شننې

افغانستان نن یوازې له یوه سیاسي بحران سره مخ نه دی، بلکي د افغانستان ستونزه تر دې هم ژوره ده. داسې ښکاري چې موږ د تاریخ پر معکوس مسیر روان یو او هغه بحثونه، محدودیتونه او ټولنیزې شخړې چې باید سل کاله وړاندې پای ته رسېدلې وای، نن یو ځل بیا زموږ د ژوند پر مهمو موضوعاتو بدل شوې دي.

د امان‌الله خان د اصلاحاتو د ناکامۍ په اړه یو له عامو روایتونو څخه دا دی، چې هغه خپل اصلاحات په ډېره زیاته بیړه پیل کړل او د افغانستان د ټولنې شرایط او ظرفیتونه یې په پام کې ونه نیول.

د دې پوښتنې ځواب یوازې د حکومتونو او رهبرانو په بدلون او یا د بهرنیو قدرتونو په لنډمهالو لاسوهنو کې نه شي موندل کېدای، بلکې د دې تکرار علت باید په تاریخي لحاظ د ټولنې یو لړ سیاسي، ټولنیزو او ادراکي چلندونو او الگوگانو د بیاځلې تولید په دوامداره «څرخ» کې ولټول شي.

وروستیو پنځو کلونو ثابته کړه چې طالبان څوک دي، څه غواړي او په کومه ژبه ښه پوهېږي. پنځه کاله مو د سولې، ملي پخلاینې، تفاهم او باثباته نظام غږ وکړ، خو ځواب یې لا ډېر استبداد، انحصار او د افغانانو د اساسي حقونو سلبول وو.

افغانستان د طالبانو د دویم ځل واکمنۍ ۵م کال تېروي. هغه چوپتیا چې نن د «امنیت» په نوم تبلیغېږي، د دوامداره ثبات نښه نه، بلکې د استبداد او سیاسي بندون پایله ده. هېواد داسې پړاو کې داخل شوی چې اقتصادي رکود، ټولنیز فشار، سیاسي انحصار او د جیوپولیټیکي سیالیو خطرونه یو له بل سره نښتي.

د اګست پر اوومه په سعودي عرب کې د مکې په ښار کې د ترکیې، پاکستان او سعودي عربستان تر منځ د دغو هېوادونو مشرانو د ګډې دفاع یو تړون لاسلیک کړ، نو ځکه دا د مکې تړون بلل کېږي. په تېره یوه اونۍ کې پرې په رسنیو کې پراخې تبصرې او تحلیلونه وشول او دا لړۍ لا هم روانه ده.

د افغانستان په وروستي سیاست کې ښايي هېڅ تور د «پاکستان لاسپوڅي»تر اصطلاح ډېر نه وي کارول شوی. له مجاهدینو نیولې تر اوسنیو طالبانو او د طالبانو تر مخالفانو پورې، نږدې هر جریان چې د کابل د واکمن مخالف شوی، په یوه یا بله دوره کې د پاکستان د پروژې، لاسپوڅي او جاسوس په نوم یاد شوی دی.

په سیاست او مخالفت کې د مقابل لوري پېژندل مهم دي. که د مقابل لورې قوت او ضعف نقطې ونه پیژنۍ، هیڅکله په سطحي او مقطعي تاکتیکونو او دروغو د دښمن مخه نشې نیولې.

تکفیري ادبیات په یوه ځانګړي فکري چاپېریال کې معنا پیدا کوي او دا چاپېریال په مخ مډرن نړۍ پورې تړاو لري؛ هغه پېر چې د ټولنې ډېری وګړي نالوستي وو او د بېلابېلو فرقو او فکري بهیرونو یو شمېر نظرخاوندانو په متعصب او جزم‌پال فکر سره ځانونه پر حق او نور باطل ګڼل.

د طالبانو د بیا واکمنېدو پنځه کاله کیږي، خو د دې ډلې وسله‌وال مخالفان لا هم د ځواک انډول په بدلولو نه دي بریالي شوي. طالبان د افغانستان په ټوله خاوره کې دولتي بنسټونه او د هېواد مهمې اقتصادي سرچینې تر خپل کنټرول لاندې لري.

په افغانستان کې واک ته د طالبانو د بېرته ستنېدو پنځه کاله تېرېږي. په یاده موده کې طالبان توانېدلي، چې د دولت پر ډېرو برخو خپل سیاسي او امنیتي کنټرول وساتي؛ خو د یادې ډلې د واک د ثبات په اړه لاهم ګڼې پوښتنې او ننګونې پرځای دي.

د پاکستان د جنرالواکۍ سیاسي اجنډا تل د ملکي سیاسي نظام کمزوري کول او د خپلې هژمونۍ ټینګول پاتې شوي دي. په دې لاره کې یې تل له اساسي قانون څخه د انحراف لاره خپله کړې ده. د مارشال عاصم منیر د واکمنۍ دوره هم په بشپړه معنا د همدې ځانګړنو لرونکې ده.

وَالصُّلْحُ خَيْرٌ (نساء 128) جګړه یوه ناوړه او کرکجنه پدیده ده چې د بشریت پر بدن یې ژور ټپونه ایښي دي؛ خو له هغو ټولو هېوادونو څخه چې د تاوتریخوالي خوند یې څکلی، ښايي افغانستان د پرلهپسې او ویجاړوونکو جګړو تر ټولو ستر قرباني هېواد وي.

د اګست په میاشت کې د طالبانو د واکمنۍ د پنځو کلونو له بشپړېدو سره، هغه دوه پرېکنده وړاندوینې چې د ۲۰۲۱ کال په مني کې مطرح شوې وې، دواړې په جدي ډول کمزورې شوې دي. لومړۍ وړاندوینه دا وه چې طالبان به د حکومتولۍ د ناتوانۍ له امله په یوه فصل کې له سقوط او څو برخې کېدو سره مخ شي.

«زما په زامنو پام کوئ.» دا د حیات‌الله له وروستیو خبرو څخه وې؛ د یوه افغان پلار هغه وروستی غږ چې د ژوند د پای په شېبو کې یې د خپل موبایل له لارې ثبت کړ. ایا د بې وسۍ دا غږ هم د افغانانو تر منځ هېرېدونکی دی؟ او د حیات الله پر لار به نور افغانان هم لاړ شي؟

د پاکستان د کورنیو چارو وزیر محسن نقوي په یوه غونډه کې د دغه هېواد پر اوسني اداري جوړښت د نیوکې په ترڅ کې څرګنده کړه چې نوي اداري واحدونه د زمانې له غوښتنې سره سم باید رامنځته شي، ځکه اوسني اداري جوړښتونه زاړه او د خلکو غوښتنو ته ځواب ورکوونکي نه دي.

په افغانستان کې واک ته رسېدل تل د یوې سختې سیاسي مبارزې پایله ده، خو د واک پرېښودل تر دې هم ستونزمن ثابت شوي دي. د معاصر تاریخ ډېری واکمنان هغه وخت له واکه وتلي چې یا یې هېواد د جګړې په منځ کې و، یا یې مخالفینو په زور قدرت نیولی و، یا وژل شوي او یا هم جلاوطنه کړی شوي دي.

د افغانستان د تېرو څو لسیزو تحولات ښيي چې سیمه‌ییزو او نړیوالو جیوپولیټیکو سیالیو تل د دغه هېواد پر برخلیک سیوری غوړولی دی.