کله چې یو دولت په عین وخت کې له داخلي استبدادي جوړښت، مشروعیتي کمښت او ټولنیز وېش سره مخ وي او هممهاله له بهرني پوځي یا ژیوپولیټیک فشار سره مقابله کوي، هغه حالت د “دوهګوني ګواښ معما” (Dual Threat Dilemma) په نوم یادېږي.
د شنبې او یکشنبې ترمنځ شپه کې د پاکستان هوايي ځواکونو د افغانستان په ختیزو او جنوبي سیمو کې اووه بېلابېل ځایونه بمباري کړي دي. تر اوسه د خپرو شویو خبرونو له مخې، پاکستانی بمبارۍ د ننګرهار په بهسود، غني خیل او خوګیاڼو او د پکتیکا په برمل او اورګون ولسوالیو کې شوې دي.
د ۲۰۲۱ کال د افغان جمهوریت سقوط نه یوازې د افغان ټولنې پر ژوند ژور اغیز وکړ، بلکې د سیمې امنیتي جوړښت یې هم بدل کړ. پاکستان دا ځل هم له دې وضعیت څخه د خپلو ستراتیژیکو موخو د ترلاسه کولو لپاره ګټه پورته کړه او د خطرونو تعریف یې امنیتي یا Securitization چوکاټ له لارې بیا جوړ کړ.
په پاکستان کې د پېچلو مسایلو او بحرانونو کمبود نشته. په بلوچستان او پښتونخوا کې جګړې روانې دي، اقتصاد تر اوسه بحراني دی، له هند او افغانستان سره هم شخړې لري خو له دغو ټولو مسایلو سره سره د پاکستان په میډیا او نړیوالې میډیا کې د زیاتره خبرونو موضوع په محبس کې بندي عمران خان دی.
افغانستان د څو بهرنیو مداخلو او جګړو کوربه پاتې شوی، خو له زیانونو سره، هېڅ حاکم نهدی توانېدلی چې د جنګي غرامت موضوع راپورته کړي. داخلي بېثباتي، کمزوری دولتي بنسټ، پټ توافقات او نړۍوالې انزوا همېشه خاموشي خپره کړې. دا یو تاریخي درس او د افغانستان د انزوا تکرارېدونکی سرنوشت دی.
طالبان له تاریخي او دودیز پلوه له هغو سنتي طالبانو ( د دیني علومو زدکوونکیو) سره توپیر لري، چې په افغاني مدارسو او دارالعلومونو کې روزل کېدل، په هغو پخوانیو وطني طالبانو کې ملي روح پیاوړی و.
د پاکستان ددفاع وزیر خواجه اصف خبرې نوې نه دي. له بده مرغه، کله چې د "جوانان مسلمان" د جهادي ډلو یو شمېر مشرانو پاکستان ته پناه یوړه او په افغانستان کې د خلق دیموکراتیک ګوند تر کودتا وروسته د انحصاري قدرت سیاست حاکم شو، میلیونونه افغانان پاکستان او ایران ته کډه شول.
اسلام اباد کې پر جومات د چاودنې او بلوچستان بریدونه د منځني ختیځ په تړاو د پاکستان ډیپلوماسي ګواښي، ځکه پاکستان له سعودي عربستان سره دفاعي تړون لري او د خلیج له نورو هېوادونو سره هم د پوځي همکاریو په اړه خبرې کوي، چې پاکستانی پوځ به د خلیج هېوادونه له بهرنیو بریدونو ساتي.
ایران له امریکا سره د کړکېچ په ترڅ کې د طالبانو د رسمیت پېژندنې تکل کړی. په کابل کې د ایران د سفارت سرپرست وایي: «هېڅ خنډ نه شته» او تهران ډېر ژر پرېکړه اعلانوي. د دواړو لوریو پراخې اپرایتفي اړیکې، سیاسي نږدېوالی او پرلهپسې لیدنې ښيي چې دا به د رسمیت یو نوی پړاو وي.
بلوچستان د پاکستان د سوېل تر ټولو لوی ایالت دی او د دغه هېواد شاوخوا ۴۴ سلنه خاوره جوړوي. د دې سیمې نفوس له ۱۵ میلیونو کم دی. بلوچستان د طبیعي زېرمو له پلوه بډایه دی؛ د سرو زرو، مسو، ګاز، سکرو او نورو ارزښتناکو توکو کانونه لري خو له دغو شتمنیو سره سره خلک په بېوزلۍ کې ژوند کوي.
