په افغانستان کې جګړه یوازې د ټوپکو، کودتاو، نظامونو او جغرافیایي بدلونونو تاریخ نه دی؛ دا د روایتونو جګړه هم ده. له ۱۳۵۴ هـ کال څخه تر نن پورې د افغانستان جګړې لږ تر لږه شپږ ځلې د خپل روایت ژبه، تعبیر، توجیه او "د وژلو دلیل" بدل کړی.
په پاکستان کې ډیموکراسي تل پر کاغذ محدوده پاتې شوې او عملي بڼه یې نه ده موندلې. په عمل کې د جنرالواکۍ واکمني یو تاریخي حقیقت دی، خو د نړیوالو غوښتنو او د ولسي او سیاسي فشار د کمولو لپاره، د ټول ټاکنو، فدرالزم او د مطبوعاتو د ازادۍ یوازې ژستونه شوي دي.
د ایران د اسلامي جمهوریت د احتمالي ړنګېدو بحث نور یوازې د سیاسي شنونکو د مېز پر سر محدود نه دی، بلکې د روانو اعتراضونو، اقتصادي فشارونو او نړۍوالې انزوا له امله د واقعي سناریو په توګه مطرح شوی دی.
ایران د معاصر تاریخ له تر ټولو حساسو شېبو تېرېږي، هغه اعتراضونه چې په لومړي سر کې د اقتصادي ستونزو له امله پیل شول، اوس په یوه سراسري ولسي پاڅون او ژور سیاسي بحران بدل شوي دي.
په رسنیو کې ویل شوي چې له قطر او ترکیې وروسته سعودي عربستان هم د افغانستان او پاکستان ترمنځ د تاوتریخوالي پای ته رسولو لپاره له منځګړتوبه لاس واخیست. دا ځکه چې د دواړو هېوادونو دریځونه دومره لرې دي چې نږدې حل ورته نه ښکاري.
نړۍ له بدو کړکېچنو او تاوتریخجنو پړاوونو تیریږي، د لویو جګړو د پېښېدو بالقوه ګواښ تر بل هروخت زیات او څانګور دی. ځواکمن هېوادونه د وسلو، تکنولوژۍ او اقتصاد ترڅنګ پر خپلو پیاوړیو ملتونو تکیه کوي.
ایران دا مهال د تاریخ له حساسو پړاوونو څخه تېرېږي؛ داسې پړاو چې نه یې یوازې داخلي ثبات لړزولی، بلکې په نړۍوال سیاست کې یې هم له جدي ننګونو سره مخ کړی دی. له یوې خوا ولسي لاریونونه، اقتصادي فشارونه او له بلې خوا د نړۍوال تقابل ګواښونو ایران د «ډانګ او پړانګ» تر منځ درولی دی.
په ننني افغانستان کې د اساسي قانون لغوه کېدل، د دولتي قواوو توازن لهمنځه تلل، د شفافیت نشتوالی او د شریعت سخت تعبیر مرکزي نقش لري. نړۍوالې ادارې افغانستان په ۲۰۲۶ کال کې د نړۍ له سترو بحراني هېوادونو څخه ګڼي، چې ۲۱.۹ میلیونه وګړي یې (نږدې ۴۵٪ نفوس) بېړنیو مرستو ته اړ دي.
که د شلمې او یوویشتمې پېړۍ د اقتصادي پرمختګ تاریخ ته وکتل شي، څرګندیږي چې د اقتصاد او تجارت نړیوال کېدل چټک شوي، خو دا هم روښانه ده چې د نړیوال کېدو بنسټیز اصل سیمهییزه اقتصادي او تجارتي همکاري ده.
نړۍ په داسې شېبو کې نوي ۲۰۲۶ کال ته ګام ورواخیست، چې بشریت تر هربل وخت زیات له بالقوه ګواښونو سره مخامخ دی. د منځني ختیځ کړکېچ نوي پيچلي اړخونه مومي او د روسیې و اوکراین د جګړې غوټه لاپسې سخره کیږي، داسې چې نه د ټرمپ په ګوتو خلاصېدای شي او نه د اروپا په غاښونو.
په معاصر سیاست کې د «سیاسي اسلام» اصطلاح د یوه واحد، منسجم او همشکله فکر استازیتوب نه کوي. برعکس، دا مفهوم د بېلابېلو خوځښتونو، ایډیالوژیو او تګلارو ټولګه ده چې هر یو یې د دین، سیاست او قدرت ترمنځ اړیکه په بېل - بېل ډول تعریفوي.
