د اګست پر اوومه په سعودي عرب کې د مکې په ښار کې د ترکیې، پاکستان او سعودي عربستان تر منځ د دغو هېوادونو مشرانو د ګډې دفاع یو تړون لاسلیک کړ، نو ځکه دا د مکې تړون بلل کېږي. په تېره یوه اونۍ کې پرې په رسنیو کې پراخې تبصرې او تحلیلونه وشول او دا لړۍ لا هم روانه ده.
د افغانستان په وروستي سیاست کې ښايي هېڅ تور د «پاکستان لاسپوڅي»تر اصطلاح ډېر نه وي کارول شوی. له مجاهدینو نیولې تر اوسنیو طالبانو او د طالبانو تر مخالفانو پورې، نږدې هر جریان چې د کابل د واکمن مخالف شوی، په یوه یا بله دوره کې د پاکستان د پروژې، لاسپوڅي او جاسوس په نوم یاد شوی دی.
په سیاست او مخالفت کې د مقابل لوري پېژندل مهم دي. که د مقابل لورې قوت او ضعف نقطې ونه پیژنۍ، هیڅکله په سطحي او مقطعي تاکتیکونو او دروغو د دښمن مخه نشې نیولې.
تکفیري ادبیات په یوه ځانګړي فکري چاپېریال کې معنا پیدا کوي او دا چاپېریال په مخ مډرن نړۍ پورې تړاو لري؛ هغه پېر چې د ټولنې ډېری وګړي نالوستي وو او د بېلابېلو فرقو او فکري بهیرونو یو شمېر نظرخاوندانو په متعصب او جزمپال فکر سره ځانونه پر حق او نور باطل ګڼل.
د طالبانو د بیا واکمنېدو پنځه کاله کیږي، خو د دې ډلې وسلهوال مخالفان لا هم د ځواک انډول په بدلولو نه دي بریالي شوي. طالبان د افغانستان په ټوله خاوره کې دولتي بنسټونه او د هېواد مهمې اقتصادي سرچینې تر خپل کنټرول لاندې لري.
په افغانستان کې واک ته د طالبانو د بېرته ستنېدو پنځه کاله تېرېږي. په یاده موده کې طالبان توانېدلي، چې د دولت پر ډېرو برخو خپل سیاسي او امنیتي کنټرول وساتي؛ خو د یادې ډلې د واک د ثبات په اړه لاهم ګڼې پوښتنې او ننګونې پرځای دي.
د پاکستان د جنرالواکۍ سیاسي اجنډا تل د ملکي سیاسي نظام کمزوري کول او د خپلې هژمونۍ ټینګول پاتې شوي دي. په دې لاره کې یې تل له اساسي قانون څخه د انحراف لاره خپله کړې ده. د مارشال عاصم منیر د واکمنۍ دوره هم په بشپړه معنا د همدې ځانګړنو لرونکې ده.
وَالصُّلْحُ خَيْرٌ (نساء 128) جګړه یوه ناوړه او کرکجنه پدیده ده چې د بشریت پر بدن یې ژور ټپونه ایښي دي؛ خو له هغو ټولو هېوادونو څخه چې د تاوتریخوالي خوند یې څکلی، ښايي افغانستان د پرلهپسې او ویجاړوونکو جګړو تر ټولو ستر قرباني هېواد وي.
د اګست په میاشت کې د طالبانو د واکمنۍ د پنځو کلونو له بشپړېدو سره، هغه دوه پرېکنده وړاندوینې چې د ۲۰۲۱ کال په مني کې مطرح شوې وې، دواړې په جدي ډول کمزورې شوې دي. لومړۍ وړاندوینه دا وه چې طالبان به د حکومتولۍ د ناتوانۍ له امله په یوه فصل کې له سقوط او څو برخې کېدو سره مخ شي.
«زما په زامنو پام کوئ.» دا د حیاتالله له وروستیو خبرو څخه وې؛ د یوه افغان پلار هغه وروستی غږ چې د ژوند د پای په شېبو کې یې د خپل موبایل له لارې ثبت کړ. ایا د بې وسۍ دا غږ هم د افغانانو تر منځ هېرېدونکی دی؟ او د حیات الله پر لار به نور افغانان هم لاړ شي؟
د پاکستان د کورنیو چارو وزیر محسن نقوي په یوه غونډه کې د دغه هېواد پر اوسني اداري جوړښت د نیوکې په ترڅ کې څرګنده کړه چې نوي اداري واحدونه د زمانې له غوښتنې سره سم باید رامنځته شي، ځکه اوسني اداري جوړښتونه زاړه او د خلکو غوښتنو ته ځواب ورکوونکي نه دي.