روسیې په ۲۰۲۵ کال کې د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژاند. په مسکو کې د تمې فضا غالبه وه او داسې انګېرل کېده، چې د افغانستان له لوري به منځنۍ اسیا ته امنیتي ګواښونه کم شي، خو د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف تازه څرګندونې ښيي، چې دا محاسبه تر ډېره ناسمه ثابته شوې ده.
د جنورۍ په یو دیرشمه نیټه د بلوچستان د مرکز کوټې په ګډون په دیارلسو ضلعو کې د بلوچ ازادي غوښتونکي اردو (بی ایل اې) سلګونه جنګیالیو د پاکستان په مختلفو دولتي مراکزو پلان شوي او همغږي شوي بې ساري بریدونه وکړل.
په بلوچستان کې وروستۍ وسله والې حملې د سیمې د اوږدمهاله شخړې د نوي او پېچلي پړاو څرګندونه کوي. دغه بریدونه په لسګونو ښارونو کې په یو وخت ترسره شول، چې هم د تاوتریخوالي د شدت، هم د بېلتونپالو ډلو د وړتیا او هم د سیمهییزو امنیتي جوړښتونو د کمزورتیا یو مهم پیغام لري.
په سیاست، اقتصاد، امنیت او د ټولنیز ژوند په ټولو برخو کې پریکړې همیشه د بدیلونو تر منځ په انتخاب پورې اړه لري. ایډیال حالت یا انتخاب نشته. یو کس هغه بدیل انتخابوي چې هغه ورته په خپل وخت کې ښه او ګټور ښکاري.
له۲۰۲۱ کال نه په پښتونخوا کې د ټي ټي پي بریدونه مخ په زیاتېدو وو او چې هغه وخت د پښتنو سیاسي ګوندونو، ژورنالېستانو او فعالانو په دغو بریدونو تشویش ښوده، حکومت دغه خبرونه ردول او پرده یې پرې اچوله. د پاکستاني حکومت دغه دوهمخي سیاست د پښتونخوا په ولس کې زاړه شکونه راژوندي کړل.
د طالبانو مشر ملا هبتالله اخوندزاده د یوه فرمان له لارې د طالبانو د حکومت د جزا قانون، د «محاکمو د جزایي اصولنامې» تر عنوان لاندې نافذ کړ. دا قانون په یوه سریزه، درې بابونو، لسو فصلونو او ۱۱۹ مادو کې ترتیب شوی، چې پکې تعزیري جرمونه او د هغوی جزاوې درج شوې دي.
په افغانستان کې جګړه یوازې د ټوپکو، کودتاو، نظامونو او جغرافیایي بدلونونو تاریخ نه دی؛ دا د روایتونو جګړه هم ده. له ۱۳۵۴ هـ کال څخه تر نن پورې د افغانستان جګړې لږ تر لږه شپږ ځلې د خپل روایت ژبه، تعبیر، توجیه او "د وژلو دلیل" بدل کړی.
په پاکستان کې ډیموکراسي تل پر کاغذ محدوده پاتې شوې او عملي بڼه یې نه ده موندلې. په عمل کې د جنرالواکۍ واکمني یو تاریخي حقیقت دی، خو د نړیوالو غوښتنو او د ولسي او سیاسي فشار د کمولو لپاره، د ټول ټاکنو، فدرالزم او د مطبوعاتو د ازادۍ یوازې ژستونه شوي دي.
د ایران د اسلامي جمهوریت د احتمالي ړنګېدو بحث نور یوازې د سیاسي شنونکو د مېز پر سر محدود نه دی، بلکې د روانو اعتراضونو، اقتصادي فشارونو او نړۍوالې انزوا له امله د واقعي سناریو په توګه مطرح شوی دی.
ایران د معاصر تاریخ له تر ټولو حساسو شېبو تېرېږي، هغه اعتراضونه چې په لومړي سر کې د اقتصادي ستونزو له امله پیل شول، اوس په یوه سراسري ولسي پاڅون او ژور سیاسي بحران بدل شوي دي.
په رسنیو کې ویل شوي چې له قطر او ترکیې وروسته سعودي عربستان هم د افغانستان او پاکستان ترمنځ د تاوتریخوالي پای ته رسولو لپاره له منځګړتوبه لاس واخیست. دا ځکه چې د دواړو هېوادونو دریځونه دومره لرې دي چې نږدې حل ورته نه ښکاري.
نړۍ له بدو کړکېچنو او تاوتریخجنو پړاوونو تیریږي، د لویو جګړو د پېښېدو بالقوه ګواښ تر بل هروخت زیات او څانګور دی. ځواکمن هېوادونه د وسلو، تکنولوژۍ او اقتصاد ترڅنګ پر خپلو پیاوړیو ملتونو تکیه کوي.