د امریکا د ستانفورډ پوهنتون د هوور انسټیټیوټ په یوه راپور کې راغلي چې د ۲۰۲۱ کال د اګست پر ۱۵مه د ملي امنیت سلاکار حمدالله محب، د کابل د امنیت مسوول سمیع سادات او د پوځ لوی درستیز هیبتالله علیزي له یو بل سره له مستقیمې همغږۍ پرته، د جمهوري نظام د پای په اړه پرېکړې کولې.
د جمهوري نظام د وروستیو ساعتونو په اړه د هوور انسټیټیوټ یو تازه راپور ښيي، په داسې حال کې چې اشرف غني او یو شمېر لوړ پوړي حکومتي چارواکي د اګست په ۱۵مه له کابله وتلي وو، خو د پوځ دوو لوړپوړو قوماندانانو هیبت الله علیزي او سمیع سادات لا هم د جګړې د دوام او د کابل د دفاع هڅه کوله.
د طالبانو تر واک لاندې د احصایې ادارې د کورنیو چارو وزارت پر معلوماتو ولاړ ارقام ښيي چې په افغانستان کې ثبت شوي جنایي جرمونه په ۲۰۲۱ کال کې له ۱۰ زره او ۸۳۴ پېښو څخه په ۲۰۲۴ کال کې ۱۷ زره او ۳۲۰ پېښو ته لوړ شوي؛ یعنې شاوخوا ۶۰ سلنه زیاتوالی.
د افغانستان د پخواني ولسمشر محمد اشرف غني د ستراتیژیکو او عامه اړیکو پخوانی مشر وحید عمر وايي، چې د جمهوري دولت د سقوط په ورځ (د اګسټ ۱۵مه) محمد اشرف غني نه غوښتل چې له ارګ څخه ووځي خو همکارانو یې په زور له ارګ څخه وایست.
د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵مه، د طالبانو له واکمنېدو سره د افغانستان شل کلنه وسلهواله جګړه، چې طالبان یې یو مهم اړخ و، پای ته ورسېده. له دې سره، مخامخ نښتې، هوايي بریدونه او پراخ پوځي عملیات ودرېدل او د جګړې د پایلې په توګه په ډېری سیمو کې امنیتي وضعیت د پخوا په پرتله بدل لیدل کېده.
د افغانستان د جمهوري نظام له سقوط او د نوې رامنځته شوې ډیموکراسۍ له ړنګېدو پنځه کاله تېر شوي دي. د افغانستان د دولت سقوط او د طالبانو واک ته رسېدو د هېواد د بېلابېلو نسلونو د ډېرو وګړو پر ژوند سیوری غوړولی دی.
فلمي اداکاره فرشته سلیماني هغه مهال د هنر ډګر ته راغله، چې طالبان لا په غرونو کې وو او افغانستان هڅه کوله پر پرده د هیلو، ازادۍ او د ښځو انځور وړاندې کړي.
پنځه کاله وړاندې چې طالبان پر افغانستان واکمن شول، د پخوانیو افغان امنیتي او دفاعي ځواکونو ډېری غړي جلاوطنه شول چې اوس په ګاونډیو هېوادونو کې له ګڼو اقتصادي ستونزو، امنیتي اندېښنو او ناروښانه راتلونکي سره مخ دي.
ټول هغه څه چې زرمینې محمدي د خپل څو کلن مسلکي ژوند له لاسته راوړنو سره را غونډ کړل، په یوه کوچني لاسي بکس کې ځایېدل. د کابل د سقوط له اعلان وروسته هغې په خپل لاسي بکس کې یوازې د څو جوړه جامو او ځینو توکو د اېښودو وخت درلود.
هغه څه چې لومړی په کندهار کې محدودې پرېکړې بلل کېدې، ډېر ژر د افغانستان د رسنیو په تړاو د طالبانو د رسمي سیاست برخه وګرځېدې. د ښځو پر غږ او انځورونو بندیز، د موسیقۍ او تفریحي خپرونو بندول او د رسنیو مستقیم څار هغه اقدامات دي چې لومړی په کندهار او وروسته نورو ولایتونو کې پلي شول.
د طالبانو له بیا واکمنېدو سره د نجونو د زدهکړو بهیر په ناڅاپي ډول ودرېد. هغه نجونې چې هغه مهال په اووم ټولګي کې وې، په عادي حالت کې یې باید سږ کال د ۱۲ بریلیکونه ترلاسه کړي وای، خو د ښوونځیو تړلو له امله یو بل نسل هم شپږم ټولګي ته رسېدلی او د زدهکړو له دوام څخه محروم شوی دی.
