غدیر خُم د اسلامي تاریخ یوه مهمه پېښه ده چې د هجرت په لسم کال د حجةُ الوداع څخه د راستنېدو پر مهال په کې رسول الله د حضرت علي کرم الله وجهه په اړه وویل: «د چا چې زه مولا یم، علي یې هم مولا دی». ددې پېښې اصل د مسلمانانو ترمنځ منل شوی، خو د «مولا» د کلمې په تفسیر کې اختلاف شته.
د افغانانو اکثره تعلیم یافته قشر، په خپل تصور کې د خپلو روانونو د تسکین لپاره، د ځمکني واقعیتونو خلاف، مدینه فاضله په خپلو مغزو کې جوړه کړی ده. د دوی وخت، انرژي او مالي منابع په خپلو منځو کې د یو بل په غندلو او نفې کولو مصرف کیږي.
څلور لسیزې وړاندې افغانستان د جګړو ډګر و، شوروي اتحاد د ببرک کارمل له حکومت سره همکاري کوله او اسلامي ډلو یې پر وړاندې د جهاد تر شعار لاندې د امریکا او غربي بلاک په ملاتړ جګړه کوله. دا یوازې د واک جګړه نه وه؛ بلکې د ایډیولوژۍ، دین او نړۍوال سیاست تر منځ یو څو اړخیز ټکر و.
د ۲۰۰۹ کال په جون کې د امریکايي ځواکونو د بلک فوټ کمپنۍ د دویم کنډک سرتېرو د پکتیکا ولایت د یوسف خېلو ولسوالۍ د میست څارونکې پوستې لپاره دفاعي خنډونه جوړول، اغزن سیم یې غځاوه اوله جالیو جوړ خنډونه یې له تېږو او خاورې ډکول.
طالبانو په لومړي ځل په رسمي کچه له روسیې سره د پوځي او تخنیکي همکاریو تړون لاسلیک کړی دی؛ دا تړون چې که څه هم جزییات یې تر ډېره پټ ساتل شوي، خو سیاسي او امنیتي پیغامونه یې خورا روښانه دي.
د ولسمشر محمد اشرف غني اختر پیغام یوازې یو موسمي مبارکي نه ده، بلکې دا یو سیاسي خبرداری، اخلاقي غوښتنه او د ملي مسؤلیت غږ دی؛ په داسې وخت کې چې افغانستان د خپل معاصر تاریخ له تر ټولو خطرناکو پړاوونو څخه تېرېږي.
د روسیې د فېډرالي امنیت ادارې مشر الکساندر بورتنیکوف ادعا کړې چې د طالبانو مخالفې وسلهوالې ډلې «د برېتانیا د استخباراتو» په ملاتړ غواړي د افغانستان شمالي سیمې ناامنه کړي. دا ادعا په داسې حال کې کیږي چې د امرالله صالح په مشرۍ زرغونې قطعې تازه په پنجشېر کې پر طالبانو برید کړی.
په ۱۹۴۷کال کې له جوړېدو وروسته په ۷۹ کلونو کې دا لومړی ځل دی چې پاکستان د امریکا او ایران تر منځ په خطرناکه جګړه کې د اوربند او روغې جوړې لپاره د ځینو نورو هېوادونو په ملتیا د خپلو هلو ځلو له لارې د سیمې او نړۍ د عامه افکارو پام ځان ته اړولی دی.
د ایران او اسراییل-امریکا جګړه کې د پاکستان منځګړیتوب ته د اسلاماباد او واشنګټن د اړیکو د بیا نږدې کېدو په توګه کتل کېږي خو په حقیقت کې له ۲۰۱۸ کاله راپه دې خوا پر پاکستان لګول شوي بندیزونه لا هم دوام لري او د واشنګټن په پالیسیو کې کوم بدلون جدي بدلون نه دی راغلی.
په تېرو څه باندې څلورو کلونو کې د طالبانو مشر ملا هبت الله اخوندزاده لږ تر لږه ۳۱ ځله په ښکاره توګه ټینګار کړی چې د هغه د فرمانونو اطاعت باید وشي. دا ټینګار یوازې په ده پورې محدود نه دی؛ بلکې د طالبانو ګڼو لوړپوړو چارواکو هم بار بار پر همدې موضوع ټینګار کړی دی.
۲۰۲۵ کال په پښتونخوا کې د ترهګرۍ د زیاتېدو له امله د مرګژوبلې له پلوه په نږدې کلونو کې د شدیدې ناامنۍ کال و، خو په ۲۰۲۶ کال کې هم امنیتي اوضاع کوم ځانګړی ښهوالی نه دی موندلی.
