کله چې د یوه رژیم پر وړاندې د ژبې، فکر او قلم مخالفت هم د بغاوت او د مرګ د سزا وړ وبلل شي، ویره یوازې د وسله په لاس ځواکونو په لاس کې د فشار وسیله نه پاتې کېږي؛ بلکې د خلکو د فکر، خبرو او ورځني ژوند برخه ګرځي. نننی افغانستان له همداسې یو برخلیک سره مخ دی.
طالبان د خپلې واکمنۍ پر وړاندې هر ډول وسلهوال مخالفت بغاوت بولي او د ځینو فقهي برداشتونو پربنسټ، له دغه ډول مخالفت سره مبارزه د حکومت دیني دنده ګڼي.
د امریکا احتمالي پلان چې له مخې یې له امریکايي ځواکونو سره د همکارۍ سابقه لرونکي افغانان د پاکستان له لارې افغانستان ته استول کیږي، د دغو کسانو ژوند له جدي ګواښ سره مخ کوي. دا اقدام د امریکا د پخوانیو ژمنو او له خپلو افغان متحدینو سره د وفادارۍ په اړه پوښتنې راپورته کوي.
د جمهوري نظام له ړنګېدو وروسته، د افغانستان سیاسي مشران، پخواني دولتي چارواکي، پوځیان، فعالان او سیاسي مخور له هېواده ووتل. د دوی ډېره برخه لوېدیځو هېوادونو او یو شمېر مشهورې څېرې د سیمې هېوادونو لکه ایران، ترکیې، تاجیکستان او متحدو عربي اماراتو ته پناه وړې ده.
د هبتالله اخوندزاده په نوم منسوب کتاب چې «د اهل سنت او جماعت عقیده» نومېږي، تر دې چې پر عدالت او د خلکو پر حقونو ټینګار وکړي، د امیر د مطلق اطاعت ټینګار کوي او د هغه پر وړاندې هر ډول اعتراض یا مقاومت، ان د ظلم په صورت کې هم، د شریعت خلاف ګڼي.
د ملا هبت الله د کتاب په اړه بحث یوازې په عقیدې محدود نه دی، بلکې د امیر د اطاعت، د مخالفت د حدودو او دیني اصولو د سیاسي تعبیر مسالې هم ورسره تړلې دي. کتاب دا پوښتنه راپورته کوي، چې ایا دین د عدالت، اخلاقي مسوولیت او خلکو د لارښوونې په توګه وړاندې کېږي، که د واک ټینګښت لپاره؟
د طالبانو مخالفې وسلهوالې ډلې، ازادۍ جبهې ادعا کړې چې ځواکونو یې د کونړ ولایت په مرکز اسعداباد ښار کې د طالبانو پر یوې امنیتي پوستې برید کړی دی. د دغې جبهې د خبرپاڼې له مخې، په دغه برید کې یو طالب وژل شوی او درې نور ټپیان شوي دي.
انسانانو له ډېر پخوا راهیسې د خپلو باورونو، اړتیاوو او د ټولنیز ژوند د شرایطو په تناسب د عبادت او دیني مراسمو لپاره ځانګړي ځایونه ټاکلي. په بېلابېلو ټولنو کې معبدونه او عبادت ځایونه، د عبادت تر څنګ کله ناکله د راټولېدو، زدهکړې، پرېکړو او د ځینو عامه چارو ځایونه هم وو.
ایا نړیوال شریکان او ګاونډیان لکه هند، پاکستان، چین، امریکا، روسیه، ایران او د منځنۍ اسیا هېوادونه د ټاکل شویو حکومتونو پر وړاندې کودتاوې او د غیردولتي ډلو له خوا د واک غیرقانوني نیول منلی شي؟ که نه، نو افغانان ولې داسې واکمني ومني چې نه یې ټاکلې او نه یې تایید کړې ده؟
د اکتوبر په درېیمه اونۍ کې د پاکستان د جنرالواکۍ تر سیوري لاندې مرکزي حکومت په پښتونخوا کې بېړنی حالت اعلان کړ. د بېړني حالت اعلان په پښتونخوا کې ایالتي اسمبلۍ وځنډوله او د عمران خان د ګوند « پاکستان تحریک انصاف» حکومت یې، چې د لومړي وزیر سهیل اپریدي په مشرۍ فعال و، ړنګ کړ.
