په یمن کې د سعودي عربستان او حوثیانو ترمنځ د جګړې له بیا پراخېدو سره، پاکستان یو ځل بیا له یوې حساسې پوځي او ډېپلوماتیکې معادلې سره مخ شوی دی. اسلاماباد له یوې خوا له سعودي عربستان سره د ګډې دفاع تړون لري، خو له بلې خوا له ایران سره د اړیکو او د منځګړیتوب رول هم ساتل غواړي.
۲۵ کاله وړاندې، د ۲۰۰۱ کال د اکټوبر د ۷مې په ماښام، د امریکا او د هغې د متحدینو جیټ او بم غورځوونکو الوتکو د افغانستان په بېلابېلو برخو کې د طالبانو پر مرکزونو او د بهرنیو وسله والو ډلو پر اډو بریدونه پیل کړل.
د افغانستان په اړه د مسکو فارمټ اتمه غونډه د اکتوبر په پنځمه په مسکو کې د افغانستان په ګډون د لسو هېوادونو د استازو په ګډون وشوه، خو د پاکستان او طالبانو ترمنځ د سختو اختلافاتو له امله غونډې په پای کې ګډه اعلامیه خپره نه کړی شوای.
د ایران او طالبانو اړیکې د افغانستان د معاصر سیاست له تر ټولو پېچلو او له تناقضونو ډکو اړیکو څخه دي.
د دیني مدرسو او طالبانو ترمنځ اړیکه د ترادف او مساوات اړیکه نه ده، داسې چې د یوه موجودیت په قطعي ډول د بل د موجودیت لامل شي. د منطق په ژبه، د دوی ترمنځ اړیکه «عموم او خصوص مطلق» بلل کېدای شي؛ یعنې ټولې دیني مدرسې طالباني نه دي، خو ټول طالبان له دیني مدرسو څخه راوتلي دي.
د ۲۰۲۶ کال په سپټمبر کې، د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې د ۸۱مې غونډې له پیل سره هممهاله، افغانستان د عمومي اسامبلې د ریاست د یوه مرستیال په توګه خپل کار پیل کړ. د سپټمبر په ۱۶مه امنیت شورا د افغانستان په اړه غونډه وکړه او ۴۲ هېوادونو له افغان ښځو او نجونو ملاتړ وښود.
کله چې د دوو اټومي قدرتونو ترمنځ له اوو لسیزو راهیسې روانه سیالي د یوه کمزوري او جګړهځپلي ګاونډي تر دروازو رسېږي، پوښتنه یوازې دا نه وي چې څوک پر حقه دی؛ اصلي پوښتنه دا وي چې د دې سیالۍ بیه به څوک ورکوي؟ ښکاره ده، د هند او پاکستان د کړکېچ بیه افغانان پرېکوي او ګټه طالبان وړي.
په سپتمبر میاشت کې د پښتونخوا ایالت په جنوبي ولسوالیو کې د حافظ ګل بهادر په مشرۍ فعال د پاکستان د مجاهدینو سازمان او ټي ټي پي پر پاکستاني پولیسو او نورو امنیتي ځواکونو خونړي بریدونه وکړل او هغوی ته یې زیات تلفات واړول.
څو ورځې وړاندې د ترکیې د استخباراتو د ملي سازمان رییس ابراهیم کالین او د قطر د ملي امنیت شورا مرستیال حماد خمیس کابل ته د خپل سفر پر مهال له لوړپوړو طالب چارواکو سراج الدین حقاني، مولوي یعقوب مجاهد او عبدالحق وثیق سره جلا جلا لیدنې او خبرې اترې وکړې.
د افغانستان په جنگونو كې د سترو استعماري ځواكونو؛ شوروي اتحاد او امريكا او د دوى استخباراتي شبكو ونډه تر ډېره حده جوته او څېړل شوې، خو د تيل شركتونه، نيابتي جنگونه، كرايي جنگيالي او دلالان یې لږ د رسنيو تر كامرو لاندې نيول شوي؛
له هغې ورځې راهیسې چې د سپټمبر د ۱۱مې پېښه رامنځته شوه، د نړۍ په امنیتي تګلارو او لومړیتوبونو کې ستر بدلون راغی. له ترهګرۍ او افراطپالنې سره مبارزه د نړیوال سیاست له تر ټولو مهمو موضوعاتو څخه وګرځېده.