د امریکا د ولسمشر ټرمپ د نېږدې ملګرو تر څنګ یو شمېر مهم امریکايي چارواکي غواړي چې د ټرمپ اداره دې په پاکستان کې د ایران د جنګي الوتکو د پټ ساتلو په اړه پلټنې او معلومات د امریکا له ولس سره شریک کړي.
د بنو په ډومېل سیمه کې د پولیسو یوې ځانګړې کمېټې د هغو وسله والو د یوې ډلې دفتر سوځولی چې د امنیتي ادارو له خوا «تسلیم شوي» بلل کېږي. دوه ورځې د مخه د می په نهمه په بنو کې یوه خونړي ځانمرګي برید کې ۱۵ پولیس سرتېري وژل شوي وو.
واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته یادې ډلې هڅه کړې، چې په خپلو ویناوو او رسنیزو څرګندونو کې د یووالي، انسجام او مرکزي کنټرول انځور وړاندې کړي؛ خو د شواهدو او تر سقوط وروسته پرمختګونو له مخې دغه انځور تر ډېره د بهرني مخاطب لپاره د یوه سیاسي روایت په توګه ارزول کېږي.
د ۲۰۲۵ کال د مې میاشتې د څلورمې نېټې نه تر نهمې پورې د هند او پاکستان ترمنځ د الوتکو او توغندیو څلور ورځنۍ جګړې یو کال پوره شو. د جګړې د پیل علت دا و چې د اپرېل په پنځه ویشتمه نېټه د هند تر ادارې لاندې کشمیر په پهلګام نومي ځای کې په یوه تروریستي برید کې ۲۶ تنه تورستان مړه شوي وو.
تېره اونۍ (د ۱۴۰۵ هجري ل کال د وري ۲۸مه) محترم دوکتور لیوال د افغانستان انټرنشنل ټلویزیون په (سپړنه) پروګرام کې له ما سره د ملت، ملتپالنې، فاشیزم، قومي ملتپالنې، مدني ملتپالنې او فدرالیزم په څېر مفاهیمو په اړه مرکه وکړه.
هغه خلک «لیوني» دي چې د نوښت، ټېکنالوژۍ او بدلون نوې کیسې لیکل غواړي!. له مصنوعي ځیرکتیا ونیسه تر چاپېریال ساتنې پورې په «غېرضروري» چارو کې وختونه بربادوي. هوښېاران، د انسانیت او په ځانګړې توګه د پښتون ولس اصلي غمخواران د یوسفزيو د نوې جوړې شوې نړیوالې جرګې مشران دي.
اسلاماباد کې یو ځل بیا د امریکا او ایران ترمنځ د اوربند د غځولو او د شته شخړو د سولهییز حل لپاره خبرې اترې پیلېدونکی وې، چې د هرمز تنګي په شاوخوا سیمه کې د امریکا او ایران د وسلهوالو قوتونو ترمنځ د تاوتریخوالي له امله تراوسه نهدي پیل شوې.
د امنیتي ګډوډۍ، لوېدلي اقتصاد، داخلي سیاسي ژور تقسیم، د وسله والو ډلو پراخ فعالیت سره مخ پاکستان د امریکا او ایران منځګړیتوب کردار ته نړۍ د حېرانۍ ګوته نیولې ده. اساسي پوښتنه دا ده، چې ولې د پاکستان د بهرنیو چارو د وزیر پر ځای یوه دېپلوماتیکه پروسه د پوځ مشر پر مخ بیايي.
د اپریل د میاشتې پنځلسمه د هنر نړیواله ورځ ده. د ښکلیو هنرونو دغه نړیوال جشن د لوی ایتالیوي انځورګر او پوه لیونارد داوینچي د زوکړې په مناسبت نومول شوی چې هرکال د نړیوالې سولې، د بیان ازادي، زغم او د ګڼفرهنګه بشري ژوند په بېلابېلو برخو کې د هنرونو د اغېز په مناسبت نمانځل کیږي.
په غربي اسیا کې روانه جګړه د نړۍ د امنیت او اقتصادي ثبات لپاره خورا ستر اهمیت لري، ځکه د خواوشا یوې نیمې میاشتې راهیسې د نړۍ او د سیمې د میډیا ټول پام د دغې جګړې پر څرنګوالي او د هغې د مخنیوي په موخه پر روانو دیپلوماتیکو فعالیتونو متمرکز دی.
د امریکا او ایران تر منځ د اسلام اباد له ناکامو مذاکراتو څخه وروسته د اوربند د ماتېدو ګواښ زیات شوی دی. همدا څو شېبې وړاندې د امریکا پوځونو د هرمز تنګي محاصره پیل کړه، چې له امله یې په نړۍوال بازار کې د انرژۍ بیې مخ په لوړېدو دي.