شننې

په سپتمبر میاشت کې د پښتونخوا ایالت په جنوبي ولسوالیو کې د حافظ ګل بهادر په مشرۍ فعال د پاکستان د مجاهدینو سازمان او ټي ټي پي پر پاکستاني پولیسو او نورو امنیتي ځواکونو خونړي بریدونه وکړل او هغوی ته یې زیات تلفات واړول.

څو ورځې وړاندې د ترکیې د استخباراتو د ملي سازمان رییس ابراهیم کالین او د قطر د ملي امنیت شورا مرستیال حماد خمیس کابل ته د خپل سفر پر مهال له لوړپوړو طالب چارواکو سراج الدین حقاني، مولوي یعقوب مجاهد او عبدالحق وثیق سره جلا جلا لیدنې او خبرې اترې وکړې.

د افغانستان په جنگونو كې د سترو استعماري ځواكونو؛ شوروي اتحاد او امريكا او د دوى استخباراتي شبكو ونډه تر ډېره حده جوته او څېړل شوې، خو د تيل شركتونه، نيابتي جنگونه، كرايي جنگيالي او دلالان یې لږ د رسنيو تر كامرو لاندې نيول شوي؛

له هغې ورځې راهیسې چې د سپټمبر د ۱۱مې پېښه رامنځته شوه، د نړۍ په امنیتي تګلارو او لومړیتوبونو کې ستر بدلون راغی. له ترهګرۍ او افراط‌پالنې سره مبارزه د نړیوال سیاست له تر ټولو مهمو موضوعاتو څخه وګرځېده.

ژورنالیست افتخار فردوس راپور ورکړی چې په سېپتمبر میاشت کې په بلوچستان او خیبر پښتونخوا کې تاوتریخوالی زیا شوی؛ په بلوچستان کې ۱۹۰ پېښو ۲۹۶ تلفات او پښتونخوا کې ۱۳۳ پېښو ۱۳۳ تلفات اړولي دي، چیرې چې د تحریک طالبان پاکستان او بلوڅ بېلتون غوښتونکو بریدونو امنیتي وضعیت زښت خراب کړی.

«زه لا هم افغانستان ته هیله من یم»؛ دا خبره خبریال پیتر جوونال کوي. هغه له څلورو لسیزو ډېر وخت په افغانستان کې جګړې، د حکومتونو نسکورېدل او د بېلابېلو واکمنیو راټوکېدل او له منځه تلل له نږدې لیدلي دي.

۲۵ کاله وروسته القاعده د ۲۰۰۱ کال په څېر نه ده ځکه د خپلو مشرانو، مالي سرچینو، اړیکو او منظمې مرکزي قوماندې په له لاسه ورکولو سره خورا کمزورې شوې ده. د دې شبکې د ماتې تر ټولو روښانه نښه ښايي د هغې د مشرانو وژل کېدل وي خو د دوی له منځه تلو القاعدې ته د پای ټکی نه دی اېښی.

د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵مه، چې طالبان کابل ته ننوتل، د مسعود او مقاومت نومونه یو ځل بیا د افغانستان د سیاسي او امنیتي بحثونو په مرکز کې راغلل، خو دا ځل د طالبانو خلاف د «مقاومت» مشري د مسعود د ځوان زوی احمد مسعود پرغاړه ده.

نزدې ۲ اونۍ وړاندې د پاکستان جمهور رییس اصف علي زرداري له کوم رسمي اعلان پرته په مرموز ډول له پاکستان نه بهر لاړ. دغه کار د ژورنالېسټانو له ډېرو پوښتنو سره مخ شو. د اګست په ۲۷مه د جمهوري ریاست له دفتر نه اعلان وشو چې زرداري د یوې اونۍ لپاره په یوه شخصي سفر اتریش (اسټریا) ته لاړ.

دا ورځې بیا هغه کسان چې د بامیان تاریخي مجسمې یې ړنګې کړې، په ویاړ او غرور دغه د ملي فرهنګ ضد جنایت د خپلې کارنامې په توګه یادوي. پوره پینځه‌ویشت کاله پخوا د بامیان له زړه څخه تورې لوخړې پورته شوې او په نړۍ کې یې تر ټولو لوړې ولاړې لرغونې مجسمې راونړولې.

پنځه کاله وړاندې، د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په ۳۱مه د امریکا وروستی سرتېری له افغانستانه ووت. د امریکا له وتلو سره نه یوازې د شل کلنې جګړې پوځي فصل پای ته ورسېد، بلکې هغه جمهوریت هم سقوط وکړ چې واشنګټن او متحدانو یې د دوو لسیزو لپاره د جوړولو او ساتلو هڅه کړې وه.

طالبان او داعش په ظاهره د یو بل سرسخت دښمنان دي. په تېرو کلونو کې د دواړو لورو ځواکونو څو ځله له یو بل سره جګړه کړې او هر لوري مقابل اړخ خپل عقیدوي او پوځي دښمن بللی دی.

په ۲۰۰۵ کال کې له ارګ نه د کورنیو چارو پر وزیر علي احمد جلالي باندې فشار زیات شو چې د د دغه وزارت امنیتي معین باید د خپلې دندې ګوښه او پر ځای یې بل څوک وټاکل شي. د بدلون موخه د سیستم اصلاح نه وه، بلکې د ارګ او جنګسالارانو په خوښه د یو بل کس ټاکل وو.

پنځه کاله وروسته، د حامد کرزي د طالبانو د رسمیت‌پېژندنې مخالفت، د ګلبدین حکمتیار د ټاکنو غوښتنه او د سراج‌الدین حقاني د خلکو او طالبانو ترمنځ د واټن په اړه څرګندونې یوه پوښتنه راپورته کوي: ایا د طالبانو د واک تر سیوري لاندې د سیاسي بدلون نښې راڅرګندېږي؟

هسې خو په پاکستان کې په ظاهره یو اساسي قانون، پارلمان، لومړی وزیر او قضا شته، خو د نهه څلوېښت کالونو راهیسې، یعنې د جنرال ضیاالحق د دیکتاتورۍ د وخت نه، په واقعیت کې زیاتره واک اختیار د جنرالواکۍ په لاس کې پاتې شوی دی.

افغانستان نن یوازې له یوه سیاسي بحران سره مخ نه دی، بلکي د افغانستان ستونزه تر دې هم ژوره ده. داسې ښکاري چې موږ د تاریخ پر معکوس مسیر روان یو او هغه بحثونه، محدودیتونه او ټولنیزې شخړې چې باید سل کاله وړاندې پای ته رسېدلې وای، نن یو ځل بیا زموږ د ژوند پر مهمو موضوعاتو بدل شوې دي.

د امان‌الله خان د اصلاحاتو د ناکامۍ په اړه یو له عامو روایتونو څخه دا دی، چې هغه خپل اصلاحات په ډېره زیاته بیړه پیل کړل او د افغانستان د ټولنې شرایط او ظرفیتونه یې په پام کې ونه نیول.

د دې پوښتنې ځواب یوازې د حکومتونو او رهبرانو په بدلون او یا د بهرنیو قدرتونو په لنډمهالو لاسوهنو کې نه شي موندل کېدای، بلکې د دې تکرار علت باید په تاریخي لحاظ د ټولنې یو لړ سیاسي، ټولنیزو او ادراکي چلندونو او الگوگانو د بیاځلې تولید په دوامداره «څرخ» کې ولټول شي.