تېره اونۍ (د ۱۴۰۵ هجري ل کال د وري ۲۸مه) محترم دوکتور لیوال د افغانستان انټرنشنل ټلویزیون په (سپړنه) پروګرام کې له ما سره د ملت، ملتپالنې، فاشیزم، قومي ملتپالنې، مدني ملتپالنې او فدرالیزم په څېر مفاهیمو په اړه مرکه وکړه.
هغه خلک «لیوني» دي چې د نوښت، ټېکنالوژۍ او بدلون نوې کیسې لیکل غواړي!. له مصنوعي ځیرکتیا ونیسه تر چاپېریال ساتنې پورې په «غېرضروري» چارو کې وختونه بربادوي. هوښېاران، د انسانیت او په ځانګړې توګه د پښتون ولس اصلي غمخواران د یوسفزيو د نوې جوړې شوې نړیوالې جرګې مشران دي.
اسلاماباد کې یو ځل بیا د امریکا او ایران ترمنځ د اوربند د غځولو او د شته شخړو د سولهییز حل لپاره خبرې اترې پیلېدونکی وې، چې د هرمز تنګي په شاوخوا سیمه کې د امریکا او ایران د وسلهوالو قوتونو ترمنځ د تاوتریخوالي له امله تراوسه نهدي پیل شوې.
د امنیتي ګډوډۍ، لوېدلي اقتصاد، داخلي سیاسي ژور تقسیم، د وسله والو ډلو پراخ فعالیت سره مخ پاکستان د امریکا او ایران منځګړیتوب کردار ته نړۍ د حېرانۍ ګوته نیولې ده. اساسي پوښتنه دا ده، چې ولې د پاکستان د بهرنیو چارو د وزیر پر ځای یوه دېپلوماتیکه پروسه د پوځ مشر پر مخ بیايي.
د اپریل د میاشتې پنځلسمه د هنر نړیواله ورځ ده. د ښکلیو هنرونو دغه نړیوال جشن د لوی ایتالیوي انځورګر او پوه لیونارد داوینچي د زوکړې په مناسبت نومول شوی چې هرکال د نړیوالې سولې، د بیان ازادي، زغم او د ګڼفرهنګه بشري ژوند په بېلابېلو برخو کې د هنرونو د اغېز په مناسبت نمانځل کیږي.
په غربي اسیا کې روانه جګړه د نړۍ د امنیت او اقتصادي ثبات لپاره خورا ستر اهمیت لري، ځکه د خواوشا یوې نیمې میاشتې راهیسې د نړۍ او د سیمې د میډیا ټول پام د دغې جګړې پر څرنګوالي او د هغې د مخنیوي په موخه پر روانو دیپلوماتیکو فعالیتونو متمرکز دی.
د امریکا او ایران تر منځ د اسلام اباد له ناکامو مذاکراتو څخه وروسته د اوربند د ماتېدو ګواښ زیات شوی دی. همدا څو شېبې وړاندې د امریکا پوځونو د هرمز تنګي محاصره پیل کړه، چې له امله یې په نړۍوال بازار کې د انرژۍ بیې مخ په لوړېدو دي.
افغانستان د بېلابېلو طبیعي او غیرطبیعي لاملونو له مخې یو له هغو هېوادونو څخه دی چې د بېلابېلو طبیعي پېښو له ګواښونو سره مخ دی. نه پرمختګ، اوږدو جګړو، ضعیفې حکومتولۍ او د حکومتونو پرځېدلو په څېر عواملو د طبیعي پېښو پر وړاندې زیانمنتیا نوره هم زیاته کړې ده.
د امریکا، اسراییل او ایران په جګړه کې د پاکستان حکومت د امریکا او ایران ترمنځ د منځګړیتوب غږ داسې مهال اوچت کړی، چې په جګړه کې درېیم فریق (اسراییل) هم په مستیقمه توګه ښکېل دی.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې، چې په وروستیو کې د خونړیو بریدونو، سرحدي نښتو او سیاسي تورونو له امله سختې ترینګلې شوې وې، یو ځل بیا د خبرو مېز ته راګرځېدلې دي؛ مګر ښکاري چې دا مذاکرات به عملي نتیجه ونه لري.
طالبانو داسې مهال ډنیس کوییل خوشې کړ، چې د امریکا متحده ایالاتو سیاسي، رسنیز او ډیپلوماټیک فشارونه په څرګند ډول زیات شوي وو. واشنګټن دا اقدام «د سمې لار پر لور یو ګام» وباله، خو په ورته وخت کې یې ټینګار وکړ چې دا بدلون هېڅکله هم د کړکېچ د پای معنا نه لري.