ژورنالیست افتخار فردوس راپور ورکړی چې په سېپتمبر میاشت کې په بلوچستان او خیبر پښتونخوا کې تاوتریخوالی زیا شوی؛ په بلوچستان کې ۱۹۰ پېښو ۲۹۶ تلفات او پښتونخوا کې ۱۳۳ پېښو ۱۳۳ تلفات اړولي دي، چیرې چې د تحریک طالبان پاکستان او بلوڅ بېلتون غوښتونکو بریدونو امنیتي وضعیت زښت خراب کړی.
«زه لا هم افغانستان ته هیله من یم»؛ دا خبره خبریال پیتر جوونال کوي. هغه له څلورو لسیزو ډېر وخت په افغانستان کې جګړې، د حکومتونو نسکورېدل او د بېلابېلو واکمنیو راټوکېدل او له منځه تلل له نږدې لیدلي دي.
۲۵ کاله وروسته القاعده د ۲۰۰۱ کال په څېر نه ده ځکه د خپلو مشرانو، مالي سرچینو، اړیکو او منظمې مرکزي قوماندې په له لاسه ورکولو سره خورا کمزورې شوې ده. د دې شبکې د ماتې تر ټولو روښانه نښه ښايي د هغې د مشرانو وژل کېدل وي خو د دوی له منځه تلو القاعدې ته د پای ټکی نه دی اېښی.
د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵مه، چې طالبان کابل ته ننوتل، د مسعود او مقاومت نومونه یو ځل بیا د افغانستان د سیاسي او امنیتي بحثونو په مرکز کې راغلل، خو دا ځل د طالبانو خلاف د «مقاومت» مشري د مسعود د ځوان زوی احمد مسعود پرغاړه ده.
نزدې ۲ اونۍ وړاندې د پاکستان جمهور رییس اصف علي زرداري له کوم رسمي اعلان پرته په مرموز ډول له پاکستان نه بهر لاړ. دغه کار د ژورنالېسټانو له ډېرو پوښتنو سره مخ شو. د اګست په ۲۷مه د جمهوري ریاست له دفتر نه اعلان وشو چې زرداري د یوې اونۍ لپاره په یوه شخصي سفر اتریش (اسټریا) ته لاړ.
دا ورځې بیا هغه کسان چې د بامیان تاریخي مجسمې یې ړنګې کړې، په ویاړ او غرور دغه د ملي فرهنګ ضد جنایت د خپلې کارنامې په توګه یادوي. پوره پینځهویشت کاله پخوا د بامیان له زړه څخه تورې لوخړې پورته شوې او په نړۍ کې یې تر ټولو لوړې ولاړې لرغونې مجسمې راونړولې.
پنځه کاله وړاندې، د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په ۳۱مه د امریکا وروستی سرتېری له افغانستانه ووت. د امریکا له وتلو سره نه یوازې د شل کلنې جګړې پوځي فصل پای ته ورسېد، بلکې هغه جمهوریت هم سقوط وکړ چې واشنګټن او متحدانو یې د دوو لسیزو لپاره د جوړولو او ساتلو هڅه کړې وه.
طالبان او داعش په ظاهره د یو بل سرسخت دښمنان دي. په تېرو کلونو کې د دواړو لورو ځواکونو څو ځله له یو بل سره جګړه کړې او هر لوري مقابل اړخ خپل عقیدوي او پوځي دښمن بللی دی.
په ۲۰۰۵ کال کې له ارګ نه د کورنیو چارو پر وزیر علي احمد جلالي باندې فشار زیات شو چې د د دغه وزارت امنیتي معین باید د خپلې دندې ګوښه او پر ځای یې بل څوک وټاکل شي. د بدلون موخه د سیستم اصلاح نه وه، بلکې د ارګ او جنګسالارانو په خوښه د یو بل کس ټاکل وو.
پنځه کاله وروسته، د حامد کرزي د طالبانو د رسمیتپېژندنې مخالفت، د ګلبدین حکمتیار د ټاکنو غوښتنه او د سراجالدین حقاني د خلکو او طالبانو ترمنځ د واټن په اړه څرګندونې یوه پوښتنه راپورته کوي: ایا د طالبانو د واک تر سیوري لاندې د سیاسي بدلون نښې راڅرګندېږي؟
هسې خو په پاکستان کې په ظاهره یو اساسي قانون، پارلمان، لومړی وزیر او قضا شته، خو د نهه څلوېښت کالونو راهیسې، یعنې د جنرال ضیاالحق د دیکتاتورۍ د وخت نه، په واقعیت کې زیاتره واک اختیار د جنرالواکۍ په لاس کې پاتې شوی دی.