د طالبانو د اوسني مشر مولوي هبت الله اخوندزاده له نامه سره د هغه د ورور هدایت الله نوم غوټه خوړلې ده. هغه کسان چې هبت الله یې په کچلاغ کې لیدلی، په دې باور دي چې د طالبانو اوسنی مشر هدایت الله دی او د هبت الله نوم یې ژوندی ساتلی دی.
وروستیو پنځو کلونو ثابته کړه چې طالبان څوک دي، څه غواړي او په کومه ژبه ښه پوهېږي. پنځه کاله مو د سولې، ملي پخلاینې، تفاهم او باثباته نظام غږ وکړ، خو ځواب یې لا ډېر استبداد، انحصار او د افغانانو د اساسي حقونو سلبول وو.
د ایرلنډ د بهرنیو چارو وزیرې هلن مکانټي د طالبانو د واکمنۍ د پنځمې کلیزې په مناسبت ویلي، چې په تېرو پنځو کلونو کې په افغانستان کې ښځې او نجونې د تبعیضي تاوتریخوالي، ناوړه چلند او له ټولنیز ژوند څخه د ایستلو له یوې «وحشتناکې لړۍ» سره مخ شوې دي.
د جمهوریت له سقوط څخه شاوخوا یوه نیمه میاشت تېره وه، چې د ارګ څو همکارانو په ویډیویي اړیکه کې زما احوال واخیست. هغوی له ډاډ راکولو وروسته راته وویل: «اوس خو طالبانو ټول هېواد نیولی او چېرته ترې تللی نه شو، ښه به وي کار ته راشې، بیا به ګورو چې څه کېږي».
پنځه کاله مخکې د کابل په سقوط سره د افغانستان د جګړې یو څپرکی وتړل شو، خو د جګړې کیسه لا پای ته نه ده رسېدلې. نن، د همغه نظام دوه پخواني لوړپوړي پوځي قوماندانان جنرال یاسین ضیا او جنرال سمیع سادات د طالبانو خلاف د نوې مبارزې خبرې کوي.
افغانستان د طالبانو د دویم ځل واکمنۍ ۵م کال تېروي. هغه چوپتیا چې نن د «امنیت» په نوم تبلیغېږي، د دوامداره ثبات نښه نه، بلکې د استبداد او سیاسي بندون پایله ده. هېواد داسې پړاو کې داخل شوی چې اقتصادي رکود، ټولنیز فشار، سیاسي انحصار او د جیوپولیټیکي سیالیو خطرونه یو له بل سره نښتي.
د افغانستان لپاره د پاکستان پخوانی سفیر منصور احمد خان په خپله تازه مقاله کې چې د طالبانو د واک ته رسېدو د ۵مې کلیزې په مناسبت یې لیکلې، د کابل او اسلاماباد اړیکې، افغانستان کې امنیتي وضعیت، د ډیورند کرښې هاخوا د بریدونو زیاتوالی او سیمه کې د اقتصادي همکاریو راتلونکی ارزولی دی.
د ۲۰۱۶میلادي کال د مې پر ۲۱مه د بلوچستان په دالبندین کې د امریکا د بې پیلوټه الوتکې په برید کې د طالبانو د مشر ملا اختر محمد منصور ژوند پای ته ورسېد، خو د پېښې له ځایه ترلاسه شویو اسنادو د یوه وژل شوي طالب مشر د ژوند هغه اړخ ته لاره پرانیسته چې تر دې مهاله پټ پاتې و.
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته میلیونونه افغانې نجونې له زده کړو بې برخې شوې. په دې موده کې انلاین ښوونځي او پټ تعلیمي مرکزونه جوړ شوي چې ګڼو نجونو ته یې د زده کړې زمینه برابره کړې خو د برېښنا، اقتصادي ستونزو او محدود ظرفیت له امله لا هم د زده کړو تشه نه ده ډکه شوې.
د ۱۴۰۰کال د زمري ۲۳مه طالبانو د هېواد په بېلابېلو برخو کې خپل چټک پرمختګ ته دوام ورکړ او د شاوخوا اوو ولایتونو مرکزونه یې تر خپل کنټرول لاندې راوستل.
د کوټې ښار شمال پلو د کچلاغ په کوڅو کې د هبتالله اخوندزاده د تېر ژوند تر ټولو روښانه نښه له محرابه د هغه اورېدل شوی غږ دی. خو کلونه وروسته، همدا غږ د هغه د هویت په یوې سترې پوښتنې بدل شوی دی.