خبریالانو مرکز وايي، طالبانو په یوه کال کې ۱۵ خبریالان او د رسنیو کارکوونکي نیولي، لږ تر لږه ۲۹ رسنۍ او رسنیزې ادارې یې تړلې یا یې د فعالیت جوازونه لغوه شوي او په ۲۵ ولایتونو کې د ساکښو د انځورونو پر خپرولو بندیز پراخ شوی.
د ۱۴۰۰ لمریز کال د زمري ۲۱مه او ۲۲مه په افغانستان کې د طالبانو د چټک پوځي پرمختګ له مهمو او برخلیک ټاکوونکو ورځو څخه وې. د افغانستان د دویم لوی ښار کندهار سقوط د حکومت لپاره له ستراتیژیک او سیاسي پلوه یو دروند ګوزار و.
اروز ماسپښین ناوخته له کوره ووتله او غوښتل یې د کور لپاره څو اړین توکي واخلي او بېرته ستنه شي؛ خو د کندهار په واټونو کې هغه څو کیلومتره واټن چې پخوا به د ډېرو ښځو لپاره عادي ورځنۍ چاره وه، اوس د هغې لپاره له وېرې، انتظار او کړاو سره مل مزل و.
له افغانستان نه د امریکا وتلو د دغه هېواد مسوولیت پای ته ونه رساوه؛ واشنګټن سملاسي له یوې مهمې ننګونې سره مخ شو: د بشري ناورین مهارول او د افغانستان اقتصاد د بشپړ سقوط مخنیوی.
د ۱۴۰۰کال (د زمري ۲۱مه) غزني، هرات او د بادغیس مرکز قلعه نو د طالبانو لاس ته ولوېدل. په همدې ورځ طالبانو د یوشمېر ولایتونو زندانونه هم مات کړل او په زرګونه بندیان یې خوشې کړل. د زمري ۲۱مه د افغانستان د جمهوري نظام د سقوط پر لور د چټکو پوځي بدلونونو له مهمو ورځو څخه وه.
که څه هم د افغانستان د سینما عمر د ځینو هېوادونو له جوړېدو ډېر دی؛ خو په کور دننه د جګړو، ناخوالو او د طالبانو د پراخو محدودیتونو له امله یې دغه سفر له ستونزو، ستړیا او د لاسته راوړنو له لاسه ورکولو سره مل دی.
ګارډین ورځپاڼې په یوه ځانګړي راپور کې د ۱۲ افغانو ښځو او نجونو د ورځني ژوند کیسې خپرې کړې دي. دغو ښځو او نجونو د زدهکړو او کار پر وړاندې د بندیزونو، امنیتي وېرې، د ژوند د سختو شرایطو او په افغانستان کې د هیلو او خپلواکۍ د ساتلو لپاره د خپلو هڅو په اړه خبرې کړې دي.