شننه: ارشاد رغاند، لیکوال او ژورنالیست پاکستان، د خپل سیاسي جوړښت له پیله، په سیمه کې د استعماري امنیتي منطق پر بنسټ لوبیدلی دی. د افغانستان په تړاو، دا سیاست تر ډېره د نیابتي ډلو، غیرمستقیم نفوذ او د «ستراتېژیکې ژورتیا» د مفکورې له لارې عملي شوی دی.
که څه هم په پاکستان کې د ۱۹۷۳ کال اساسي قانون په رسمي ډول لغوه شوی نه دی او په ظاهره یو ملکي جمهور رییس، لومړی وزیر او ایالتي حکومتونه شته، خو په تېرو ۱۱ کلونو کې پوځ د سیاسي لاسوهنو له لارې عملي واک په لاس کې اخیستی او ملکي نظام یې کمزوری کړی دی.
د پښتونخوا خلک له ګڼو پېچلو ستونزو سره مخ دي، خو تر ټولو خطرناکه مسله د ټي ټي پي او د پاکستان د پوځ، ملیشو او پولیسو ترمنځ جګړه ده. دا جګړه له ۲۰ تر ۲۵ کلونو راهیسې روانه ده، خو په ۲۰۲۱ کال کې په افغانستان کې د طالبانو له واکمنېدو وروسته یې شدت په بېساري ډول زیات شوی دی.
د یوه هېواد د نوم یا نیشنلټۍ لکه افغان، جاپانی، ایرانی، جرمنی، امریکایی، انګلیس، پاکستانی او نورو په اړه چې ملي هویت ورته ویل کېږي، بحثونه سیاسي دي.
تېره اونۍ په کابل کې د طالبانو له خوا رابلل شوې او د شاوخوا زر افغان دیني عالمانو په ګډون جوړه شوې غونډه او پرېکړې یې په افغانستان او پاکستان کې د جدي بحثونو موضوع ګرځېدلې دي.
په تېرو ۴۸ کلونو کې پاکستان د سیمې د جهادي او افراطي ډلو په واک کې د پام وړ نقش لوبولی دی. له مجاهدینو نیولې تر لشکر طیبه، جیش محمد، جیش العدل، طالبانو او ټي ټي پي پورې یې دا ډلې د خپلې ستراتیژیکو ګټو لپاره وکارولې؛ خو اوس معادله بدله ښکاري، دا مالکیت طالبانو تر لاسه کړی دی.
د ۲۰۰۷ کال اګسټ یوې پاکستانۍ چورلکې شاوخوا ۲۷بندیان دیره اسماعیل خان ته ولېږدول او وروسته واڼه ته وخوځېده، چې یو تن پکې خلیل حقاني و. حقاني تېر کال همدا ورځ په خپل وزارت کې د دا.عـ.ـش ډلې یوه ځانمرګي بریدګر وواژه، خود پېښې مبهم اړخونه له یو کال تېرېدو وروسته لاهم روښانه نه دي.
د هر هېواد ستراتیژي د خپل هیواد په لنډو، منځمهاله او اوږدمهاله ګټو څرخې. هغه هیوادونه د پرمختګ ګامونه اخلي، چې د خپلو دغو موخو لپاره تګلاره ولري. که تګلاره ونه لرې، په سیاست کې داسې ده لکه په ړوندو سترګو چې په نامعلومه خوا روان اوسي.
په نړۍوالو رسنیو، سیاسي بحثونو او ټولنیزو شبکو کې افغان کډوال ډېر وخت د شک، بدګومانۍ او منفي روایتونو تر سیوري لاندې یادېږي. له امریکا تر اروپا او له منځني ختیځه تر اسټرالیا پورې د افغان کډوالو په اړه یو لړ کلیشې، شکمنې خبرې او سیاسي تبلیغ تکرارېږي چې له حقیقته لېرې دي.
د رحمان الله لکڼوال په نوم یو افغان په واشنګټن ډي سي کې د امریکا د ملي ګارد یوه غړې وژلې او یو بل ګارد یې ټپي کړی دی. دا تراژیدي د دغو ګاردانو کورنیو، خپلوانو او دوستانو ته او همدارنګه د رحمان الله کورنۍ او د ډېرو افغانانو لپاره په امریکا کې د اندېښنې او شدید فشار وړ ده.
یو افغان ځوان چې د افغانستان د جګړې پر مهال د امریکایي ځواکونو او سي ای اې همکار و، په واشنګټن کې د ملي ګارد پر دوو غړو د ډزو له امله تورن شوی. رحمتالله لکڼوال چې په ۲۰۲۱ کال کې په امریکا کې مېشت شوی، د جګړې، کډوالۍ او د ژوندانه د ګډوډۍ له امله د یوې تراژیدۍ سبب ګرځېدلی دی.