په افغانستان کې واک ته رسېدل تل د یوې سختې سیاسي مبارزې پایله ده، خو د واک پرېښودل تر دې هم ستونزمن ثابت شوي دي. د معاصر تاریخ ډېری واکمنان هغه وخت له واکه وتلي چې یا یې هېواد د جګړې په منځ کې و، یا یې مخالفینو په زور قدرت نیولی و، یا وژل شوي او یا هم جلاوطنه کړی شوي دي.
د افغانستان د تېرو څو لسیزو تحولات ښيي چې سیمهییزو او نړیوالو جیوپولیټیکو سیالیو تل د دغه هېواد پر برخلیک سیوری غوړولی دی.
د هند او پاکستان ترمنځ د سیندونو د اوبو د وېش شخړه، چې له ۱۹۴۷ کال راهیسې د دواړو هېوادونو ترمنځ یوه مهمه موضوع پاتې شوې، په ۲۰۲۵ کال کې د اباسین د اوبو د تړون د ځنډولو له اعلان وروسته یو ځل بیا جدي شوې ده.
د ۱۹۳۳ کال د نومبر ۸مه، د ماسپښین شاوخوا ۳ بجې وې، د افغانستان پاچا محمد نادر شاه د ممتازو زدهکوونکو د ستاینې لپاره د شاهي ماڼۍ تالار ته ننوت. مراسم روان وو، لا به شل دقیقې نه وې تېرې چې له تالار څخه یې جسد راووت. نادر شاه د یو زده کوونکي عبدالخالق هزاره له خوا په ډزو ووژل شو.
د ۱۹۷۳ کال د جولای ۱۷مه (۲۶ سرطان ۱۳۵۲) د افغانستان په معاصر تاریخ کې د یوه لوی بدلون ورځ وه. په همدې ورځ محمد داود خان د یوې پوځي کودتا له لارې د ظاهر شاه شاهي نظام نسکور کړ او افغانستان یې د لومړي ځل لپاره جمهوري نظام ته داخل کړ.
که څه هم د ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو په اوږدو کې د بلوچستان د بلوچ بېلتونپالو د مخکښ وسلهوال سازمان او د پاکستان د امنیتي ځواکونو ترمنځ جګړو د پام وړ شدت موندلی، خو د جولای میاشتې په لومړیو دوو اونیو کې دغه نښتو کچه په بېساري ډول لوړه شوې دي.
په بدخشان کې د طالبانو ځواکمن قومندان جمعه خان فاتح د یو لړ شرایطو پر اساس زړه ښه کړ چې فیض اباد ته لاړ شي. فاتح ددې ګام لپاره غوښتنه کړې وه، چې له پلازمینې څخه راغلي ټول طالب مشران او ځواکونه یې له بدخشان څخه ووځي. د هغوي له وتلو وروسته نوموړی د بدخشان مرکز فیض اباد ته لاړ.
له یوې خوا اقتصادي بحران، داخلي نارضایتي او نړۍوال فشارونه؛ له بلې خوا یو پیاوړی امنیتي جوړښت، پوځي ځواک، نیابتي ډلې او سیمهییز نفوذ. ایا د ایران اسلامي جمهوریت د کمزورۍ وروستۍ مرحلې ته رسېدلی، که لا هم د اوږدې مقابلې توان لري؟ دا هغه پوښتنې دي چې تازه یو ځل بیا راپورته شوي.
پاکستاني سياستوال او شنونکي وايي، په خيبرپښتونخوا او ځانګړې توګه له افغانستان سره پر ډیورڼد کرښه پرتو سيمو کې له وړاندې څخه ناامني او ترهګري په زور کې ده، او د پاکستاني طالبانو له تحريک څخه د جماعت الاحرار ډلې جلا کېدل ښيې چې امنيتي وضعيت لا نور پېچلی کړی.
د جون میاشتې پر ۲۹مه د پاکستان جنګي الوتکو په پکتیا، خوست او کونړ کې پر یو شمېر ودانیو بمونه وغورځول. د پاکستان د اطلاعاتو وزیر ادعا کړې ده چې دغه هوايي بریدونه د استخباراتي معلوماتو پر اساس د ترهګرو پر پټنځایونو شوي، چې په پاکستان کې وژونکي بریدونه کوي.
د ۲۰۲۵ کال په وروستیو کې افغان طالبانو پر ټي ټي پي فشار راوړ، چې که جماعت الاحرار له ځان نه نه شي بېلولی، لږترلږه دې په اورکزیو، کورمه او خیبر ولسوالیو کې ددې ډلې د نفوذ او اکمالاتو مخه ونیسي.