که د طالبانو له لوري پر نجونو او ښځو د زده کړو بندیزونه نه وای لګول شوي، نن به افغانستان د یو بل واقعیت شاهد و. یوازې په تېرو نېږدې پنځو کلونو کې به شاوخوا ۱۱۳ زره او ۹۰۸ نوې ښځینه ډاکترانې، انجینرانې، ښوونکې، روانپوهانې او د نورو علومو فارغانې د کار بازار ته داخلې شوې وای.
په افغانستان کې په تیره څه کم نیمه پیړۍ کې په افغان وژنو کې په یو ډول نه بل ډول یا په بل عبارت په مستقیم یا غیر مستقیم ډول پاکستان ښکیل و او دی. خو پاکستان په مختلفو نومونو خپل جنایات یا و نه منل او یا یې هم د سمولو لپاره د ټولو اسلامي، حقوقي او اخلاقي موازینو ضد موقف غوره کړ .
په داسې حال کې چې همدا اوس د نړۍ په بېلابېلو سیمو کې جګړې روانې دي، له اوکراین نه تر منځني ختیځه او له اسیا تر افریقا پورې د ډېرو هېوادونو مشران هڅه کوي خپل ولس د جګړو او کړکېچونو په اړه په دوامداره توګه خبر وساتي او هغوی ته ډاډ ورکړي، خو په افغانستان کې ملا هبت الله چوپ دی، ولې؟
د طالبانو تر واک لاندې افغانستان باندې د فبرورۍ له ۲۸مې نه پیل د پاکستان پوځي بریدونه له دوو اونیو راهیسې لا هم روان دي. د پاکستان پوځي بریدونه زیاتره د جنګي الوتکو او یا د بېپیلوټه الوتکو په وسیله بم غورځول دي، چې زیاتره پکې د ماشومانو او ښځو په ګډون ملکي خلک په نښه کېږي.
افغانستان د نړۍ له ژور سیاسي کړکېچ، اقتصادي رکود او ډیپلوماټیکې انزوا سره مخ دی، خو امریکا یو ځل بیا د طالبانو د حکومت پر کړنو د نړۍوال فشار کچه لوړه کړه. واشنګټن افغانستان د هغو هېوادونو په نوملړ کې شامل کړ، چې بهرنیان په ناحقه نیسي. دا په حقوقي قاموس کې ډېر دروند مفهوم لري.
په ایران باندې د امریکا او اسراییل پوځي برید سملاسي په سیمهییزه جګړه ځکه بدل شو چې ایران په اسراییل باندې د ځوابي برید سره سره د خلیج په شپږو عربو مملکتونو د توغندیو بریدونه وکړل، او ورسره یې د هرمز تنګی هم د نفت او د ګاز د صادراتو په مخ وتړلو.
په نننۍ نړۍ کې جګړه یوازې د ټانکونو، توغندیو او پوځونو ترمنځ فزیکي نښته نه ده؛ دا د نړۍوال نظم د بدلون، د قدرت د بلاکونو د ټکر او د جیوپوليټیکي سیالۍ نوی انځور دی. نړۍ هره ورځ زرګونه پېښې تجربه کوي، خو ځینې پېښې د تاریخي لوري د بدلون لامل ګرځي.
نن که تاسې یوې هتۍ ته ورغلي یاست، ښايي هغه توکي چې تل به مو ارزانه رانیول، اوس یې بیې لوړې شوې وي. ډېری کسان باور لري چې بیې یوازې د افغانستان او پاکستان د ستونزو له امله لوړېږي، خو دا یوازې نیمه کیسه ده؛ ځکه په ایران او منځني ختیځ کې کړکېچ د نړۍ په اقتصاد منفي اغېز کړی.
د افغانستان او پاکستان د واکمنو اړیکې د وروستیو لسیزو تر ټولو خطرناک پړاو ته رسېدلې دي. دواړه لوري له ۲۰۲۶ کال راهیسې په هغه پوځي کړکېچ کې ښکېل دي چې پاکستان یې «پرانیستی جنګ» بولي او طالبان یې «ځوابي عملیات» ګڼي.
د جمهوریت دورې د تجربوله مخې هغو جنګي او مافیایي کړیو، چې د مخدره موادو په قاچاق، اختطاف، اداري فساد او نورو جرمونو کې ښکېلې وې او د نظام د کمزوري کېدو لامل شوې، نه شوای کولای د همغه نظام مشروع بدیل وګرځي. اوس هم بدیل نه دي.
په ننګرهار او پکتیکا کې د پاکستان پر وروستیو بریدونو، چې د ښځو او ماشومانو مرګژوبله پکې ثبت شوې ده، له هند پرته بل هیڅ هېواد غبرګون نه دی ښودلی، حتا روسیه او ایران چې له طالبانو سره نږدې اړیکې پالي.
