د ۱۹۷۳ کال د جولای ۱۷مه (۲۶ سرطان ۱۳۵۲) د افغانستان په معاصر تاریخ کې د یوه لوی بدلون ورځ وه. په همدې ورځ محمد داود خان د یوې پوځي کودتا له لارې د ظاهر شاه شاهي نظام نسکور کړ او افغانستان یې د لومړي ځل لپاره جمهوري نظام ته داخل کړ.
که څه هم د ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو په اوږدو کې د بلوچستان د بلوچ بېلتونپالو د مخکښ وسلهوال سازمان او د پاکستان د امنیتي ځواکونو ترمنځ جګړو د پام وړ شدت موندلی، خو د جولای میاشتې په لومړیو دوو اونیو کې دغه نښتو کچه په بېساري ډول لوړه شوې دي.
په بدخشان کې د طالبانو ځواکمن قومندان جمعه خان فاتح د یو لړ شرایطو پر اساس زړه ښه کړ چې فیض اباد ته لاړ شي. فاتح ددې ګام لپاره غوښتنه کړې وه، چې له پلازمینې څخه راغلي ټول طالب مشران او ځواکونه یې له بدخشان څخه ووځي. د هغوي له وتلو وروسته نوموړی د بدخشان مرکز فیض اباد ته لاړ.
له یوې خوا اقتصادي بحران، داخلي نارضایتي او نړۍوال فشارونه؛ له بلې خوا یو پیاوړی امنیتي جوړښت، پوځي ځواک، نیابتي ډلې او سیمهییز نفوذ. ایا د ایران اسلامي جمهوریت د کمزورۍ وروستۍ مرحلې ته رسېدلی، که لا هم د اوږدې مقابلې توان لري؟ دا هغه پوښتنې دي چې تازه یو ځل بیا راپورته شوي.
پاکستاني سياستوال او شنونکي وايي، په خيبرپښتونخوا او ځانګړې توګه له افغانستان سره پر ډیورڼد کرښه پرتو سيمو کې له وړاندې څخه ناامني او ترهګري په زور کې ده، او د پاکستاني طالبانو له تحريک څخه د جماعت الاحرار ډلې جلا کېدل ښيې چې امنيتي وضعيت لا نور پېچلی کړی.
د جون میاشتې پر ۲۹مه د پاکستان جنګي الوتکو په پکتیا، خوست او کونړ کې پر یو شمېر ودانیو بمونه وغورځول. د پاکستان د اطلاعاتو وزیر ادعا کړې ده چې دغه هوايي بریدونه د استخباراتي معلوماتو پر اساس د ترهګرو پر پټنځایونو شوي، چې په پاکستان کې وژونکي بریدونه کوي.
د ۲۰۲۵ کال په وروستیو کې افغان طالبانو پر ټي ټي پي فشار راوړ، چې که جماعت الاحرار له ځان نه نه شي بېلولی، لږترلږه دې په اورکزیو، کورمه او خیبر ولسوالیو کې ددې ډلې د نفوذ او اکمالاتو مخه ونیسي.
د هبت الله اخوندزاده له لوري په بدخشان کې په اداري او نظامي تشکیلاتو کې وروستي بدلونونه د حقاني او کندهاري طالبانو ترمنځ د ژورو اختلافونو او د احتمالي جګړې د نښتلو لامل شوي دي. باورونه داد دې چې د دغولو بدلونونو اصلي لامل د بدخشان د طبیعي زیرمو او کانونو د مدریت پر سر سیالي ده.
ایران د طالبانو چارواکي او د دې ډلې مهم مخالف مشران د علي خامنهیي د جنازې په مراسمو کې د ګډون لپاره تهران ته بللي دي. افغانستان په تېرو نږدې پنځو کلونو کې د ایران د بهرني سیاست له تر ټولو پېچلو قضیو باندې بدل شوی.
کله کله ملتونه یوازې له دې امله نه ماتېږي چې دښمن یې پیاوړی وي؛ بلکې له دې امله ماتېږي چې د ګواښ زنګونه نه اوري. پیغامونه اوري، خو ځان پرې نه پوهوي. خبرې اوري، خو اخیستنه یې بل څه وي.
طالبان د حجاب د هغې نمونې په پلي کولو کې سختي کوي، چې د دې ډلې له نظره د منلو وړ ده. دا ډول حجاب نه په کوم اسلامي هېواد کې دود دی او نه هم د کوم اسلامي مذهب له لوري د یوه معتبر شرعي نظر په توګه منل شوی دی. د طالبانو دغه سختدریځي د ډېرو شنونکو او څارونکو د حیرانتیا لامل شوې ده.