د سلفي ډلو په فکري ډېسکورس کې عقیده د هر څه په مرکز کې ځای لري او دغه ډلې د عقیدې پر اهمیت او له ککړتیاوو څخه د هغې پر پاکولو په خورا ټینګار سره، د نورو مذهبي ډلو په پرتله ځان ته ځانګړی هویت جوړوي.
د اروپايي ټولنې د بهرني سیاست مسوولې کایا کالاس ویلي، چې حوثي یاغیان په یمن او سعودي عربستان کې پر ملکي وګړو د ترهګریزو کړنو له لارې په سیمه کې د وېرې خپرولو هڅه کوي.
د اکتوبر په پنځلسمه او شپاړسمه نېټه په مسکو کې د منځنۍ اسیا او افغانستان د امنیت په اړه د (CSTO, CIS & SCO) له خوا یو ګډ کنفرانس جوړ شوی و. په دغه کنفرانس کې د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف یوه مهمه وینا درلوده.
په افغانستان کې د لویې جرګې د جوړېدو د وړاندیز په اړه د خلکو ترمنځ بېلابېل نظرونه او اندېښنې شته. ځینې افغانان باور لري چې د لویې جرګې د جوړېدو غوښتنه یو منطقي او ملي وړاندیز دی، خو اندېښنه لري چې طالبان به یې ونه مني.
په افغانستان کې افراطي بنسټپالان، که سلفیان دي، که اخوانیان او که طالبان، خپل ډېر فکري مخالفان، که دینداره وي او که بېدینه، د «سیکولر» په نوم معرفي کوي.
په یمن کې د سعودي عربستان او حوثیانو ترمنځ د جګړې له بیا پراخېدو سره، پاکستان یو ځل بیا له یوې حساسې پوځي او ډېپلوماتیکې معادلې سره مخ شوی دی. اسلاماباد له یوې خوا له سعودي عربستان سره د ګډې دفاع تړون لري، خو له بلې خوا له ایران سره د اړیکو او د منځګړیتوب رول هم ساتل غواړي.
۲۵ کاله وړاندې، د ۲۰۰۱ کال د اکټوبر د ۷مې په ماښام، د امریکا او د هغې د متحدینو جیټ او بم غورځوونکو الوتکو د افغانستان په بېلابېلو برخو کې د طالبانو پر مرکزونو او د بهرنیو وسله والو ډلو پر اډو بریدونه پیل کړل.
د افغانستان په اړه د مسکو فارمټ اتمه غونډه د اکتوبر په پنځمه په مسکو کې د افغانستان په ګډون د لسو هېوادونو د استازو په ګډون وشوه، خو د پاکستان او طالبانو ترمنځ د سختو اختلافاتو له امله غونډې په پای کې ګډه اعلامیه خپره نه کړی شوای.
د ایران او طالبانو اړیکې د افغانستان د معاصر سیاست له تر ټولو پېچلو او له تناقضونو ډکو اړیکو څخه دي.
د دیني مدرسو او طالبانو ترمنځ اړیکه د ترادف او مساوات اړیکه نه ده، داسې چې د یوه موجودیت په قطعي ډول د بل د موجودیت لامل شي. د منطق په ژبه، د دوی ترمنځ اړیکه «عموم او خصوص مطلق» بلل کېدای شي؛ یعنې ټولې دیني مدرسې طالباني نه دي، خو ټول طالبان له دیني مدرسو څخه راوتلي دي.
د ۲۰۲۶ کال په سپټمبر کې، د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې د ۸۱مې غونډې له پیل سره هممهاله، افغانستان د عمومي اسامبلې د ریاست د یوه مرستیال په توګه خپل کار پیل کړ. د سپټمبر په ۱۶مه امنیت شورا د افغانستان په اړه غونډه وکړه او ۴۲ هېوادونو له افغان ښځو او نجونو ملاتړ وښود.
کله چې د دوو اټومي قدرتونو ترمنځ له اوو لسیزو راهیسې روانه سیالي د یوه کمزوري او جګړهځپلي ګاونډي تر دروازو رسېږي، پوښتنه یوازې دا نه وي چې څوک پر حقه دی؛ اصلي پوښتنه دا وي چې د دې سیالۍ بیه به څوک ورکوي؟ ښکاره ده، د هند او پاکستان د کړکېچ بیه افغانان پرېکوي او ګټه طالبان وړي.