کله چې یو دولت په عین وخت کې له داخلي استبدادي جوړښت، مشروعیتي کمښت او ټولنیز وېش سره مخ وي او هممهاله له بهرني پوځي یا ژیوپولیټیک فشار سره مقابله کوي، هغه حالت د “دوهګوني ګواښ معما” (Dual Threat Dilemma) په نوم یادېږي.
د شنبې او یکشنبې ترمنځ شپه کې د پاکستان هوايي ځواکونو د افغانستان په ختیزو او جنوبي سیمو کې اووه بېلابېل ځایونه بمباري کړي دي. تر اوسه د خپرو شویو خبرونو له مخې، پاکستانی بمبارۍ د ننګرهار په بهسود، غني خیل او خوګیاڼو او د پکتیکا په برمل او اورګون ولسوالیو کې شوې دي.
د ۲۰۲۱ کال د افغان جمهوریت سقوط نه یوازې د افغان ټولنې پر ژوند ژور اغیز وکړ، بلکې د سیمې امنیتي جوړښت یې هم بدل کړ. پاکستان دا ځل هم له دې وضعیت څخه د خپلو ستراتیژیکو موخو د ترلاسه کولو لپاره ګټه پورته کړه او د خطرونو تعریف یې امنیتي یا Securitization چوکاټ له لارې بیا جوړ کړ.
په پاکستان کې د پېچلو مسایلو او بحرانونو کمبود نشته. په بلوچستان او پښتونخوا کې جګړې روانې دي، اقتصاد تر اوسه بحراني دی، له هند او افغانستان سره هم شخړې لري خو له دغو ټولو مسایلو سره سره د پاکستان په میډیا او نړیوالې میډیا کې د زیاتره خبرونو موضوع په محبس کې بندي عمران خان دی.
افغانستان د څو بهرنیو مداخلو او جګړو کوربه پاتې شوی، خو له زیانونو سره، هېڅ حاکم نهدی توانېدلی چې د جنګي غرامت موضوع راپورته کړي. داخلي بېثباتي، کمزوری دولتي بنسټ، پټ توافقات او نړۍوالې انزوا همېشه خاموشي خپره کړې. دا یو تاریخي درس او د افغانستان د انزوا تکرارېدونکی سرنوشت دی.
طالبان له تاریخي او دودیز پلوه له هغو سنتي طالبانو ( د دیني علومو زدکوونکیو) سره توپیر لري، چې په افغاني مدارسو او دارالعلومونو کې روزل کېدل، په هغو پخوانیو وطني طالبانو کې ملي روح پیاوړی و.
د پاکستان ددفاع وزیر خواجه اصف خبرې نوې نه دي. له بده مرغه، کله چې د "جوانان مسلمان" د جهادي ډلو یو شمېر مشرانو پاکستان ته پناه یوړه او په افغانستان کې د خلق دیموکراتیک ګوند تر کودتا وروسته د انحصاري قدرت سیاست حاکم شو، میلیونونه افغانان پاکستان او ایران ته کډه شول.
اسلام اباد کې پر جومات د چاودنې او بلوچستان بریدونه د منځني ختیځ په تړاو د پاکستان ډیپلوماسي ګواښي، ځکه پاکستان له سعودي عربستان سره دفاعي تړون لري او د خلیج له نورو هېوادونو سره هم د پوځي همکاریو په اړه خبرې کوي، چې پاکستانی پوځ به د خلیج هېوادونه له بهرنیو بریدونو ساتي.
ایران له امریکا سره د کړکېچ په ترڅ کې د طالبانو د رسمیت پېژندنې تکل کړی. په کابل کې د ایران د سفارت سرپرست وایي: «هېڅ خنډ نه شته» او تهران ډېر ژر پرېکړه اعلانوي. د دواړو لوریو پراخې اپرایتفي اړیکې، سیاسي نږدېوالی او پرلهپسې لیدنې ښيي چې دا به د رسمیت یو نوی پړاو وي.
بلوچستان د پاکستان د سوېل تر ټولو لوی ایالت دی او د دغه هېواد شاوخوا ۴۴ سلنه خاوره جوړوي. د دې سیمې نفوس له ۱۵ میلیونو کم دی. بلوچستان د طبیعي زېرمو له پلوه بډایه دی؛ د سرو زرو، مسو، ګاز، سکرو او نورو ارزښتناکو توکو کانونه لري خو له دغو شتمنیو سره سره خلک په بېوزلۍ کې ژوند کوي.
روسیې په ۲۰۲۵ کال کې د طالبانو حکومت په رسمیت وپېژاند. په مسکو کې د تمې فضا غالبه وه او داسې انګېرل کېده، چې د افغانستان له لوري به منځنۍ اسیا ته امنیتي ګواښونه کم شي، خو د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف تازه څرګندونې ښيي، چې دا محاسبه تر ډېره ناسمه ثابته شوې ده.