د پاکستان وروستي هوايي بریدونه پر پکتیا، پکتیکا او کونړ یوازې د دوو هېوادونو ترمنځ د سرحدي شخړې یا امنیتي عملیاتو په چوکاټ کې نه شي محدودېدای. تازه د بشري حقونو یو شمېر بنسټونو، سیاستوالو او ټولنیزو فعالانو غوښتنه کړې چې دا بریدونه باید د نسل وژنې له زاویې وڅېړل شي.
پر افغانستان د پاکستان تېری درگرده د یوه نوي عادت څېره اخلي. دا څووم، ان له دوه - درېیو کلونو راهیسې درگرده چورلکې د ډیورند له کرښې راتېريږي او پر څو ولایتونو بریدونه کوي او بېرته سلامتې اوړي. بس موږ یوو او په دا سهار ماتم او ویر.
د بلوچانو د پیوستون د کمیټې (BYC) رییسه ډاکټر ماهرنګ بلوچ او د هغې یو همکار شاه جي صبغت الله بلوچ د پاکستان یوې ترهګرۍ ضد محکمې په ابدي حبس محکوم کړي. د بلوچانو د پیوستون کمیټه د پاکستاني دولت د جبر په ضد د سولهییزې مبارزې هغه سیاسي نهضت دی چې په بلوچانو کې پراخ محبوبیت لري.
د ۲۰۲۶ کال له پیله تر اوسه پنځه ځله پاکستان پر افغانستان داسې وخت برید کړی چې هممهاله امریکا پر ایران برید کړی او یا یې هم اړیکې شدیدې کړکېچنې شوې دي. دا هممهاله پېښې دا پوښتنه راټوکوي چې ایا دا تصادف دی او که پاکستان د روانو شخړو تر سیوري لاندې خپلې امنیتي ګټې خوندي کول غواړي.
د جمهوریت پر مهال مې یو ځل په خپله یوه لیکنه کې یادونه کړې وه، چې په افغانستان کې لسګونه ډوله جګړې او سیالۍ روانې دي. په ۲۰۱۶ کال کې مې د همدغو رقابتونو په تړاو خپله لیکنه په پکتیا پوهنتون کې ولوستله، چې هلته ګڼ شمېر کسان موجود وو او ښايي تر اوسه به یې هم په یاد وي.
افغانان د تاوتریخوالي په اړه د چا نصیحت ته اړتیا نه لري. موږ هغه خلک یو چې خپل عزیزان مو خاورو ته سپارلي؛ ځانمرګي بریدونه، ترهګري، کډوالي، خیانتونه او د خپل نظام سقوط مو په خپلو سترګو لیدلی دی. موږ د هرې جګړې له امله تر ټولو دروند قیمت پرې کړی.
بروکسل ته د طالبانو د پنځه کسیز پلاوي سفر، که څه هم په ظاهره د افغان کډوالو د بېرته ستنولو په اړه د تخنیکي خبرو لپاره ترسره شوی، خو سیاسي او ډېپلوماتیک اهمیت یې تر دې موضوع ډېر پراخ دی.
د طالبانو د دفاع وزارت ویاند د جون د میاشتې په نولسمه نېټه ادعا کړې ده چې د هغوی بې پیلوټه الوتکو په بلوچستان او پښتونخوا کې د داعـ.ش په پټ ځایونو بریدونه کړي دي.د بریدونو هدف د بلوچستان د قلعه عبدالله ګلستان، د چاغي ګردی ځنګل او د پښتونخوا د اورکزۍ ولسوالۍ قمبرخېل سیمه ګڼل شوي.
د مقاومت جبهې دوو جګپوړو غړو د سې شنبې په ورځ افغانستان انټرنشنل ته وویل چې ایران دغه جبهه له طالبانو سره له جګړې منع کړې. دغو سرچینو د موضوع د حساسیت له امله د نوم نه ښودلو په شرط ویلي چې تهران د ملي مقاومت جبهې ته ویلي: «پر طالبانو ډز زموږ پر لور د ډزو په معنا دی».
سره له دې چې پاکستان په تېرو دوو لسیزو کې د ترهګرۍ پر ضد پراخ پوځي عملیات کړي، خو لا هم لسګونه منع شوې وسلهوالې ډلې فعالې دي او خپل جوړښتونه یې ساتلي دي. که څه هم د دغو ډلو ډېری مرکزونه په پنجاب کې دي، خو د تاوتریخوالي تر ټولو دروند بار بیا پښتونخوا او قبایلي سیمې زغمي.
د نهم او لسم جون تر منځ شپه کې پاکستان یو وار بیا د افغانستان په دریو ولایتونو، خوست، پکتیکا او کونړ کې هوايي بریدونه کړي دي. د پاکستان پوځي منابعو پاکستانی ژورنالستانو ته ویلي دي چې دغه هوايي بریدونه د استخباراتو له خوا په ګوته شويو د ټي ټي پي پر پټنځایونو شوي دي.