پر ایران د امریکا او اسراییل د هوايي او توغندیزو بریدونو له پیل څخه نږدې یوه میاشت تېره شوې ده او جګړه ورځ تر بلې سیمه ییز او نړیوال ابعاد خپلوي. سعودي عربستان چې د ایران تر بریدونو لاندې دی، له پاکستان سره دفاعي تړون لري، خو تر اوسه پاکستان د سعودي دفاع ته زړه نه دی ښه کړی.
د مارچ پر اتلسمه پاکستان او افغانستان د وړوکي اختر په تړاو موقتي اوربند اعلان کړ. که څه هم دا اوربند د پاکستان هوايي بمباریو درولو پورې محدود و، په ډېرو ځایونو کې ځمکنۍ جګړې روانې وې. کونړ او نورستان کې پاکستان د خپلو مرموزو اهدافو لپاره د سیمو نیولو په موخه جګړو ته ادامه ورکړې.
که د طالبانو له لوري پر نجونو او ښځو د زده کړو بندیزونه نه وای لګول شوي، نن به افغانستان د یو بل واقعیت شاهد و. یوازې په تېرو نېږدې پنځو کلونو کې به شاوخوا ۱۱۳ زره او ۹۰۸ نوې ښځینه ډاکترانې، انجینرانې، ښوونکې، روانپوهانې او د نورو علومو فارغانې د کار بازار ته داخلې شوې وای.
په افغانستان کې په تیره څه کم نیمه پیړۍ کې په افغان وژنو کې په یو ډول نه بل ډول یا په بل عبارت په مستقیم یا غیر مستقیم ډول پاکستان ښکیل و او دی. خو پاکستان په مختلفو نومونو خپل جنایات یا و نه منل او یا یې هم د سمولو لپاره د ټولو اسلامي، حقوقي او اخلاقي موازینو ضد موقف غوره کړ .
په داسې حال کې چې همدا اوس د نړۍ په بېلابېلو سیمو کې جګړې روانې دي، له اوکراین نه تر منځني ختیځه او له اسیا تر افریقا پورې د ډېرو هېوادونو مشران هڅه کوي خپل ولس د جګړو او کړکېچونو په اړه په دوامداره توګه خبر وساتي او هغوی ته ډاډ ورکړي، خو په افغانستان کې ملا هبت الله چوپ دی، ولې؟
د طالبانو تر واک لاندې افغانستان باندې د فبرورۍ له ۲۸مې نه پیل د پاکستان پوځي بریدونه له دوو اونیو راهیسې لا هم روان دي. د پاکستان پوځي بریدونه زیاتره د جنګي الوتکو او یا د بېپیلوټه الوتکو په وسیله بم غورځول دي، چې زیاتره پکې د ماشومانو او ښځو په ګډون ملکي خلک په نښه کېږي.
افغانستان د نړۍ له ژور سیاسي کړکېچ، اقتصادي رکود او ډیپلوماټیکې انزوا سره مخ دی، خو امریکا یو ځل بیا د طالبانو د حکومت پر کړنو د نړۍوال فشار کچه لوړه کړه. واشنګټن افغانستان د هغو هېوادونو په نوملړ کې شامل کړ، چې بهرنیان په ناحقه نیسي. دا په حقوقي قاموس کې ډېر دروند مفهوم لري.
په ایران باندې د امریکا او اسراییل پوځي برید سملاسي په سیمهییزه جګړه ځکه بدل شو چې ایران په اسراییل باندې د ځوابي برید سره سره د خلیج په شپږو عربو مملکتونو د توغندیو بریدونه وکړل، او ورسره یې د هرمز تنګی هم د نفت او د ګاز د صادراتو په مخ وتړلو.
په نننۍ نړۍ کې جګړه یوازې د ټانکونو، توغندیو او پوځونو ترمنځ فزیکي نښته نه ده؛ دا د نړۍوال نظم د بدلون، د قدرت د بلاکونو د ټکر او د جیوپوليټیکي سیالۍ نوی انځور دی. نړۍ هره ورځ زرګونه پېښې تجربه کوي، خو ځینې پېښې د تاریخي لوري د بدلون لامل ګرځي.
نن که تاسې یوې هتۍ ته ورغلي یاست، ښايي هغه توکي چې تل به مو ارزانه رانیول، اوس یې بیې لوړې شوې وي. ډېری کسان باور لري چې بیې یوازې د افغانستان او پاکستان د ستونزو له امله لوړېږي، خو دا یوازې نیمه کیسه ده؛ ځکه په ایران او منځني ختیځ کې کړکېچ د نړۍ په اقتصاد منفي اغېز کړی.
د افغانستان او پاکستان د واکمنو اړیکې د وروستیو لسیزو تر ټولو خطرناک پړاو ته رسېدلې دي. دواړه لوري له ۲۰۲۶ کال راهیسې په هغه پوځي کړکېچ کې ښکېل دي چې پاکستان یې «پرانیستی جنګ» بولي او طالبان یې «ځوابي عملیات» ګڼي.